สิ่งหนึ่งของกฐินโบราณที่ผมเคยวางระบบไว้และยังสานต่อมาอย่างน่าชื่นชมในทุกๆ ครั้งก็คือ “กินปลาเป็นหลัก กินผักเป็นพื้น” อันหมายถึงการรณรงค์ชักชวนให้ชาวบ้านจัดงานกฐินด้วยความเรียบง่าย สมถะ ไม่ฟุ่มเฟือย

 

 

กฐินโบราณ : ภาพสะท้อนการสอนงาน..สร้างทีม



การบุกเบิกริเริ่ม- อาจไม่ได้หมายถึงความเข้มแข็งและยั่งยืนเสมอไป  เพราะเป็นเพียงระยะต้น หรือปฐมบทเท่านั้น  ต่อเมื่อมีการลงมือปฏิบัติซ้ำเรื่อยๆ  จึงอาจพยากรณ์ได้บ้างกระมังว่า “นั่นคือแนวโน้มของความเข้มแข็ง...ยั่งยืนในสิ่งที่ได้บุกเบิก-ริเริ่ม”

เช่นเดียวกับการที่เราได้บุกเบิกริเริ่มสิ่งใดไว้แล้ว  เมื่อมีคนมาสานต่อ และสืบปฏิบัติกันอย่างต่อเนื่อง  สิ่งเหล่านั้นถือได้ว่าเป็น “ความสำเร็จ”  ของการทำงานในวิถีของการ “สอนงาน สร้างทีม”  ตามครรลองของผม


ครับ, โครงการกฐินโบราณที่เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2555  ณ บ้านหัวหนอง ต.ขามเรียง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม  ได้เกิดขึ้นและดำเนินไปในทำนองเดียวกับที่ผมกล่าวอ้าง  เพราะจากวันนั้นถึงวันนี้  กฐินโบราณที่ผมและน้องๆ  ในสังกัดกลุ่มงานกิจกรรมนิสิตได้บุกเบิกไว้ได้ก่อเกิดและดำเนินไปอย่างต่อเนื่องครบ 5  ปีพอดิบพอดี 

 


 

เดิมกิจกรรมดังกล่าวรับผิดชอบหลักโดยบุคลากรของกลุ่มงานกิจกรรมนิสิต  ซึ่งผมมอบหมายให้คุณสมปอง
มูลมณีและทีมงานเป็นผู้รับผิดชอบ ส่วนนิสิตอยู่ในฐานะของผู้ร่วมเรียนรู้-  เรียนรู้ร่วมกันระหว่าง“นิสิตกับเจ้าหน้าที่และชาวบ้าน”

 

หากแต่วันนี้คุณสมปอง มูลมณีได้ย้ายไปบรรจุเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์  การงานดังกล่าวจึงเป็นเสมือนการชี้วัดว่ากระบวนการ“สอนงานสร้างทีม”  ที่ผมเพียรพยายามขับเคลื่อนและบ่มเพาะไว้ในองค์กรมาอย่างยาวนานนั้น  บัดนี้ได้ก่อเกิดมรรคผลแค่ไหน  (เพราะเมื่อไม่อยู่แล้ว...ใครทำแทนกันได้บ้าง)


ครับ, ประเด็นนี้ท้าทาย และชวนค่าต่อการพิสูจน์เป็นที่สุด ยิ่งเมื่อผมไม่ได้ข้องแวะกำกับดูแลเหมือนกาลก่อน  ยิ่งต้องมองว่าหัวหน้าคนใหม่  จะสามารถบริหารจัดการอย่างไร  จะปลุกเร้าการทำงานของเจ้าหน้าที่ได้กี่มากน้อย
หรือแม้แต่เจ้าหน้าที่เองก็เถอะ  จะประสานพลังเป็นหนึ่งเดียวกันได้ซักกี่ยก รวมถึงจะสามารถนำเอาชุดบทเรียนจากปีที่แล้วมาปรับแต่งใหม่ หรือแม้แต่การนำมาต่อยอดให้เกิดพลังมากกว่าครั้งที่แล้วได้ที่มากน้อยและอย่างไร 


