รำลึกถึง ศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว

ผู้อุทิศชีวิตเพื่อแก้ไขปัญหาโรคมะเร็งท่อน้ำดี

ศ. นพ วิจารณ์ พานิช

..............

ผมโชคดีได้รับเกียรติเชิญเป็นกรรมการอำนวยการศูนย์วิจัยมะเร็งท่อนำดีของมหาวิทยาลัยขอนแก่น  ซึ่งต่อมาได้รับการยกฐานะเป็นสถาบันวิจัย     โดยในปี ๒๕๕๘ ผมได้เขียนถึง ศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว ลงใน บล็อก Gotoknow ดังต่อไปนี้ (https://www.gotoknow.org/posts/589576)  

“จากรายงานประจำปีของศูนย์ฯ จะเห็นความสำเร็จที่น่าชื่นชมในด้านผลลัพธ์ หรือผลกระทบ ที่มีนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาถึง ๕๓ คน และเป็นนักศึกษาปริญญาเอกมากกว่า มีนักศึกษาสำเร็จปริญญาเอกถึง ๑๒ คน มีผลงานวิจัยตีพิมพ์ในวารสารวิชาการที่มีคุณภาพสูงถึง ๕๑ เรื่อง และมีทุนอุดหนุนจากภายนอกคิดเป็น ๕ เท่าของทุนที่ได้รับจากมหาวิทยาลัย

เป็นตัวอย่างวิธีการที่มหาวิทยาลัยส่งเสริมให้นักวิจัยจากต่างคณะ ต่างสาขาวิชา มุ่งเป้าทำงานวิจัย ร่วมกันเพื่อแก้ปัญหาที่มีความสำคัญสูงในระดับท้องถิ่น คือพยาธิใบไม้ตับ และมะเร็งท่อน้ำดี โดยมหาวิทยาลัย สนับสนุน "เงินล่อเป้า" ให้นักวิจัยร่วมกันหาทุนและการสนับสนุนอื่นๆ จากภายนอกได้มากกว่า ซึ่งจะเห็นว่า ทีมวิจัยทำได้อย่างดี

นี่คือความสำเร็จของรูปแบบการบริหารงานวิจัยแบบส่งเสริมให้เกิด "ศูนย์วิจัย" ที่มีคณะกรรมการอำนวยการของศูนย์ ที่มีคณบดีคณะแพทยศาสตร์เป็นประธาน ช่วยชี้ทิศทางและยุทธศาสตร์การทำงาน ประชุมเพียงปีละครั้ง และผมมีบุญได้รับเชิญเป็นกรรมการในฐานะคนนอก เรื่อยมาตั้งแต่ต้น ได้เห็นพัฒนาการของการทำงานเป็นศูนย์วิจัยที่เป็นปึกแผ่นขึ้นเรื่อยๆ อย่างต่อเนื่อง

โดยมีการวิจัยสหวิทยาการ ทั้งด้านคลินิก, ด้านวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ทั้งที่เกี่ยวข้องกับตัวพยาธิ เกี่ยวข้องกับพยาธิสภาพที่เกิดจากพยาธิ และที่เป็นตัวการให้เกิดมะเร็งท่อน้ำดี, การวิจัยชุมชน

และที่สำคัญยิ่ง ในช่วง ๒ ปีที่ผ่านมา ได้เกิดโครงการแก้ไขโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่เรียกกันง่ายๆ ว่า โครงการ CASCAP (Cholangiocarcinoma Screening and Care Program) นำโดย รศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว แห่งภาควิชาศัลยศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ ที่มีเป้าหมายดำเนิน การสู่การกวาดล้างโรคมะเร็งท่อน้ำดี ให้หมดไปจากภาคอีสาน โดยทำงานหลักๆ ๔ ด้าน ได้แก่ (๑) เครือข่าย การคัดกรองโรคมะเร็งท่อน้ำดี (๒) ทำฐานข้อมูลและติดตาม (๓) การเฝ้าระวังโรค และ (๔) อบรมแพทย์ และบุคลากรสุขภาพเพื่อทำหน้าที่ทั้ง ๓ ข้างต้น

