รูปแบบและวิธีคิดดั้งเดิมนั้น เจดีย์เป็นที่สำหรับแสดงสิ่งสูงสุด และแสดงทรรศนะแม่บทหรือภาวะสูงสุดที่เป็นศูนย์กลางของระบบความเชื่อชุดหนึ่ง ดังนั้น การออกแบบเชิงพื้นที่และองค์ประกอบต่างๆของเจดีย์ จึงมักจะเป็นการให้บทสรุปและการกลั่นกรองเพื่อแสดง จดบันทึก สืบทอดภูมิธรรมและภูมิปัญญาในการอธิบายสิ่งต่างๆตามทรรศนะและความเชื่อของชุมชนนั้นๆไปด้วย

ในระบบคิดของพราหมณ์และฮินดู ตำแหน่งความเป็นศูนย์กลางที่คล้ายกับขนบการสร้างเจดีย์ ก็จะแสดงความเป็นศูนย์กลางของจักรวาลโดยทำเป็นสัญลักษณ์ต่างๆตามทรรศนะและความเชื่อเหล่านั้น ทั้งศิวลึงค์และเทวรูปปางต่างๆของพระผู้เป็นเจ้า เป็นต้น

ในพุทธศาสนาและวิถีความเชื่อของชุมชนก็เป็นที่ประดิษฐานพระบรมธาตุและทำรูปแบบให้สื่อแสดงหลักความเชื่อที่เป็นแก่นธรรมหรือเป็นทรรศนะพื้นฐานของสิ่งต่างๆ โดยมีภาวะนิพพานเป็นภาวะสูงสุด ในระดับชาวบ้าน ก็อาจดัดแปลงไปสู่สิ่งสูงสุดที่เป็นศูนย์กลางของความรักความผูกพัน เป็นต้นว่า แทนมารดาบิดาและบรรพบุรุษ ครูอุปปัชฌาจารย์ และเหนือขึ้นไปก็จะเป็นหลักธรรมสูงสุดของกลุ่มและชุมชนในกรณีนั้นๆเช่นกัน เหล่านี้เป็นต้น 

ด้วยเหตุนี้ เราจึงสามารถศึกษารายละเอียด การจัดวาง และองค์ประกอบต่างๆ ของเจดีย์กับองค์ประกอบทั้งมวลในอาณาบริเวณเดียวกัน เพื่อเข้าถึงระบบความรู้พื้นฐานของสังคมต่างๆได้เป็นอย่างดี เช่นเดียวกับการอ่านหนังสือและการจารึกภูมิปัญญาไว้ในรูปแบบต่างๆเหมือนกัน

สังคมไทยเป็นสังคมที่มีพัฒนาการมาจากสังคมมุขปาฐะ สร้างความรู้จากวิธีใช้ชีวิตรวมกลุ่ม สร้างสรรค์และสืบทอดกันด้วยวิธีบอกกล่าว เล่าแสดงเหตุการณ์ เล่านิทาน  ร้องรำทำเพลง หมอรำ ลิเก เทศน์ แหล่ เพลงฉ่อย ลำตัด เล่นเพลงเรือ เล่นปฏิภาณในการพูดกัน ทำงานฝีมือ ศิลปหัตถกรรม ซึ่งเป็นการสื่อสารและแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้วยการแสดงและปฏิบัติเชิงสังคมมาก่อนสังคมที่มีวัฒนธรรมหนังสือ

วิธีดังกล่าวนี้จึงมีความสำคัญต่อการเรียนรู้และเข้าถึงความรู้เชิงบริบทซึ่งจะสะท้อนการมีความเป็นตัวของตัวเองของสังคมไทยมาก อีกทั้งเป็นทางหนึ่งที่จะทำให้เราสามารถเห็นมิติสุนทรียภาพและความเป็นจิตวิญญาณสังคมไทยสมัยใหม่ที่พัฒนาการ คลี่คลายและสะท้อนสู่สิ่งต่างๆ ได้หลากหลายแง่มุมดีขึ้น

                             Jedi5 

                             Jedi6 

                             ภาพบน : เจดีย์วัดเขาวังราชบุรี ถ่ายย้อนแสงจากด้านทิศตะวันออก  และภาพล่าง : เจดีย์วัดเขาวังราชบุรี ถ่ายจากด้านทิศตะวันตกตามแสงตกกระทบ ผู้ถ่ายภาพ : วิรัตน์ คำศรีจันทร์ เมื่อ ๒๔ มกราคม ๒๕๕๓ กล้องดิจิตัล FUJIFILM FinePix S500 ความเร็วชัตเตอร์และรูรับแสงอัตโนมัติที่โหมด : แสงธรรมชาติกลางวัน เวลาประมาณ ๑๗.๐๐ น.