งานนี้มันต้องใช้พลังอย่างมหาศาล ...พลังที่ผมเรียกมันว่า “ใจนำพา ศรัทธานำทาง” นั่นเอง

นั่นคือบทพิสูจน์ หรือภาพสะท้อนความเข้มแข็งและยั่งยืนในมิติการ “สอนงานสร้างทีม”  ในกลุ่มบุคลากร


ส่วนกรณีของนิสิตนั้น  เป็นที่น่าชื่นชมว่าสองปีให้หลัง องค์การนิสิตได้บรรจุกิจกรรมกฐินโบราณไว้ในแผนงานของนิสิตเอง  กรณีเช่นนี้ ผมถือว่าเป็นความสำเร็จที่น่าชื่นใจ เนื่องเพราะเป็นการผ่องถ่ายความคิดสู่นิสิต  เสมือนเพาะ ”เมล็ดพันทางปัญญา” แล้วงอกงามขึ้น  โดยที่เจ้าหน้าที่ไม่ต้องลงมือทำเองเหมือนในอดีต  แต่ได้ถอยออกมาทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษา หรือ “โค้ช” แทน  พร้อมๆ กับการปล่อยให้นิสิตได้เป็นพระเอกนางเอกร่วมกับชาวบ้านอย่างเต็มสูบ

 
การที่นิสิตรับช่วงกิจกรรมไปบรรจุในแผนตนเองนั้น  ผมถือเป็นอีกแนวโน้มหนึ่งของการสะท้อนถึงความเข้มแข็งและยั่งยืนที่กำลังก่อตัวขึ้น



 

กฐินโบราณ  :  มหกรรมทำมือของนิสิตกับชาวบ้าน


 


กฐินโบราณ  เรียกอย่างเป็นทางการว่า  “จุลกฐิน-กฐินแล่น”  แต่ผมชื่นชอบที่จะเรียกว่ากฐินโบราณ เพราะต้องการสร้างวาทกรรมให้ขรึมขลัง เร้าความสนใจ  เน้นกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันระหว่าง“ชาวบ้านกับนิสิต” หรือแม้แต่ประชากรอื่นๆ เช่น เจ้าหน้าที่และภาคีต่างๆ

การงานเช่นนี้โถมพลังสร้างสรรค์ให้แล้วเสร็จในวันเดียว  นับตั้งแต่เย็บผ้าดิบสีขาวด้วยเข็มเล็กๆ  เป็นจีวร  จากนั้นก็นำไปย้อมด้วยเปลือกไว้ เพื่อถอด/ถวายแด่พระภิกษุสงฆ์  เครื่องกฐินทุกประเภทเป็นงานสร้างสรรค์ด้วยมือล้วนๆ ไม่มีการจัดซื้อสำเร็จจากร้านรวงที่ไหน  ทั้งนิสิตและชาวบ้านต้องลงแรงกายและลงแรงใจร่วมกัน 

 ซึ่งผมเคยเรียกการงานแห่งชีวิตเหล่านี้ว่า “มหกรรมทำมือ” หรือ “หอมกลิ่นกฐินใจ”

ส่วนการงานอื่นๆ นั้น  ล้วนรังสรรค์ขึ้นในทำนองเดียวกัน  เป็นการขับเคลื่อนเชิงสาธิตและเรียนรู้ร่วมกัน  โดยใช้ทุนทางสังคมของชุมชนเป็นที่ตั้ง เสมือนการชวนให้ชาวบ้านสำรวจตนเองว่ามีอะไรที่ยังทรงคุณค่าต่อการหวนรำลึกบ้าง 

ซึ่งหลักๆ แล้วก็มักอยู่ในวังวนของ พลุโบราณ  สอยดาว  รำวงชาวบ้าน  โคมลอย


ครับ, ผมเคยได้ย้ำกับเจ้าหน้าที่และนิสิตเสมอในทำนองว่า “....อย่าตัดทอนในสิ่งที่ชาวบ้านเสนอมา  เพราะนั่นคือการสื่อให้เห็นว่าชาวบ้าน  “มีดีอะไร...”  แต่ให้ใช้สิ่งนั้นแหละเป็น  “โจทย์” ของการ “เรียนรู้”  (ร่วมกัน)  ถึงแม้รู้อยู่แก่ใจว่าเป็นเพียงการสาธิตก็เถอะ  แต่ก็ขอให้ตระหนักและให้ความสำคัญกับสิ่งเหล่านั้น  ด้วยว่าสิ่งเหล่านั้นอาจเป็น “พลังเงียบ”  ที่รอเวลาคืนสภาพกลับมาขับเคลื่อนชุมชนนั้นอีกครั้งก็ว่าได้...”

