อสม.หรืออาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน เป็นนวัตกรรมของกระทรวงสาธารณสุขในการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมจากภาคประชาชนต่อการพัฒนาด้านสุขภาพ ผมมองเห็นเป็นการปรับกระบวนทัศน์ครั้งสำคัญต่อคำว่า “สุขภาพ” ด้วย อสม.ได้เข้ามาทำให้จุดเปลี่ยนที่ทำให้สุขภาพเป็นเรื่องของทุกคน แต่ละคน แต่ละครอบครัว ชุมชน และในระดับสังคม หาใช่เป็นเรื่องของบุคลากรด้านสาธารณสุขไม่ บุคลากรด้านสาธารณสุขคงช่วยเหลือ ส่งเสริม และสนับสนุนให้เกิดการพัฒนาสุขภาพ โดยที่เจ้าของสุขภาพ (ใคร ๆ ทุกคน) ต้องดูแลตนเอง และช่วยกันดูแลกันและกันเป็นสำคัญด้วย การพัฒนาสุขภาพจึงจะก้าวไปสู่สุขภาวะร่วมกันได้จริง ๆ

     อสม.เป็นแกนนำภาคประชาชน ที่มีจิตสาธารณะ ขันอาสาตัวเองเข้ามาทำงานเพื่อพัฒนาสุขภาพในระดับพื้นที่ อย่างไม่เคยมีผลตอบแทนใด ๆ นอกจากความภาคภูมิใจในตัวเองที่ได้ทำหน้าที่เป็นต้นแบบด้านสุขภาพ และได้ให้การช่วยเหลือคนอื่น ๆ ให้มีสุขภาพดี หากจะมองในฐานะหมออนามัย อสม.เป็นเพื่อนกับเรามาอย่างยาวนาน ในการทำหน้าที่สำคัญนี้

     ผมได้พูดคุยกับ อสม.พันธ์ อ่อนเกลี้ยง และ อสม.สมพงษ์ เหมียนย่อง ตอนเตรียมเพื่อมาร่วมงานมหกรรมการจัดการความรู้แห่งชาติ ครั้งที่ 3 ที่จะถึงนี้ ทำให้ทราบว่า ณ วันนี้เรามี อสม.ทั่วประเทศประมาณ 8 แสนกว่าคน และมี 2 แสนกว่าคนที่เป็น อสม.มาอย่างยาวนานเกินกว่า 10 ปี ในจำนวนนี้มี 5 หมื่นกว่าคนที่ทำงานมานานเกินกว่า 20 ปี และในบรรดา อสม.ทั้งหมด เครือข่าย อสม.ด้วยกัน ได้คัดเลือก อสม.ดีเด่นระดับประเทศไว้อย่างต่อเนื่องในแต่ละปี สะสมถึงตอนนี้มีจำนวน 172 คน

     หากจะนับระดับ ภาค เขต จังหวัด อำเภอ และตำบล เราก็จะมีเครือข่าย อสม.ที่โดดเด่นในแต่ละสาขาทั้ง 10 สาขา (สาขาการควบคุมป้องกันโรคไข้เลือดออก สาขาการดำเนินงานเรื่องเอดส์ในชุมชน สาขาสุขภาพจิตชุมชน สาขาการแก้ไขปัญหายาเสพติด สาขาการสร้างสุขภาพ สาขาการบริการในศูนย์สาธารณสุขมูลฐานชุมชน (ศสมช.) สาขาการออกกำลังกาย สาขาการคุ้มครองผู้บริโภค สาขาการแพทย์แผนไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ และสาขาการพัฒนาสังคม) เป็นจำนวนมาก 

     จากข้อมูลที่ผมได้นำเสนอไว้ หลายท่านคงคิดเห็นเหมือนผมในประเด็นว่า อสม.เหล่านี้ต้องเก็บอะไรดี ๆ ไว้กับตัวเยอะไปหมด สิ่งดี ๆ เหล่านั้น หากได้นำมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างกัน โดยเฉพาะประเด็นการพัฒนาสุขภาพ และประเด็นอื่น ๆ ที่เป็น “ลีลาชีวิต” ของแกนนำต้นแบบในชุมชน ความรู้ฝังลึกในตัวตน (Tacit Knowledge) ของ อสม.อันมีคุณค่ายิ่ง ถึงเวลาแล้วที่ควรจะต้องนำมาจัดการ เพื่อหมุนวนกันใช้ และยกระดับความรู้ อันจะนำไปสู่การร่วมกันพัฒนาสุขภาพชุมชนสู่สุขภาวะอย่างแท้จริง