การบริหารความขัดแย้งของลีซูน่าสนใจ ตรงที่ ลีซูใช้รูปแบบทางการอ้างอิงตามรูปแบบรัฐ แต่ผสมผสานกระบวนการของท้องถิ่นโดยผ่านคณะกรรมการหมู่บ้านที่เป็นผู้อาวุโส ที่ได้รับความไว้วางใจจากชนเผ่า

ผมบอกทีมงานทุกคนว่า  “ เวทีที่เรานัดชาวบ้านควรนัดตอนกลางคืน เพราะกลางวันชาวบ้านออกไปทำไร่ ทำสวน  ไม่ค่อยมีใครอยู่”  โดยเฉพาะชาวลีซูที่ช่วงนี้ต้องขลุกอยู่ในไร่เพื่อเตรียมพื้นที่ในการทำเกษตรปีต่อๆไป แต่หากเป็น “วันศีลลีซู” เราสามารถนัดชาวบ้านในช่วงกลางวันได้ เพราะวันศีลลีซู ชาวบ้านต้องหยุดงานและพักผ่อนอยู่กับบ้าน

การเรียนรู้ที่เข้าใจวิถีชุมชน(เข้าใจ เข้าถึง และพัฒนา)  เป็นเสมือนประตูเปิดเชื่อมคนนอก (นักวิจัย ) และ คนใน (ชาวบ้าน) อย่างสมานฉันท์ และยั่งยืน

เพราะเหตุผลนี้ เราจึงนัดชาวบ้านที่เป็นคณะกรรมการชุมชนที่บ้านลีซูดอยล้าน ต.วาวี อ.แม่สรวย  เอาไว้ในช่วงกลางคืน ผมนึกถึงเวทีพูดคุยแบบไม่เป็นทางการ พร้อม “ซาเย-โด๊ะ” ซาเย = น้ำชา, โด๊ะ = เป็นคำกริยา แปลว่า "ดื่ม-จิบ"   (จิบน้ำชา) เวทีสไตล์กันเองแบบนี้ทำให้เราเข้าถึงโลกของชาวบ้านโดยไม่ยากเย็นนัก

บ้านลีซูดอยล้าน เป็นหมู่บ้านลีซูขนาดใหญ่ ที่ยังมีจารีตดั้งเดิม รวมถึงโครงสร้างทางสังคมที่เข้มแข็ง แม้ว่ากระแสทุนจากข้างนอกจะรุนแรงเพียงใด ชุมชนบนดอยยังประคับประคองตนเองไปได้...นี่หละครับ เพราะข้อมูลพื้นฐานแบบนี้ ทำให้หมู่บ้านลีซูที่นี่อยู่ในความสนใจของผมและทีมงาน

"ประเด็นการจัดการความขัดแย้ง โดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น"  นั้นเป็นประเด็นที่น่าสนใจ เพราะในสังคมปัจจุบันเราเปราะบางมากต่อเงื่อนไขเล็กน้อย ที่มักจะขยายผลนำไปสู่ความขัดแย้งที่ใหญ่และรุนแรง เกิดความเสียหายต่อตนเองและประเทศชาติเป็นวงกว้าง

ช่วงเย็นก่อนที่เราจะเข้าร่วมเวทีประชุมกับคณะกรรมการ พี่วิวัฒน์ ตาหมี่ และเจ้าของบ้านที่ทีมงานจะพักผ่อนแบบโฮมสเตย์ทำกับข้าวอร่อยๆ เลี้ยง  อาหาร ทำให้ผมรำลึกถึงบรรยากาศเดิมๆที่เคยใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับพี่น้องลีซูที่แม่ฮ่องสอน อาหารของลีซูในแต่ละมื้อมีไม่กี่อย่าง เช่น น้ำพริก ผักสด ผักต้มใส่หมู ที่พิเศษก็คือ ข้าวที่หุงได้หอม เหนียว เป็นเอกลักษณ์เฉพาะลีซู เรานั่งล้อมขันโตก ใช้ตะเกียบพุ้ยข้าว กันอย่างเอร็ดอร่อย...อิ่มหนำ - สำราญ

ลีซูมีเครื่องดื่มที่เราเห็นจนคุ้นชินเสมอๆคือ “เหล้าข้าวโพด”

หรือหากเรียกตามภาษาชนเผ่า ก็เรียกว่า “ขื่อซา ยี่เผอะ” (ขื่อซา = ข้าวโพด และ ยี่เผอะ = เหล้า )  เหล้าข้าวโพดเป็นเสมือน เครื่องดื่มชั้นดีของลีซู นอกจากจะใช้ในพิธีกรรมแล้ว การจิบ ดื่ม กิน ในหมู่ชายชาวลีซูก็ถือว่าวิเศษสุดเลยทีเดียว

