เมื่อ 28-29 มิถุนายน 2549  ผมไปช่วยจัดเวทีถอดบทเรียนและเพิ่มศักยภาพให้กับเครือข่าย นสส : นักสื่อสารสุขภาพ  ของจังหวัดแพร่  เป็นกลุ่มที่ขับเคลื่อนโดยกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วม ของ รศ.ดวงพร  คำนูณวัฒน์  มหาวิทยาลัยมหิดล สนับสนุนโดย สกว.ในแผนงานการสื่อสารเพื่อสุขภาพ ของท่านอาจารย์โคทม  อารียา 

              เครือข่ายมีการเรียนรู้  ปฏิบัติการ  และเพิ่มศักยภาพทางด้านต่างๆที่ตนเองเห็นความจำเป็นอยู่เสมอ  ในส่วนที่ผมไปร่วมด้วยนี้  เป็นเวทีที่เครือข่ายอยากเรียนรู้แนวทางของ Community-Based Approach กับการขับเคลื่อนเครือข่ายการสื่อสารเพื่อสุขภาพของพื้นที่ เจาะจงว่าอยากฝึกปรือฝีมือเรื่อง ข้อมูลท้องถิ่น  การสร้างความรู้ท้องถิ่น  กับการสื่อสารเพื่อสุขภาพ  เพื่อพลังการจัดการเครือข่ายพื้นที่ระดับจังหวัด

              ผมใช้กระบวนการถอดบทเรียน  เพิ่มศักยภาพ และเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม เป็นหลัก ในแต่ละหัวข้อ  เป็นเวทีเรียนรู้การทำงานโดยใช้ประสบการณ์ของตนเองเป็นฐาน คือ

  • ให้แนวทางระดมความคิดเพื่อผุดหัวข้อ เสริมเข้ากับมุมมองของคนนอกคือวิทยากรกระบวนการ เพื่อเป็นเครื่องมือดึงบทเรียนจากประสบการณ์ของแต่ละคนออกมาคุยกัน เป็นข้อมูลเบื้องต้น
  • จัดกลุ่มไปตามลักษณะหัวข้อที่ต้องการเรียนรู้และทำงานเป็นทีมด้วยกัน  คือ

         (1) กลุ่มคละเพื่อระดมประสบการณ์ให้ได้ภาพกว้าง  สำรวจความครอบคลุม  มุมขัดแย้ง  และความแตกต่างหลากหลายต่างๆ แล้วรวมประเด็น

         (2) กลุ่มย่อยแบบสหสาขา หรือคละกัน  เพื่อคิดและค้นหาความเข้าใจแบบลงลึก  ทำให้ครอบคลุมความจำเป็นทั้งสองระนาบ คือ ภาพกว้าง และรายละเอียดลึกลงไปของแต่ละเรื่อง

         (3) กลุ่มย่อยแบบกลุ่มจำเพาะ  เช่น  สาขาการทำงานเดียวกัน  มาจากองค์กรเดียวกัน  เพื่อคิดเชิงยุทธศาสตร์และวางแผนระดับปฏิบัติการ

         (4) ทำงานเดี่ยว เพื่อได้ทักษะส่วนบุคคลและแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมให้ทั่วถึง

  • ให้ข้อแนะนำ  ฝึกทักษะปฏิบัติจำเพาะกระบวนการเพิ่มให้ทีละนิด แล้วจัดเวลาให้ทำงาน
  • ให้เตรียมเครื่องมือ  วิธีการนำเสนอ  แล้วนำเสนออย่างเป็นระบบ
  • วิพากษ์  ให้สะท้อนการเรียนรู้  ค้นหาความบันดาลใจ  แล้วเพิ่มทฤษฎีหรือหลักคิด  วางอยู่บนพื้นฐานของเรื่องที่ผุดขึ้นมา (Theoretical Reflection)

       ขับเคลื่อนกระบวนการเป็นวงจรอย่างนี้ในหัวข้อการถอดบทเรียนและนำประสบการณ์ต่างๆมาเรียนรู้  เช่น