 

 

มหกรรมทำมือเช่นนี้จะเชื่อมร้อยให้เห็นถึงกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันที่ชาวบ้านทำหน้าที่  “สอนลูกสอนหลาน”  การสอนลูกสอนหลาน ชาวบ้านก็ย่อมทบทวนชุดความรู้อันเป็นประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องในตัวตนของตนเองมาก่อน  จากนั้นก็ถ่ายทอดต่อลูกหลาน (นิสิต)  ผ่านกลไกของการ “ทำไปเรียนรู้ไป”  

ผมเชื่อเหลือเกินว่า  วิธีการเช่นนี้  ไม่ใช่เกิดผลลัพธ์แค่งานเสร็จสิ้นเท่านั้น  หากแต่หมายถึงคุณค่าในจิตใจของทุกฝ่าย  ทะลุถึงหลักแห่งการทำงานร่วมกัน  ทะลุถึงหลักชัยแห่งการรักใคร่ปองดองและแบ่งปัน
เสมือน “ไม่ใช่ญาติ..ก็เหมือนญาติ...ขาดไม่ได้”

 

 


กฐินโบราณ : กระบวนการเรียนรู้วิถีวัฒนธรรมแบบ“ใจนำพา..ศรัทธานำทาง” 

 


โดยส่วนตัวผมหลงรักโครงการกฐินโบราณมาก  ผมไม่ได้หลงรักโครงการนี้มากกว่าโครงการอื่นๆ  ที่ผมบุกเบิกไว้ 
ทุกโครงการเหมือนลูกของเราทุกคน ผมย่อมรักลูกทุกคนของผม หากแต่ลูกแต่ละคนย่อมมีเรื่องเล่าที่แตกต่างกันไปตามบริบทของเขาเอง

กฐินโบราณ  มีกระบวนการเรียนรู้ที่หลากหลาย นิสิตต้องทำการบ้านร่วมกับเจ้าหน้าที่ในการวิเคราะห์ชุมชนที่มีความพร้อมในการใช้ “ใจนำพา..ศรัทธานำทาง”  มีการลงพื้นที่จัดประชุมหารือ  เพื่อคัดกรองพื้นที่ หารือกับชาวบ้านถึงความพร้อมที่จะทำ หารือเกี่ยวกับรูปแบบวิธีการ  หารือเกี่ยวกับวันเวลา หารือเกี่ยวกับภูมิปัญญา  หรือปราชญ์ชาวบ้านในชุมชนนั้น  และอีกจิปาถะ ฯลฯ

สิ่งเหล่านี้เป็นกระบวนการเรียนรู้ร่วมกับชุมชนราวกับนักพัฒนาชุมชนหรือนักวิจัยเพื่อท้องถิ่นก็ไม่ปานเลยทีเดียว มองในมุมของนิสิต  เพียงงานๆ เดียวนี้  ได้ก่อเกิดทักษะการเรียนรู้หลากมิติจริงๆ  เรียนรู้วิถีวัฒนธรรมไปพร้อมๆ กับการทำงานร่วมกันอย่างเป็นทีมภายใต้หลักคิด  “เรียนรู้คู่บริการ”


ในขณะที่ชาวบ้านก็เกิดกระบวนการเรียนรู้ตนเอง  ด้วยการหันกลับไปทบทวน “ทุนทางสังคม”  ของตนเอง  เห็นคุณค่าตนเอง เห็นสายธารวัฒนธรรมที่เลือนหายไป เห็นวัฒนธรรมบางอย่างที่คงอยู่ ทั้งด้วยพลัง  และที่กำลังเป็นลมหายใจอันแผ่วเบา

 

 