เหล้าข้าวโพดผลิตจากเมล็ดข้าวโพดหมักกับ แป้งเหล้า เคล้าสมุนไพร ลีซูมักต้มเหล้ามากในช่วงก่อนปีใหม่ลีซู (ตรุษลีซู) เพราะในช่วงปีใหม่ลีซูจะมีพิธีกรรมหลายๆพิธีกรรมด้วยกันที่ต้องใช้เหล้าดังกล่าวประกอบในกระบวนการ อีกทั้งใช้รับรองแขกเหรื่อที่มาเยือนบ้านด้วย

ผมเคยเขียนถึง “ขื่อซา ยี่เผอะ”เหล้าข้าวโพดที่เป็นเครื่องดื่มที่ชาวลีซูต้องมีติดบ้าน ใช้ในการทำพิธีเลี้ยงผี และต้อนรับแขกพิเศษ รสชาติเข้ม บาดคอเสียเหลือเกิน ชาวลีซูถือกันว่า “ใครต้มเหล้าได้ รสชาติดี คือ ฝีมือของลูกผู้ชาย”  อ่านเพิ่มเติมได้ ในบันทึกนี้ ต้มเหล้าข้าวโพด : กิจกรรมการเก็บข้อมูลนักวิจัยคนจน

คืนนี้ผมจิบ ขื่อซา ยี่เผอะ สองจิบ ร้อนผ่าวตั้งแต่ลำคอจนถึงกระเพาะเลยทีเดียว...ผลที่ได้คือ หน้าแดงๆร้อนวูบวาบ พูดคล่องมากขึ้น :)

หลังจากที่จัดการอาหารเย็นเสร็จเรียบร้อยแล้ว ผมและทีมงานเดินทางไปที่บ้าน พ่อหลวง (ผู้ใหญ่บ้าน) เพื่อเข้าแนะนำตัวพร้อมกับร่วมนั่งสนทนาพูดคุย ที่ไปที่มา แนะนำตัวให้รู้จัก ว่าเป็นใครมาจากไหน มาทำอะไร...และโชคดีที่พี่วิวัฒน์ ตาหมี่ อธิบายภาษาลีซูให้คณะกรรมการหมู่บ้านได้รู้จักผมและทีมงาน การสื่อสารผ่านคนกลางทำให้ความสัมพันธ์เราแนบแน่นมากขึ้นด้วยภาษาของพวกเขาเอง

บรรยากาศคืนนี้ชื่นมื่นครับ “ซาเย” ถูกริน ให้กับทุกคนในวง ไอร้อนๆ ของชาเย ทำให้ร่างกายของผมตื่นตัวดีมาก ชาเยที่นำมาเสริฟ ทำมาจาก "ใบเมี่ยง" ที่นำมาตากแห้ง แล้วนำมาคั่วให้หอม เมื่อผสมกับน้ำร้อน กลิ่นหอมของชาคั่ว ก็รัญจวนยิ่งนัก...คนล้านนาเรียกว่า "น้ำเมี้ยง"

เวทีซาเย-โด๊ะ จึงเป็นเสมือน วงสนทนาแบบไดอาล็อก,โสเหล่ชาวอีสาน,แตออ ของชาวใต้ แบบธรรมชาติ เนียนกับวิถีชีวิต ทำให้เรา (นักวิจัย กับ ชุมชน) แนบแน่นกันมากยิ่งขึ้น

ผมเล่าถึงวัตถุประสงค์การเดินทางเข้ามาศึกษาและบอกเหตุผลว่า ทำไมผมถึงสนใจที่จะเข้ามาเรียนรู้กับพี่น้องลีซูที่บ้านดอยล้าน

"ภาษา"  ก็เป็นสิ่งสำคัญครับ...ภาษาที่ใช้นอกจากภาษาลีซู ที่เป็นภาษาสื่อสารปกติของชาวบ้านแล้ว ภาษากำเมือง ก็เป็นอีกภาษาหนึ่งที่พวกเขาคุ้นชิน เพราะลงดอยก็ต้องไปติดต่อกับคนเมือง ดังนั้น ผมอู้กำเมือง จึงเข้าใจได้ไม่ยากนักสำหรับลีซูที่ดอยล้าน

บรรยากาศเวที เริ่มครึกครื้นเต็มไปด้วยเสียงหัวเราะ...การสนทนาแลกเปลี่ยนเป็นไปแบบกันเอง แม่บ้านลีซู นั่งผิงไฟสังเกตการณ์ไม่ไกลนักจากวงซาเย-โด๊ะ

ผมเริ่มตั้งประเด็น เกี่ยวกับ การจัดการความขัดแย้งของชุมชนดอยล้าน ว่า ทางหมู่บ้านใช้กระบวนการจัดการความขัดแย้งอย่างไร? ทางพ่อหลวงและคณะกรรมการ พร้อมกับผู้อาวุโสก็ช่วยกันแลกเปลี่ยน อย่างลื่นไหล...

