แนวโน้มการศึกษาเมืองพะเยาในอนาคตนั้น ยังมีพื้นที่อีกมากมายในการศึกษาค้นคว้าวิจัย เท่าที่ผ่านมานักวิชาการ นักประวัติศาสตร์ นักโบราณคดีทั้งมืออาชีพและมือสมัครเล่นต่างก็ได้พยายามศึกษาในหลากหลายแง่มุม รูปแบบ แต่ก็ยังไม่เพียงพอสำหรับการเรียนรู้ให้ถึงรากเหง้าของเมืองพะเยาเท่าใดนัก เดิมนั้นการศึกษาเมืองพะเยาจะเน้นไปที่องค์ประกอบ ๔ รูปแบบเป็นหลัก

 

 

                แนวโน้มการศึกษาเมืองพะเยาในอนาคตนั้น ยังมีพื้นที่อีกมากมายในการศึกษาค้นคว้าวิจัย เท่าที่ผ่านมานักวิชาการ  นักประวัติศาสตร์  นักโบราณคดีทั้งมืออาชีพและมือสมัครเล่นต่างก็ได้พยายามศึกษาในหลากหลายแง่มุม รูปแบบ แต่ก็ยังไม่เพียงพอสำหรับการเรียนรู้ให้ถึงรากเหง้าของเมืองพะเยาเท่าใดนัก  เดิมนั้นการศึกษาเมืองพะเยาจะเน้นไปที่องค์ประกอบ ๔  รูปแบบเป็นหลัก คือ

 

     ๑.จากการบันทึก  เรื่องราวความเป็นมา โดยมากจะเป็นการบันทึกจากพระครูศรีวิราชวชิรปัญญา ปรมาจารย์แห่งการบันทึก ตลอดถึงฝรังต่างชาติไม่กี่ท่าน

 

     ๒.จากการปริวรรต เป็นการถ่ายแบบจากอักษรล้านนาสู่ภาษาไทย โดยมากจะได้รับอิทธิพลจากพระเดชพระคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ ปราชญ์ท้องถิ่นเมืองพะเยาที่ได้มีความวิริยะในการทำงานตลอดกว่า ๕๐ ปีของท่าน

 

     ๓.จากการพิสูจน์หลักฐาน  เช่น  พงศาวดาร  หลักศิลาจารึก  หลักฐานที่เป็นโบราณสถาน  โบราณวัตถุต่าง ๆ ที่ยังหลงเหลือปรากฏอยู่ ซึ่งนำโดยอาจารย์สุจิตต์  วงศ์เทศ และอาจารย์ศรีศักดิ์ วัลลิโภดม

 

    ๔.จากการรวบรวมเรียบเรียง ซึ่งมีนักวิชาการรุ่นหลัง ๆ ได้พยายามพิสูจน์และประติดประต่ออยู่บ้างแล้ว แม้จะเป็นเรื่องต้องถกเถียงกันนานในเรื่องอายุ  เวลา  พ.ศ. ฯลฯ ก็ต้องยอมเพราะเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อความแม่ยำต่อไปในอนาคต

 

                แต่การศึกษาค้นคว้าที่ผ่านยังถือว่ายังไม่เพียงพอ หรือครอบคลุมทั้งหมดทุกแง่ทุกมุม เพราะยังมีแง่มุมที่ต้องการให้ศึกษาค้นคว้าอีกมาก ในทัศนะของผู้เขียนเอง การจะศึกษาเมืองพะเยาในอนาคตต้องมี  ๓  ลักษณะ   ดังนี้

 

                  ๑.เน้นกระบวนการเรียนรู้เป็นหลัก ในวิถีชีวิตประจำวันของคนพะเยายังไม่ได้เรียนรู้อะไรเท่าที่ควร  เช่น  วิถีชีวิต  อาหาร  ที่อยู่อาศัย  คนพะเยา  ชื่อ-ความหมาย  วัด  เป็นต้น ซึ่งกระบวนการเรียนรู้นี้ต้องมีการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นเพื่อให้เกิดความยั่งยืนในอนาคต

                ๒.เน้นกระบวนวิถีธรรมเป็นหลัก กล่าวคือต้องเข้าใจในรูปแบบทางวัฒนธรรม  ประเพณีท้องถิ่น  วรรณกรรม  ทัศนะคติ  ภาษา  พฤติกรรม ฯลฯ  ของคนเมืองพะเยาให้ได้ เพื่อจัดรูปแบบให้เหมาะสมกับภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างแท้จริง

                ๓.เน้นกระบวนการมีส่วนร่วม  การศึกษาค้นคว้าในอนาคตจำเป็นแสวงหาเครือข่ายและความร่วมมือในมิติต่าง ๆ จนเกิดการบูรณาการในแง่มุมต่าง ๆ พะเยาในเชิงรัฐศาสตร์  พะเยาในเชิงสังคมวิทยา  พะเยาในเชิงสาธารณสุข  พะเยาในเชิงนิเวศวิทยา  เป็นต้น

 

                ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ จะไม่มีประโยชน์อะไรเลย ถ้าคนในท้องถิ่นไม่ช่วยกันดำรงรักษาไว้ซึ่งภูมิปัญญาท้องของตนเอง  เมื่อวันเวลาล่วงเลยไปอาจเสียใจเพียงเพราะไม่ได้จดจำในสิ่งที่มีค่าเอาไว้  แม้แต่จะบอกลูกหลานของตนเองว่า ปู่ของปู่เป็นใครและมาจากไหนด้วยซ้ำไป