ที่จริงการกวาดล้างโรคนี้ให้หมดไปจริงๆ ต้องทำโดยคนอีสานเอง โดยขบวนการชุมชน และโดยความ ร่วมมือของระบบสุขภาพในพื้นที่ โครงการ CASCAP เพียงแต่สร้างความพร้อมให้เกิดขึ้น โดยใช้หลักการทางวิชาการ

นอกจากนั้น รศ. นพ. ณรงค์ยังตั้งมูลนิธิมะเร็งท่อน้ำดี และเชิญ รศ. พญ. เนตรเฉลียว สัณห์พิทักษ์ เป็นประธานมูลนิธิ ทำหน้าที่ระดมทุนจากแหล่งต่างๆ สำหรับหนุนอีกทางหนึ่ง

เป็นการทำงานวิชาการที่ครบวงจร สร้างความรู้จากปัญหาที่มีอยู่ จัดระบบเอาความรู้ที่สร้างขึ้น ไปแก้ปัญหา โดยที่จริงๆ แล้ว เกิดจากพฤติกรรมของมนุษย์ ที่ชอบกินปลาดิบๆ ที่มีเชื้อพยาธิใบไม้ตับอยู่ จึงต้องมีการป้องกันทั้งในระดับ primary prevention, secondary prevention, และการดำเนินการเพื่อตัดวงจร การแพร่เชื้อพยาธิ ด้วยวิธีการต่างๆ ซึ่งจริงๆ แล้ว ก็คือ primary prevention

ผลงานเหล่านี้ เป็นตัวอย่างการบริหารงานวิจัยในระดับสถาบัน คือ มข. และคณะแพทยศาสตร์ ที่มีวิธีสนับสนุนให้เกิดการรวมตัวกันของนักวิจัย ทำงานให้เกิดการเสริมพลังซึ่งกันและกัน เกิดผลงานที่ยอดเยี่ยมทั้งด้านผลงานวิจัย และด้านการแก้ปัญหาสุขภาพของคนในพื้นที่” 

ต่อมา ในปี ๒๕๖๔ ผมได้เขียนชื่นชมผลงานของสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี ภายใต้ภาวะการนำของ  ศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว ดังต่อไปนี้ (https://www.gotoknow.org/posts/690507) 

“การวิจัยมะเร็งท่อน้ำดีของ มข. เริ่มเป็นรูปเป็นร่างมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๒๗    มีการรวมตัวกันของนักวิจัยจากหลายคณะ หลายศาสตร์ เพื่อทำความเข้าใจเรื่องพยาธิในไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี มีผลงานสร้างความรู้ใหม่ทำให้ทีมนี้มีชื่อเสียงก้องโลก    ผลงานสร้างศาสตราจารย์จำนวนมาก    เมธีวิจัยาวุโส สกว. หลายท่าน    นักวิจัยดีเด่น  และนักวิทยาศาสตร์ดีเด่น    และที่สำคัญยิ่ง สร้างนักวิจัยใหม่รุ่นต่อรุ่น   

จากการรวมตัวของนักวิจัย  นำไปสู่การสนับสนุนของฝ่ายบริหาร     มีการจัดตั้งศูนย์วิจัยพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี (พ.ศ. ๒๕๔๕)     ซึ่งต่อมาในปี ๒๕๖๐ ยกระดับเป็นสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี (๑)  (๒)     มีการส่งต่อภาวะผู้นำของสถาบันจากรุ่นสู่รุ่น     และมีการสร้างนักวิจัยรุ่นใหม่เข้ามรับช่วงงานต่อเนื่อง    น่าชื่นชมมาก     ผมเป็นกรรมการอำนวยการมาเกือบยี่สิบปี     ได้เห็นพัฒนาการยกระดับงานและผลกระทบต่อสังคม ทำให้ผมมีความสุขมาก   