ครับ,  สิ่งหนึ่งของกฐินโบราณที่ผมเคยวางระบบไว้และยังสานต่อมาอย่างน่าชื่นชมในทุกๆ  ครั้งก็คือ “กินปลาเป็นหลัก กินผักเป็นพื้น”  อันหมายถึงการรณรงค์ชักชวนให้ชาวบ้านจัดงานกฐินด้วยความเรียบง่าย สมถะ  ไม่ฟุ่มเฟือย 
ไม่เน้นมหรสพใหญ่โตแบบยุคใหม่  ...ไม่ล้มสัตว์ใหญ่ ไม่มีเหล้ายาปลาปิ้ง  ใครมีผัก มีปลา มีข้าว มีพริก มีเกลือ ฯลฯ   ก็ให้นำมาเป็นเครื่องไม้เครื่องมือในงานบุญครั้งนี้ 

ส่วนนิสิตจะนำสิ่งใดไปเสริมเติมแต่งก็ไม่ว่ากัน  ซึ่งส่วนใหญ่มักไม่พ้นสิ่งที่เขามีกันอยู่แล้ว  เช่น ดนตรีโปงลาง  หมอลำ 

สิ่งเหล่านี้ช่วยลดต้นทุนต่างๆ ได้อย่างมากมายก่ายกอง  เหลือเงินเหลือทองเข้าวัดได้อย่างมโหฬาร   โดยปีนี้มียอดกฐินทั้งหมด คือ 230,013  บาท เชื่อว่าหักค่าใช้จ่ายแล้ว ก็ยังเหลือยอดไม่ต่ำกว่า 200,000 บาทอย่างแน่นอน

และนั่นยังรวมถึงกระบวนการบอกเล่าเรื่องราวเชิงประวัติศาสตร์เกี่ยวกับ“กฐิน”  ด้วยการให้ชาวบ้านสืบค้นตำนานและมอบหมาย “ผู้รู้”  มาบอกเล่าเป็น “นิทาน”  ให้นิสิตหรือแม้แต่ชาวบ้านได้รับฟังร่วมกันว่า  “กฐินเป็นมาอย่างไร...กฐินโบราณเป็นมาอย่างไร” 

ซึ่งเราเรียกกิจกรรมนี้ว่า “สืบฮอยตา  หาฮอยปู่” 

 


ครับ,  กระบวนการเหล่านี้ ไม่ซับซ้อนอะไรเลย  เพียงแต่ชาวบ้านและนิสิตต้องใช้หัวจิตหัวใจ ใช้ศรัทธาในการขับเคลื่อนล้วนๆ  เพราะเวลาอันจำกัด ประกอบกับความลางเลือนของประเพณีในชุมชน  เป็นสิ่งที่ชวนหวั่นวิตกว่า "...จะ
ทำได้ทันหรือไม่...จะทำเสร็จหรือเปล่า...”  เท่านั้นเอง 


แต่ที่แน่ๆ  ชุมชนใดที่เคยจัดกฐินโบราณร่วมกับผมมาแล้ว  ผมไม่ลืมที่จะหอบหิ้วไปเป็น “พี่เลี้ยง” ให้กับหมู่บ้านถัดไปเสมอ  (ชุมชนกับชุมชน)  นั่นคือกระบวนการ “สอนงาน”  ที่ผมออกแบบไว้เพื่อให้ชุมชนได้เกิดกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน  ดูแลกันและกันโดยไม่จำกัดอยู่แต่เฉพาะหมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่ง -

 

 


กฐินโบราณ : ฮีตสิบสองคองกิจกรรม

 


เกือบสามปีแล้วที่ผมขายฝัน  “โมเดล”  การพัฒนานิสิตในวาทกรรม  “ฮีตสิบสองคองกิจกรรม”  ด้วยการมุ่งชักชวนให้องค์กรนิสิตได้หยิบจับเอากิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่งขึ้นมาขับเคลื่อนเป็น“วัฒนธรรม”  มิใช่ทำแบบวูบๆ วาบๆ  ทำแบบขาดๆ หายๆ ... พอถึงกาลเวลาแห่งเปลี่ยนผ่าน ทั้งเปลี่ยนคนทำงาน เปลี่ยนองค์กร เปลี่ยนผู้บริหาร  กิจกรรมเหล่านั้นก็แตกดับ จนหาแก่นสารอันเป็น “รากแก้ว” หรือ “สายธาร”  ของ “กิจกรรมนิสิต”  ไม่ได้