ผมพอจับใจความได้ว่า...ความขัดแย้ง หรือ ปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชน แบ่งออกเป็น สองประเด็นใหญ่ๆคือ

         ๑.        ความขัดแย้ง หรือ ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการกระทำละเมิด ฝ่าฝืนกฏเกณฑ์ชุมชน

        ๒.        ความขัดแย้ง หรือ ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการกระทำละเมิด ฝ่าฝืนจารีต ประเพณี และ ผี

ดังนั้นกระบวนการจัดการความขัดแย้ง หรือ ปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชน จึงถูกจัดการจากคนสองกลุ่มคือ หากเป็นการละเมิดกฏเกณฑ์ของชุมชนก็จะผ่านคณะกรรมการหมู่บ้าน ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน จนถึงผู้ใหญ่บ้าน หากจัดการไม่ได้ในชุมชนก็ส่งต่อไปยังเจ้าหน้าที่บ้านเมือง ส่วนในกรณีละเมิด ฝ่าฝืนจารีต และผี ทางหมอเหมอผะ (หมอพิธีกรรม) จะเป็นผู้วินิจฉัยและคลี่คลายปัญหา

ประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจคือ เมื่อเกิดการขัดแย้งขึ้นระหว่างคนสองคน ลีซูจะมี “ผู้ไกล่เกลี่ย”(Mediater) เพื่อพูดคุย ระงับความขัดแย้งเบื้องต้น ก่อนที่จะเข้าสู่กระบวนการบริหารความขัดแย้งในขั้นตอนต่อไป ดังนั้น กระบวนการเป็นผู้ไกล่เกลี่ย (Mediater) ของชาวลีซู เป็นประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจ เราสนใจว่า บุคลิกของผู้ไกล่เกลี่ย นั้นน่าจะเป็นอย่างไร ?ใครบ้างที่เป็นได้ ? ใครมีศักยภาพที่จะทำตำแหน่งนี้? รายละเอียดที่เป็นคุณสมบัติเหล่านี้ เป็นข้อมูลหนึ่งที่ทีมงานสนใจ และเรียนรู้

กระบวนการจัดการความขัดแย้งที่ดอยล้าน มีกระบวนการสำคัญๆดังนี้

ผู้ใหญ่บ้าน เป็นผู้นำสูงสุดในชุมชน ทางฝ่ายปกครอง และ ทางผู้นำธรรมชาติที่มีบทบาทอย่างมากในการจัดการความขัดแย้งประเด็นพิธีกรรมคือ หมอเหมอผะ (หมอเมือง)  ทั้งสองทำบทบาทหน้าที่วินิจฉัยและตัดสิน ถือว่าเป็นที่สุดในระดับชุมชน

คณะกรรมการหมู่บ้าน ใช้รูปแบบของมหาดไทยที่มีฝ่ายต่างๆ ตามโครงสร้าง กล่าวคือ มี ผู้ช่วย ๒ ท่าน ผรส. ๑ ท่าน และคณะกรรมการฝ่ายต่างๆอีก ๗-๘ คน ตามขนาดของหมู่บ้าน

ที่น่าสนใจอีกประเด็นหนึ่งก็คือ คณะกรรมการส่วนใหญ่เป็นบุคคลที่เป็นผู้นำทางธรรมชาติ มีคุณสมบัติเบื้องต้นที่ได้รับการยอมรับ มีทุนทางสังคมที่ยอมรับกันในระดับชุมชน ดังนั้นถึงแม้ว่าโครงสร้างจะอิงทางมหาดไทย แต่ตัวบุคคลมาจากการยอมรับนับถือของชาวบ้านอยู่แล้ว

เพื่อความสมานฉันท์ ผู้ใหญ่บ้านดอยล้านบอกว่า มีกลุ่มคณะกรรมการที่ถูกคัดเลือกขึ้นมา แต่ละคนเป็นตัวแทนตระกูลด้วย เช่น ดอยล้านมี ทั้งหมด  ๗ ตระกูล ก็จะมีคณะกรรมการหมู่บ้าน ๗ คน (แซ่หมี่,แมวป่า,แซ่เช้า,แซ่ย่าง,แซ่จู,แซ่หมง,ตาหมี่) ทั้งนี้ก็เพื่อความเสมอภาค และ การจัดการความขัดแย้งในระดับตระกูลผู้ไกล่เกลี่ยก็เป็น ตัวแทนตระกูลที่เข้ามาเป็นคณะกรรมการนั่นเอง

กระบวนการการจัดการความขัดแย้งที่บ้านลีซู ดอยล้าน มีรูปแบบ ตามแผนภาพที่ผมสรุปดังนี้..

