หลักการสำคัญที่เครือข่ายพวกเรากำลังทำร่วมกันในตอนนี้นั้นก็คือหลักการการจัดทำแผนที่ความดี และหลักการสุนทรียสาธกหรือสุนทรียปรัศนี(Appreciative Inquiry_AI) หากแต่เป็นกระบวนการAIโดยธรรมชาติ

เมื่อ ๑๘ พฤศจิกายน ๒๕๕๒ ผมเดินทางไปอำเภอหนองหญ้าปล้อง จังหวัดเพชรบุรี ไปร่วมประชุมกับ“เครือข่ายพลเมืองคุณธรรม”ณ ศูนย์การเรียนรู้บ้านหนองรี ต.ท่าตะคร้อ อ.หนองหญ้าปล้อง จ.เพชรบุรี  ซึ่ง“เครือข่ายพลเมืองคุณธรรม” นี้เป็นเครือข่ายผู้นำจากพื้นที่ 10 ตำบลใน 7 จังหวัดภาคตะวันตก กาญจน์ฯ ราชบุรี เพชรบุรี ฯลฯ ที่เคยทำโครงการความร่วมมือกับศูนย์คุณธรรมฯ ภายใต้โครงการค้นหาความดีด้วยความชื่นชม โดยมีคุณศิวโรจน์  จิตนิยม จากตำบลหนองสาหร่าย  อ.พนมทวน  จ.กาญจนบุรีเป็นแกนนำ  แม้ว่าโครงการกับศูนย์คุณธรรมจะจบโครงการไปนานแล้วแต่เครือข่ายผู้นำเหล่านี้ก็ยังคงนัดเจอกันเป็นระยะๆหมุนเวียนสลับกันเป็นเจ้าภาพครับ  ผมเป็นที่ปรึกษากับเครือข่ายนี้มาต่อเนื่องจึงถูกชวนไปร่วมประชุมด้วย 

 “เครือข่ายพลเมืองคุณธรรม” สนใจจะสรุปบทเรียนการทำงาน ผมจึงได้ให้ข้อเสนอว่าหากจะให้ได้ผลน่าจะหาสถานที่ที่ผู้นำเราจะได้ทำกิจกรรมร่วมกันเช่นการเดินป่า  เดินป่าไปพูดคุยกันไป หาสถานที่ที่เหมาะๆล้อมวงคุยกัน(บรรยากาศหน้าหนาวอย่างช่วงเวลานี้ไปเมืองกาญจน์ฯก็น่าจะเหมาะดีน๊ะ) จึงเป็นที่มาของการนัดหมาย ขึ้นป่าปีนเขาถอดบทเรียนกันในวันที่ ๑๐-๑๒ ธันวาคม ๒๕๕๒ ณ ป่าเมืองกาญจน์ฯ(คิดว่าน่าจะเป็นแถวอุทยานฯเอราวัณ)เพื่อที่จะได้จัดขบวนเครือข่ายศูนย์พลเมืองคุณธรรมให้แกนนำได้มีการตกผลึกทางความคิด และมีแรงบันดาลใจร่วมในการสร้างความมุ่งมั่นอย่างหวังผลกับความสำเร็จของการขับเคลื่อนพลังพลเมืองคุณธรรมต่อไปข้างหน้า  ความมุ่งมั่นของพวกเขาก็คือ........

