อำเภอภูกามยาว เป็นอำเภอที่แยกออกมาจากอำเภอเมืองพะเยา โดยนำเอาชื่อเก่า คืออาณาจักรเก่า ของเมืองพะเยามาเป็นชื่อเพื่อให้เป็นมงคล และเหตุที่ทำให้ได้ชื่อนี้มาที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ ตอนที่ขุนจอมธรรมยกไพร่พลเพื่อมาสร้างเมืองใหม่ได้หยุดพักดูชัยภูมิที่ดอยลูกหนึ่งเรียกว่าดอยจุก (คำว่า “จุก” เป็นภาษาพื้นเมืองแปลว่า กระจุก หรือหยุดพัก)

 

ชื่อบ้าน-ภูมิเมืองอำเภอภูกามยาว

 

            อำเภอภูกามยาว เป็นอำเภอที่แยกออกมาจากอำเภอเมืองพะเยา โดยนำเอาชื่อเก่า คืออาณาจักรเก่า ของเมืองพะเยามาเป็นชื่อเพื่อให้เป็นมงคล และเหตุที่ทำให้ได้ชื่อนี้มาที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ ตอนที่ขุนจอมธรรมยกไพร่พลเพื่อมาสร้างเมืองใหม่ได้หยุดพักดูชัยภูมิที่ดอยลูกหนึ่งเรียกว่าดอยจุก (คำว่า “จุก” เป็นภาษาพื้นเมืองแปลว่า กระจุก หรือหยุดพัก) มีคำขวัญประจำอำเภอ ดังนี้

 

ภูกามยาวดอยงาม 

ดินแดนสามพระธาตุ

ประวัติศาสตร์เมืองเก่า

อู่ข้าวลุ่มน้ำอิง

 

๘.๑. ตำบลห้วยแก้ว

                คำว่า “ห้วยแก้ว” มีตำนานพญาเจือง ในหนังสือศรีโคมคำ (พระเจ้าตนหลวง) และพญาเจือง หน้า ๖๐–๖๑ โดยพระธรรมวิมลโมลี ๒๕๓๖ กล่าวเอาไว้ว่า ขุนเงินและขุนจอมธรรมและพระฤาษี พากันเดินสำรวจเชิงดอย พบลำห้วยเล็กๆ เรียกว่าห้วยดอยน้อย ท้าวทั้งสองและฤาษีหยุดพักและเอาแก้วลูกหนึ่งฝังไว้ต้นของลำห้วย ท้ายห้วย

     อีกทัศนะหนึ่งแก้วไหลมาตามน้ำมาตามลำห้วยแห่งนี้ จึงได้ชื่อว่า ห้วยแก้ว ชาวบ้านได้เล่าอีกว่าบริเวณดังกล่าวนี้เรียกม่อนแก้ว ทุกวันพระจะเห็นดวงแก้วลอยขึ้นลงจากดอยด้วน ได้มีชาวบ้านไปขุดได้แก้วมาจึงเกิดอาเพศ จนทำให้น้ำป่าไหลผ่านลำห้วยมาบรรจบหลังหมู่บ้าน

                อาณาเขตดังนี้ ทิศเหนือ ติดกับอำเภอป่าแดด จังหวัดเชียงราย ทิศใต้ ติดกับตำบลดงเจน อำเภอภูกามยาว ทิศตะวันออก ติดกับอำเภอดอกคำใต้ ทิศตะวันตก ติดกับอำเภอแม่ใจ และอำเภอเมืองพะเยา 

     มีหมู่บ้านที่มีที่มาและน่าสนใจ  ดังนี้

  • บ้านอิงโค้ง เนื่องจากน้ำแม่อิงไหลไปตามลำน้ำในลักษณะโค้ง ณ บริเวณนี้พอดี ก่อนนี้มีวัดแห่งหนึ่งชื่อว่าวัดดงยา ซึ่งเป็นแหล่งยาสมุนไพรของพ่อขุนงำเมือง

                นอกจากนี้ยังมีบ้านม่วงคำ  บ้านป่าฝาง  บ้านห้วยแก้วหลวง  บ้านหนองลาว  บ้านหาดแฟน  บ้านห้วยทรายขาว  บ้านกาดถี  บ้านสันต้นแหน  บ้านใหม่  บ้านสันป่าแดง  บ้านสันป่าส้าน  บ้านกาดถีใต้  บ้านม่วงคำใต้  บ้านกาดถีเหนือ  บ้านร่องสีเสียด  บ้านจำปา

 

๘.๒. ตำบลดงเจน

            ตำบลดงเจน ได้รับการยกฐานะให้เป็นเขตเทศบาลตำบลเมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม  ๒๕๔๒ มีอาณาเขตดังนี้  ทิศเหนือ ติดกับเขตองค์การบริหารส่วนตำบลดงเจน อำเภอภูกามยาว ทิศใต้ ติดกับตำบลท่าวังทอง อำเภอเมือง ทิศตะวันออก ติดกับตำบลแม่อิง อำเภอเมือง ทิศตะวันตก ติดกับเขตองค์การบริหารส่วนตำบลดงเจน อำเภอภูกามยาว 

     มีหมู่บ้านที่มีที่มาและน่าสนใจ  ดังนี้

  • บ้านกว้าน             คำว่า กว้าน เป็นภาษาถิ่น หมายถึงศาลที่ตั้งขึ้นเพื่อพิจารณาคดีของพระยาร่วงที่ทำชู้กับมเหสีพระยางำเมือง

