เปิดเล่ม...

 

  

ผมทำงานกับพี่น้องกลุ่มชาติพันธุ์ งานพัฒนาด้านสุขภาพอนามัย ด้วยคำว่า สุขภาพ เกี่ยวพัน เชื่อมโยงกับทุกสิ่งในวิถีชีวิตของคน กระบวนการพัฒนาจึงหลากหลายกระบวนการเพื่อหวังให้ชุมชน สามารถพึ่งตนเองได้ทางด้านสุขภาพ เกิดความ อยู่ดีมีสุข อันเป็นสิ่งหวังสูงสุดของคนยากจนและคนทั่วไปในชนบท

การทำงานคลุกคลีกับพี่น้องบนดอยสูง ทำให้ผมเกิดความรัก ความผูกพัน ในสถานที่และตัวบุคคล ด้วยกระบวนการ การพัฒนาที่หลากหลายในงานพัฒนาชุมชน ทำให้ต้องเกี่ยวข้องกับ งานพัฒนาที่มาจากหน่วยงานต่างๆ ทั้งเป็นงานพัฒนาของหน่วยงานที่ตนเองสังกัด และงานพัฒนาจากข้างนอก โดยวัตถุประสงค์ สร้างความอยู่ดี กินดี  ความตั้งใจของแต่ละคน แต่ละหน่วยงานเป็นอย่างนี้มาช้านาน ทำเสร็จๆจบๆไปเป็นโครงการไป  ผลสำเร็จก็มีให้เห็นชั่วครั้ง ชั่วคราว จากนั้นก็เงียบหายไป ทุกอย่างกลับมาเหมือนเดิม หากจะเริ่มใหม่ก็เริ่มใหม่ตรงจุดเดิมอีก เป็นอย่างนี้ร่ำไป

เกิดคำถามว่า ความยั่งยืน ของการพัฒนามันอยู่ที่ไหน? ทำอย่างไรให้ชาวบ้านพึ่งตนเองได้? ถึงคำถามสุดฮิตว่า ทำอย่างไรให้ชุมชนเข้มแข็ง?  เหล่านี้เป็นคำถามที่ผมถามตัวเองตลอดเวลาที่ทำงานพัฒนาชุมชน

หลังจากการประกาศสงครามกับยาเสพติดครั้งที่ ๒ ปี ๒๕๔๗ เพียงไม่กี่เดือนผมมีโอกาสดี ได้เข้าสู่ กระบวนการทางปัญญา เพื่อพัฒนาท้องถิ่น ในครั้งนั้นผมได้อีเมลล์ไปถาม  คุณอรุณี เวียงแสง ซึ่งเป็นผู้ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นแม่ฮ่องสอนในขณะนั้น ว่า ผมมีโครงการพัฒนาและอยากทำงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นดูบ้าง และก็คิดว่าน่าจะเป็นหนทางที่จะช่วยตอบคำถามหลายข้อที่ค้างคาใจผม ทางคุณอรุณี เวียงแสงก็ตอบรับและให้ส่งข้อเสนอการวิจัยที่ผมสนใจ ผมได้หารือกับพี่ชายของผม ท่าน พ.ท.ปิยวุฒิ โลสุยะ ซึ่งท่านเป็นนายทหารที่ทำงานป้องกันและปราบปรามปัญหายาเสพติดที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน สนใจการแก้ไขปัญหาของหมู่บ้านที่ได้รับผลกระทบจากปัญหายาเสพติด ใน จ.แม่ฮ่องสอน ซึ่งมีอยู่หลายๆหมู่บ้านด้วยกันว่า เราน่าจะมีกระบวนการพัฒนาที่ใช้รูปแบบของงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นเข้าไปเป็นเครื่องมือในการจัดการกับปัญหาที่เกิดขึ้น เราต่างเห็นว่าน่าจะเป็นทางเลือกทางรอด และเหมาะสม ก็ลองดู เลยเป็นจุดเริ่มของงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ขึ้นมาในบริบทของการแก้ไขปัญหายาเสพติด ๓ โครงการ ใน ๓ ชุมชนเป้าหมายของจังหวัดแม่ฮ่องสอนในขณะนั้น

กระบวนการทำงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ไม่ได้ราบรื่นตามที่คิดฝัน ตลอดระยะเวลาเราได้เรียนรู้มากมายในกระบวนการ ที่ทำกับชุมชน มีงานสำเร็จ และงานล้มเหลว ทำใหม่หลายครั้งก็ยังล้มเหลว  ที่สำเร็จไปแล้วก็คงต้องคิดหาวิธีการใหม่ๆที่จะดำเนินงานต่อไป เพราะเป็นงานวิจัยทำให้เรามีเวลาที่จะสำเร็จและในขณะเดียวกันมีเวลาสำหรับการล้มเหลว ทั้งนี้ก็เพื่อการเรียนรู้จากสถานการณ์จริงลองผิด ลองถูก ทุกอย่างเป็นกระบวนการเรียนรู้ทั้งนั้น ซึ่งก็ถือได้ว่าเป็นประสบการณ์ที่มีคุณค่ามากในการทำงานพัฒนาลักษณะนี้

เพราะ คน เป็นหัวใจของการพัฒนาท้องถิ่น สิ่งที่พิเศษที่ทีมงานวิจัยได้รับโดยตรงในการทำงานครั้งนี้ คือ การพัฒนาศักยภาพคนทำงาน และชุมชน การพัฒนาศักยภาพคน เริ่มจากพี่เลี้ยง และหัวหน้าโครงการวิจัยซึ่งเป็นคนนอกทั้งสิ้นได้เรียนรู้กระบวนการ วิธีคิด เรียนรู้ปัญหาและกระบวนการแก้ไข เรียนรู้การทำงานร่วมกันเป็นทีม และได้เรียนรู้สิ่งต่างๆมากมาย เราถือว่าได้มากมายจริงๆในงานพัฒนาแบบนี้

นักวิจัยชาวบ้าน ได้รับการพัฒนาศักยภาพโดยไม่รู้ตัว ช่วงระยะเวลาปีกว่าๆสำหรับการศึกษาวิจัย ได้เปลี่ยนให้นักวิจัยชาวบ้านให้เป็นคนใหม่ที่มีความมั่นใจ และกล้าแสดงออก สามารถนำกระบวนการวิจัย วิธีคิดที่เป็นระบบไปใช้ในการพัฒนาชุมชนตนเองได้เป็นอย่างดี บรรดาพี่เลี้ยงนักวิจัยทราบดีว่านักวิจัยชาวบ้านแต่ละคนได้รับการพัฒนาศักยภาพอย่างไร เพราะเราทำงานเคียงคู่กันมาโดยตลอด

ผู้ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นแม่ฮ่องสอน พูดเสมอว่า ความสำเร็จของงานวิจัยคงไม่ได้หมายถึง สำเร็จตามวัตถุประสงค์งานวิจัยที่ตั้งไว้ สำเร็จตามคำตอบที่ตอบคำถามงานวิจัยได้แค่นั้น  ปรากฏการณ์ คนเก่งขึ้น ข้างต้น น่าจะเป็นคำตอบได้ดีสำหรับ งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

เรื่องราวหลายเรื่องราวที่เป็นประสบการณ์การทำงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นจากพื้นที่ถูกร้อยเรียงผ่านการเขียนบอกเล่าจากคนทำงาน และจากกระบวนการที่เกิดขึ้น เพื่อเป็นการถอดบทเรียนและเป็นแนวทางในการทำงานพัฒนาประเด็นอื่นๆ ในชุมชน

ส่วนหนึ่งของหนังสือเล่มนี้จึงเป็นเหมือน สะพานที่เชื่อมไปสู่ความเข้าใจระหว่างนักพัฒนาและชุมชน  ให้เห็นความสวยงามของกระบวนการทำงาน ความหลากหลายของปัญหา ความต่างของการเป็นอยู่ของมนุษย์ด้วยกัน และสุดท้ายคือ ประติมากรรมด้านความคิด ที่ได้รับผ่านการวิจัยเพื่อท้องถิ่น

 

                                                        จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร

                                                         เมืองปาย,แม่ฮ่องสอน

 

 

*** ต้นฉบับหนังสือยังไม่สมบูรณ์ จะพิมพ์เผยแพร่ในปลายปีนี้

 


บทเปิดเล่ม

หนังสือ ทางไกล เส้นทางสีขาวของชุมชนยาเสพติดแม่ฮ่องสอน

ประสบการณ์วิจัยจากพื้นที่

ชุดโครงการวิจัย เสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ในชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากปัญหายาเสพติดจังหวัดแม่ฮ่องสอน

สนับสนุนโดย : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)สำนักงานภาค

จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร

E-mail : [email protected]