ด้วยเหตุนี้ผมจึงอยากให้มีกิจกรรมเชิงรุกที่ต่อเนื่อง  ความต่อเนื่องดังกล่าวย่อมทำให้กิจกรรมเป็นมากกว่าโครงการ  เพราะหากมีความต่อเนื่องย่อมง่ายต่อการเปลี่ยนผ่านสู่การเป็น“วัฒนธรรม”  ในองค์กรนั้นๆ  พอถึงเทศกาลหรือห้วงเวลาที่ว่านั้น  ผู้ที่เกี่ยวข้อง  ทั้งทางตรงและทางออ้ม ก็จะพาเพรดเอา “ใจนำพาศรัทธานำทาง”  มาช่วยกัน

 


ครับ,  ผมขายฝันชัดเจนว่าอยากให้องค์กรนิสิตเลือกกิจกรรมหลักมาหนึ่งกิจกรรม  เพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการสร้างทักษะการเรียนรู้  กิจกรรมที่ว่านั้นอาจเป็นกิจกรรมเชิงประเพณีวัฒนธรรมของชาวอีสานโดยตรง  หรือกิจกรรมที่แต่ละองค์กรได้รังสรรค์ขึ้นใหม่เอง  แต่ขอให้มีลักษณะเฉพาะที่บ่งบอกความเป็น  “เอกลักษณ์และอัตลักษณ์” ของตนเองเป็นสำคัญ

และกิจกรรมที่เลือกมานั้น  ขอให้ยกฐานะเป็น “ฮีตคอง” ขององค์กรไปในตัว  โดยไม่ละเลยที่จะยึดโยงชุมชนรอบมหาวิทยาลัยมาเป็นเจ้าของร่วมในฮีตคองดังกล่าว  บางกิจกรรมอาจจัดขึ้นในมหาวิทยาลัย  แต่ในบางกิจกรรมอาจจัดขึ้นที่ชุมชนโดยตรงก็ได้

ซึ่งจะว่าไปแล้ว  ผมมองว่าไม่ใช่เรื่องยากเข็ญอะไรนักกระมัง  เนื่องจากที่ผ่านมาผมได้ปูพรมทางความคิดและระบบการทำงานในแบบ “ลูกฮัก”  ไว้อย่างชัดเจนแล้ว  นั่นก็คือโครงการ “1 คณะ 1  หมู่บ้าน”  นั่นเอง

 


นี่เป็นอีกหนึ่ง “ความสุข”  ของการได้เห็นความต่อเนื่องของกิจกรรมที่พัฒนาสู่การเป็น “วัฒนธรรม”  ในองค์กรแห่งการเรียนรู้ที่ผมเคยร่วมชะตากรรมมาเมื่อหลายปีก่อน 

นี่เป็นอีกหนึ่งของความสำเร็จในการเพียรพยายาม  “สอนงาน..สร้างทีม”  ที่ผมได้บุกเบิกถางทางไว้เมื่อหลายปีก่อน

นี่เป็นอีกความสำเร็จหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงแนวโน้มของการ“เข้มแข็งและยั่งยืน” ในวิถีแห่งการพัฒนาคน พัฒนางานและพัฒนาองค์กรที่หมายถึงทั้งมหาวิทยาลัยและชุมชน

นี่คือรูปรอยความคิดของผมที่พร่ำพูดเรื่อยมาว่า  “ฮีตสิบสองคองกิจกรรม”

 

ยิ่งคิด  ยิ่งมอง...ยิ่งมีความสุข

 


หมายเหตุ :

1.กฐินโบราณจัดขึ้นเมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2555  ณ ชุมชนบ้านหัวหนอง ต.ขามเรียง อ.กันทรวิชัย  จ.มหาสารคาม  โดยองค์การนิสิต มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ปีการศึกษา 2555

2.ภาพโดยสุริยะ  สอนสุระ  กลุ่มงานกิจกรรมนิสิต กองกิจการนิสิต ม.มหาสารคาม