อย่างไรก็ตาม การบริหารความขัดแย้งของลีซูน่าสนใจ ตรงที่ ลีซูใช้รูปแบบทางการอ้างอิงตามรูปแบบรัฐ แต่ผสมผสานกระบวนการของท้องถิ่นโดยผ่านคณะกรรมการหมู่บ้านที่เป็นผู้อาวุโส ที่ได้รับความไว้วางใจจากชนเผ่า

การตั้งกฏเกณฑ์ที่เป็นกฏเกณฑ์ร่วมของชุมชน โดยผ่านเวทีประชาคมใช้ข้อบังคับ(กฏหมู่บ้าน) จากที่ คณะกรรมการได้ร่างไว้ก่อน แล้วพิจารณาร่วมกันในเวทีประชุมเมื่อได้มติเป็นข้อตกลงร่วม แล้วจึงแสดงเป็นลายลักษณ์อักษร เช่น ป้ายประกาศ การบอกกล่าวผ่านหอกระจายข่าว เพื่อให้สมาชิกในหมู่บ้านได้ทราบ  และใช้บังคับเป็นกฏของหมู่บ้านจนกว่าจะมีการเปลี่ยนแปลง หากมีการละเมิดก็มีการปรับ ไหม หรือมีกระบวนการลงโทษตามข้อตกลง

จุดเด่นของการจัดการความขัดแย้งที่เป็นข้อสังเกตของลีซูคือ

         ๑.        การใช้รูปแบบการจัดการความขัดแย้งระบบผสมผสาน ระหว่าง การจัดการตามกระบวนการทางกฏหมาย-โครงสร้างการปกครองโดยรัฐ และ ภูมิปัญญาท้องถิ่นของลีซูเอง

        ๒.        ผู้อาวุโสของชนเผ่า จะถูกการยอมรับสูง ความไว้เนื้อเชื่อใจสูงไปด้วย ดังนั้นผู้คนกลุ่มนี้จึงเป็นกลุ่มที่คอยดูแลความเรียบร้อยของชุมชน รวมถึงเป็นผู้นำทางด้านจิตใจไปด้วย

        ๓.        หมอเหมอผะ เป็นผู้นำทางพิธีกรรม และเป็นผู้จัดการความขัดแย้งโดยมี “ผี” เป็นตัวควบคุม วิถีชีวิตของชาวลีซู ที่ยังมีความเชื่อเรื่องผีกันอย่างเข้มข้น ความยำเกรงต่อผี มีผลทำให้เกิดคนลีซูปฏิบัติตนตามกรอบ จารีตของชุมชน

        ๔.        ระบบความสัมพันธ์แบบเครือญาติ ทำให้สังคมคนลีซู มีความรัก ความสามัคคี การจัดการความขัดแย้งผ่านระบบสายเครือญาติ เป็นการจัดการความขัดแย้งที่อยู่บนฐานของความเอื้ออาทรระหว่างกันมากกว่าการตัดสินโดยกฏเกณฑ์

รายละเอียดในบันทึกนี้ ผมนั่งขบคิดด้วยตนเองเงียบๆจากการที่ได้เข้าไปเรียนรู้กับลีซูบ้านดอยล้าน ในเวลาสั้นๆ (หนึ่งคืน)  เป็นเพียงข้อสรุปเบื้องต้น ในส่วนกระบวนการที่ละเอียด อาจต้องเขียนขึ้นมาให้สมบูรณ์เป็นรายงานการศึกษา

ครั้งนี้ผมไปในฐานะที่ปรึกษาของโครงการศึกษาดังกล่าว ของสำนักสันติวิธีและธรรมาภิบาล สถาบันพระปกเกล้า ถือได้ว่า ได้ร่วมเรียนรู้กับพื้นที่ และได้ความรู้ใหม่ๆ พร้อมที่จะนำเรื่องราวดังกล่าว มาแลกเปลี่ยนกับผู้สนใจใน Gotoknow หากท่านไหนมีประเด็นที่จะเพิ่มเติม หรือให้ข้อเสนอแนะ ก็ยินดีอย่างยิ่ง

งานศึกษาชิ้นนี้ จะทำการศึกษา กระบวนการจัดการความขัดแย้งของชุมชน ที่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ในภาคเหนือของประเทศไทย ตอนนี้เท่าที่คุยๆกันก็ จะเลือกศึกษาใน ๕ กลุ่มชาติพันธุ์หลัก (ลีซู,ปกาเกอญอ,อาข่า,ม้ง และ ลาหู่)  คิดว่าในช่วง ๖ เดือนที่ลงไปเก็บข้อมูลมีประเด็นที่น่าสนใจ ผมพยายามจะนำมาแลกเปลี่ยนอย่างสม่ำเสมอครับ

 

 

 

จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร

๒๑ กพ. ๕๒

ธรรมศาสตร์,ท่าพระจันทร์