โดยทั่วไปแล้วรูปทรงเจดีย์ในพุทธศาสนามักจะเป็นทรงกลม บัวคว่ำ บาตรคว่ำ โอคว่ำ ในลีลาต่างๆ หากเป็นทรงเหลี่ยมก็จะเป็นรูปแบบการก่อสร้างพระปรางค์ในขนบศาสนสถานของพรามณ์และฮินดู ซึ่งก็จะมีสัณฐานเหมือนลูกมะเฟือง การนำทั้งสองอย่างมาผสมผสานเข้าด้วยกันทำให้เกิดรูปแบบใหม่เป็นเจดีย์แบบย่อมุมไม้ ซึ่งเจดีย์แบบย่อมุมไม้ที่ได้ความลงตัวจนถือเป็นแบบฉบับและหมุดหมายของยุคสมัยทางศิลปะนั้น เจดีย์แบบย่อมุมไม้สิบสองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามฯ ได้ชื่อว่าเป็นต้นแบบถึงขั้นเป็นศิลปะของยุครัตนโกสินทร์

การย่อมุมไม้สิบสอง เป็นการทำให้มุมทั้ง ๔ ด้านของรูปทรง ๔ เหลี่ยมแต่ละเหลี่ยม ย่อเป็นริ้วเล็กๆด้านละ ๓ เหลี่ยมซึ่งมีนัยยะถึงพระรัตนตรัยและความเป็นองค์สามของหมวดธรรม เมื่อรวมทั้ง ๔ ด้านก็เป็น ๑๒ มุม ทำให้ทรง ๔ เหลี่ยมปลายสอบของเจดีย์ลดความทึบตันและก่อเกิดรูปแบบใหม่ของเจดีย์

ส่วนที่เจดีย์ของวัดเขาวังนี้ เป็นการทำให้แต่ละมุมเป็นริ้วย่อลงเหลี่ยมละ ๕ ริ้วหรือ ๕ มุม (โปรดดูภาพประกอบ) ซึ่งสามารถพิจารณาไปตามนัยยะของขันธ์ ๕ และหมวดธรรมเบญจขันธ์ เมื่อรวมกันทั้ง ๔ ด้านก็จะเป็นการย่อมุม ๒๐ ทำให้องค์เจดีย์ทรงเหลี่ยมขนาดใหญ่ไม่ทึบตัน สามารถทำให้เพรียวเสียดยอดราวกับความเป็นวัตถุและปัจจัยการปรุงแต่งทั้งหลายกลมกลืนเลือนหายเป็นหนึ่งกับความว่างเปล่า เชื่อมผสานผืนดิน-แผ่นฟ้าเข้าด้วยกัน สื่อสะท้อนปรัชญา รวมทั้งสื่อถึงวิถีคิดเกี่ยวกับสรรพสิ่งและภาวะหลุดพ้นสูงสุดในหลักคิดที่มาในพุทธธรรม.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

  อ้างอิง อ่านบทความและบันทึกเรื่องที่เกี่ยวข้องกันของผู้เขียน  

[๑]เขาวังราชบุรี : การผสมผสาน วัง วัด อำมาตย์ บ้าน โรงเรียน. โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์. ในหัวข้อ ประชาสังคมศึกษา-ประชากรศึกษา. บล๊อก GotoKnow. ของสถาบันจัดการความรู้เพื่อสังคม KMI : Knowledge Management Institue. เข้าดูและอ่านได้ที่ http://gotoknow.org/blog/civil-learning/331637
[๒] ยายวง....ผู้อยู่โดยใจสว่างในโลกมืด. โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์. ในหัวข้อ ประชาสังคมศึกษา-ประชากรศึกษา. บล๊อก GotoKnow. ของสถาบันจัดการความรู้เพื่อสังคม KMI : Knowledge Management Institue. เข้าดูและอ่านได้ที่ http://gotoknow.org/blog/civil-learning/222482
[๓] ข้าวตอกดอกไม้ : ศิลป์แห่งศรัทธาและพลังชีวิตชุมชน. โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์.ในหัวข้อ ประชาสังคมศึกษา-ประชากรศึกษา. บล๊อก GotoKnow. ของสถาบันจัดการความรู้เพื่อสังคม KMI : Knowledge Management Institue. เข้าดูและอ่านได้ที่ http://gotoknow.org/blog/healthycom/333060
[๔] ใส่ใจรายละเอียด กตัญญู และเชิดชูครูอาจารย์ : พระราชวรเมธี (ยุ้ย อุปสนฺโต ปธ. ๙). โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์. ในหัวข้อ ประชาสังคมศึกษา-ประชากรศึกษา. บล๊อก GotoKnow. ของ สถาบันจัดการความรู้เพื่อสังคม KMI : Knowledge Management Institue. เข้าดูและอ่านได้ที่  http://gotoknow.org/blog/livelesson/331596