โดยผมได้บันทึกเรื่องนี้ไว้เป็นระยะๆ ที่ (๓)    โดยได้บันทึกการประชุมคณะกรรมการอำนวยการสถาบันมะเร็งท่น้ำดีครั้งหลังสุดเมื่อหนึ่งปีครึ่งมาแล้วที่ (๔)     

ในช่วงแรก งานวิจัยเน้นที่ basic research เน้นทำความเข้าใจกลไกที่พยาธิใบไม้ตับก่อมะเร็งท่อน้ำดี    และกลไกการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ    ต่อมางานวิจัยขยายสู่การประยุกต์ใช้ความรู้เพื่อป้องกันการติดเชื้อพยาธิ และป้องกันไม่ให้ผู้ติดเชื้อเกิดมะเร็งท่อน้ำดี   และให้สามารถวินิจฉัยมะเร็งท่อน้ำดีได้ตั้งแต่แรกเริ่ม และรักษาให้หายขาด

งานพัฒนาระบบ early detection  และ early treatment ดำเนินการมาประมาณ ๙ ปี    ได้รับการสนับสนุนเป็นมาตรการระดับชาติ และดำเนินการต่อเนื่องเรื่อยมา     ผลงานของโครงการนี้มีส่วนสำคัญในการผลักดันให้ มข. ได้รับการจัดอันดับโดย THE ให้มีอันดับ social impact อยู่ในกลุ่ม 101 – 200 ของโลก    และอันดับ ๑ ของประเทศไทย    และผลงานโดยรวมในปี ๒๕๖๓ ก็น่าชื่นชมมาก     ทั้งในด้านผลงานวิจัยตีพิมพ์  ผลงานด้านการป้องกันการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ   งาน early detection   และผลงานผ่าตัดแล้วอัตรารอดชีวิต ๕ ปี สูงขึ้นมาก    มข. ให้เงินสนับสนุน ๔ ล้าน   แต่สถาบันหาทุนจากภายนอกได้มากกว่า ๙๐ ล้านบาท   

ทาง มข. หาทางสนับสนุนหลากหลายทาง ให้สถาบันทำงานได้คล่องตัวขึ้น    เชื่อมโยงฝ่ายต่างๆ ได้อย่างมีผลสัมฤทธิ์ยิ่งขึ้น   

เช้าวันที่ ๕ เมษายน ๒๕๖๔ มีการประชุมคณะกรรมการอำนวยการของสถาบัน    ได้อนุมัติให้ ศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว ทำหน้าที่ผู้อำนวยการสถาบันต่ออีกวาระหนึ่ง (๔ ปี)     และตั้งคณะกรรมการอำนวยการและกรรมการบริหาร     รวมทั้งทำความตกลงเรื่องการสนับสนุนครุภัณฑ์ และพัฒนาการเข้าสู่ precision medicine ในการรักษามะเร็งท่อน้ำดี   โดยใช้ multi-omics technology    ที่จะต้องมีการลงทุนสูง    เป็นเรื่องท้าทายในยุคที่ประเทศมีข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจ”

ข้อความทั้งหมดนั้น สื่อว่าชีวิตของ ศ. นพ. ณรงค์ ขันตีแก้ว เป็นชีวิตที่ทุ่มเททำเพื่อประโยชน์ของเพื่อนมนุษย์โดยไม่หวังผลตอบแทนอย่างน่าชื่นชม   เป็นชีวิตที่เปี่ยมด้วยพลังแห่งอุดมการณ์ในการทำงานเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น    แม้ท่านจะด่วนจากโลกนี้ไปอย่างกะทันหันในวัยอันไม่สมควร    แต่ชีวิตการทำงานที่เปี่ยมพลังอุดมการณ์นี้ น่าจะส่งแรงบันดาลใจแก่ผู้ยังดำรงชีวิตอยู่ ให้มุ่งทำงานเพื่ออุดมการณ์เดียวกัน   และขอให้ผลบุญที่ท่านบำเพ็ญมาจงบันดาลให้ท่านไปสู่สุคติในสัมปรายภพ 

วิจารณ์ พานิช

๘ ตุลาคม ๒๕๖๕