  • ข้อมูลท้องถิ่น  การจัดการความรู้และข้อมูลข่าวสารที่มีอยู่แล้ว  และการสร้างความรู้ขึ้นจากท้องถิ่น  ลักษณะของข้อมูล  นัยของการเลือกแง่มมุมเรียนรู้และสร้างความรู้ต่อการสร้างพลังให้กับท้องถิ่น บทบาทของวิธีเก็บข้อมูลและใช้ข้อมูลแบบต่างๆ บทบาท ผลกระทบ และผลสืบเนื่องของข้อมูล  ความจริง ตัวแทนความจริง การรับรู้   การตีความ และวิธีสื่อแสดงความจริงของนักสื่อสาร
  • การเก็บข้อมูลโดยกระบวนการเวที   วิธีการและเครื่องมือเชิงกระบวนการเพื่อเสริมสร้างศักยภาพชุมชนและสร้างการไหลเวียนทางความรู้ผ่านการมีส่วนร่วมแบบ Actived Participation
  • การถ่ายทอดสื่อสารและจัดการความรู้ โดยกระบวนการมีส่วนร่วม
  • เทคนิคเครื่องมือการจัดการความรู้และการทำงานสื่อสารเป็นทีม โดยเน้นเรื่องการคิดเชิงกระบวนระบบ และแผนภาพการคิด (Mind Map)
  • กระบวนการคิดและทักษะใหม่ๆ เพื่อพลังเปลี่ยนแปลงทางการปฏิบัติในกระบวนทัศน์ใหม่ๆ  เช่น การคิดเชิงระบบแบบซับซ้อนและเป็นพลวัตร   ทักษะการฟัง สังเกต สรุป และคิดให้แยบคาย  ทักษะการสร้างจุดยืนสามด้านอยู่ในตัวคนเดียวของนักถ่ายทอดสื่อสารที่เป็นเพื่อนกับชุมชนรากหญ้า  ทักษะการวาดรูปและทำสื่อแบบพึ่งตนเองพอเพียง  ทักษะการพูดและนำเสนอด้วย Mind Map  

          ผลงานของการทำงานในเวที และความกระตือรือล้นของเครือข่าย ออกมาดีมากในทุกเรื่อง รวมทั้งเป็นเวทีหนึ่งที่รู้สึกสนุกและมีความสุขมากที่ได้ทำงานด้วย  เพราะเป็นกลุ่มที่มีประสบการณ์จากการลงมือประการหนึ่ง  เป็นเครือข่ายซึ่งมีเนื้อหาการปรึกษาหารือเรื่องสุขภาพกับเรื่องการสื่อสารเรียนรู้อีกประการหนึ่ง และเป็นกลุ่มที่ตื่นตัวในการแสดงออกมากอีกประการหนึ่ง เลยก็มีคลื่นใกล้กันซึ่งทำให้สามารถข้ามข้อจำกัดเพื่อทำงานด้วยในช่วงสั้นๆสองวัน ได้เร็วและดีกว่าทั่วไป

         แม้บางคนจะเป็นอาสาสมัครสาธารณสุข ซึ่งเป็นชาวบ้าน  และบางคนเป็นคนทำงานขององค์กรท้องถิ่น แต่เมื่อจัดกระบวนการให้ได้ทักษะพื้นฐานของเรื่องที่นำมาขับเคลื่อนในเวที  พลังของปัจเจกและการผสานกันอย่างรู้จังหวะ  ก็ออกมาดี  ทำให้ผมรู้สึกไม่พะวงกับการพูดคุย  สื่อสาร และแลกเปลี่ยนเรียนรู้  ไม่ต้องกลัวว่าเขาจะไม่รู้เรื่องจนพลอยทำให้ไม่รู้เรื่องจริงๆจนได้ 

          เป็นเวทีที่สามารถบวกสิ่งที่เราคิดว่าเรามีและทำได้ลงไปได้อย่างไม่ต้องเกรงใจ จนผมเองก็แปลกใจ....เวลาเพียงสองวัน  แต่เป็นเวทีเรียนรู้ที่เข้มข้นมาก ทำงานกันจริงจังทั้งทีมวิจัย  และผู้เข้าร่วมเวที

           การถอดบทเรียนเวทีและสะท้อนการเรียนรู้ในตอนท้าย  สมาชิกหลายคนเดินออกมาให้การประเมินได้ดีมาก  ทั้งประเมินตนเองที่ได้เพิ่มพูนทักษะจนเห็นแนวทางกลับไปปฏิบัติ  และให้ข้อแลกเปลี่ยนเกี่ยวกับกระบวนการเวที 

          มีอยู่  3-4  คน  บอกว่า  ไม่เคยสามารถคิดและแสดงออกเพื่อสื่อสารความคิด ตลอดจนแสดงการมีส่วนร่วมในเวทีประชุมต่างๆได้เลย  คราวนี้สามารถทำได้สำเร็จและเห็นประเด็นในการกลับไปขับเคลื่อนองค์กรตนเองเพื่อเป็นเครือข่ายการสื่อสารทางสุขภาพได้ดีขึ้น  ความสามารถในการถ่ายทอดสื่อสารและการเชื่อมโยงความเป็นเครือข่ายในการจัดการเรื่องส่วนรวมกับผู้อื่นได้  จึงนับว่าเป็นภาวะผู้นำอย่างหนึ่ง.