  • บ้านเจน                คำว่า “เจน” เป็นพืชชนิดเถาขนาดเล็ก เนื้อไม้ชาวบ้าน

ใช้ทำไซดักปลา  อีกทัศนะหนึ่งมีตำนานว่าพระยาเม็งรายระดมชาวบ้านมาฟังคดีความแล้วพิจารณาตัดสินให้พระยาร่วงเสียทองคำสูงเท่าตัวคน เพื่อเป็นการขอขมา  การระดมชาวบ้าน ภาษาถิ่นใช้คำว่า เกณฑ์ ต่อมาเพี้ยนเป็น เจน

  • บ้านร่องปอ           เพี้ยนมาจากคำว่า บ้านป้อ  ที่ชาวบ้านได้มารวมตัวกระจุกเพื่อมาฟังการไต่สวนคดีของพระยาทั้งสอง

                                นอกจากนี้แล้วยังมีบ้านกว๊านกลาง  บ้านสันป่าสัก  บ้านกว๊านเหนือ  บ้านร้อง  บ้านสันป่ากอก  บ้านเชียงหมั้น  บ้านสันป่าสักล่าง  บ้านกว๊านใต้  บ้านกว๊านสันติสุข  บ้านร่องปอใต้  บ้านร้องสีเสียด 

 

๘.๓.ตำบลแม่อิง            

     คำว่า  “แม่อิง”     คือสายน้ำแม่อิง  ที่ไหลผ่านเขตตำบลดังกล่าว เริ่มตั้งแต่เทือกเขาผีปันน้ำบริเวณดอยหนอกไหลเรื่อยลงไปผ่านกิ่งอำเภอภูกามยาว ป่าแดด ออกสู่แม่น้ำโขงในเขตอำเภอเชียงของ  จังหวัดเชียงรายรวมระยะทาง  ๒๔๐  กิโลเมตร

                น้ำสายนี้เดิมชื่อว่าแม่น้ำสายตา  เป็นแม่น้ำสายหลักของคนเมืองพะเยา  ตามตำนานเล่าว่าทุกปีพ่อขุนรามคำแหง  แห่งอาณาจักรสุโขทัยเดินทางลัดเลาะจากสุโขทัยผ่านมาทางอำเภอสอง  จังหวัดแพร่ เข้าสู่อำเภอเชียงม่วน อำเภอดอกคำใต้  จังหวัดพะเยา และได้เข้ามาพักแรม  ณ  เมืองพะเยา  ได้รอบทำชู้กับชายาของพ่อขุนงำเมืองพระสหาย  เกิดความขัดแย้งกันอย่างรุนแรงถึงกับไล่จับพ่อขุนรามคำแหง  ต่อมาพ่อขุนเม็งราย  เจ้าอาณาจักรล้านนา ได้ให้ยุติคดีความต่อกัน และนั่งเอาหลังพิงกันแล้วสาบานจะเป็นพระสหายต่อกันเหมือนเดิม  แม่น้ำสายตา  จึงได้ชื่อใหม่ว่า  แม่น้ำอิง  โดยมีความหมายว่า  กษัตริย์ทั้งสามพระองค์นั่งเอาหลังพิงกันนั่นเอง

                ตำบลแม่อิง           เป็นตำบลที่อยู่หางจากที่ว่าการกิ่งอำเภอภูกามยาว  ๙  กิโลเมตร  มีอาณาเขตดังนี้   ทิศเหนือติดตำบลห้วยแก้ว   ทิศใต้ติดตำบลท่าวังทอง อำเภอเมือง   ทิศตะวันออกติดตำบลดงเจน   ทิศตะวันตกติดอำเภอดอกคำใต้         ปัจจุบันมีเขตการปกครอง  ๘  หมู่บ้าน ประกอบด้วย

  • บ้านท่าร้อง คำว่า “ร้อง”  เพี้ยนมาจากคำว่า “ร่อง” เช่นร่องปอ  ร่องสีเสียด  ร่องผักบุ้ง เป็นต้น  เดิมบ้านแห่งนี้ชื่อว่า “ท่าล้อ”  เพราะเป็นสถานที่จอดล้อ (ล้อเกวียน)

  • บ้านแม่อิงหลวง บ้านแห่งนี้เป็นบ้านเริ่มตั้ง  มีชุมชนหนาแน่น  เป็นชุมชนขนาดใหญ่  จึงได้ชื่อว่า บ้านแม่อิงหลวง

  • บ้านสันป่าพาด  คำว่า “พาด” เป็นพืชตระกูลเดียวกับปอ เดิมมี “กอพาด”  อยู่บริเวณนี้เป็นจำนวนมาก ปกคลุมเป็นป่า ประกอบกับมีลักษณะพื้นที่เป็นที่เนิน (ดอน) จึงเรียกบ้านแห่งนี้ว่า บ้านสันป่าพาด

  • บ้านสันต้นผึ้ง ต้นไม้งิ้วขนาดใหญ่มีอายุมาก  มีผึ้งมาทำรังจำนวนมาก จึงได้ชื่อว่าต้นผึ้ง ซึ่งเรียกถึงต้นไม้ที่มีผึ้งมาทำรัง  ไม่ได้เรียกชื่อต้นไม้จริง ๆ

                นอกจากนั้นแล้วยังมีบ้านต้นตุ้ม  บ้านสันป่างิ้ว  บ้านแม่อิงสันกลาง  บ้านใหม่สันป่างิ้ว