  • พวกเราพลเมืองคุณธรรมคือผู้ตื่นตัวมีจิตขันอาสาทำงานกับชุมชนด้วยความสามารถ ความดีงามและความสุข
  • พวกเรามีเกียรติและมีศักดิ์ศรีของเราเอง
  • พวกเราสามารถสร้างสัมพันธภาพที่ดีงามในชุมชนร่วมกันได้
  • พวกเรามีประสบการณ์มีความสามารถมีความรับผิดชอบต่อชุมชนเรา
  • พวกเรามีความเท่าเทียมกันในความเป็นมนุษย์  ถึงแม้เราจะมีความแตกต่างกันทางวัฒนธรรม และชาติพันธ์
  • พวกเรามีความภาคภูมิใจในประวัติศาสตร์ความเป็นมาและเอกลักษณ์ของแต่ละชุมชนท้องถิ่นของพวกเรา
  • พวกเราจะร่วมกันทำงานสร้างสรรค์สิ่งที่ดีงามให้เกิดกับชุมชนโดยกระบวนการจัดทำเป้าหมายและตัวชี้วัดการพัฒนา(หรือตัวชี้วัดความสุขมวลรวมชุมชนท้องถิ่น)ให้สำเร็จเป็นรูปธรรมได้
  • พวกเราต่างมุ่งที่จะเสริมสร้างความสุขให้ซึ่งกันและกัน

ในการสรุปบทเรียน "เครือข่ายพลเมืองคุณธรรม"ที่เมืองกาญน์ฯช่วง๑๐-๑๒ ธค.ในครั้งนี้ผมตั้งใจจะใช้กระบวนการAdventure based learning หรือการเรียนรู้ในแบบการเผชิญภัยด้วยการเดินป่าเมืองกาญจนฯผสมกับกระบวนการค้นหาความดีด้วยความชื่นชม(กระบวนการสุนทรียสาธกAppreciative Inquiry_AI) เป็นเครื่องมือสำคัญในการถอดบทเรียนครับ

ขั้นตอนในการสรุปบทเรียนโดยกระบวนการ AI ประกอบด้วย 4 D ที่ผมได้เตรียมออกแบบไว้ มีดังนี้

1. Discovery: ค้นหาแก่นของความดีงามที่เกิดขึ้นภายใต้การดำเนินงานที่ผ่านมาของเครือข่าย

1. เลือกหัวข้อที่เป็นประเด็นเชิงบวก (positive topic) เพื่อเป็นจุดเน้นในการสำรวจโดยเน้นกระบวนการทำงานที่เกิดผลการเปลี่ยนแปลงกับชุมชนที่เห็นชัดๆ

2. สร้างคำถามเพื่อสำรวจประเด็นที่เลือกไว้

3.ใช้คำถามในกลุ่มย่อยแบ่งปันเรื่องราวเกี่ยวกับประเด็นที่เลือกไว้ในระหว่างการเดินป่าและหลังการเดินป่า

4. สรุปกระแสหลักๆที่ปรากฏในเรื่องราวต่างๆ

2. Dream: สร้างจินตนาการว่าถ้า “เครือข่ายพลเมืองคุณธรรม” อยู่ในภาวะที่ดีที่สุด อะไรจะเกิดขึ้น

3. Design: ที่ประชุมออกแบบการดำเนินงานของเครือข่ายนอนาคต

4. Destiny: เตรียม เป้าหมาย  แผนการดำเนินงานของเครือข่ายและพัฒนาทักษะที่จำเป็นของแกนนำเพื่อการขับเคลื่อนไปสู่เป้าหมายข้างหน้า

นอกจากนี้ในการสรุปบทเรียนครั้งนี้ ผมตั้งใจจะสะท้อนในหลักการที่ผมให้คำปรึกษากับทางแกนนำด้วยว่าหลักการสำคัญที่เครือข่ายเรากำลังทำร่วมกันนั้นคือหลักการ การจัดทำแผนที่ความดี และหลักการสุนทรียสาธก หรือสุนทรียปรัศนี(AI)นั่นเอง  หากแต่เป็นกระบวนการAIโดยธรรมชาติ โดยไม่ได้บอกว่าเป็นAI และไม่ได้มีการจัดกระบวนตามหลักการAIอย่างเต็มรูปแบบ  ซึ่งAIนี้เป็นกระบวนการหนึ่งที่ผมให้ความสนใจเป็นพิเศษที่จะนำมาประยุกต์ใช้กับกระบวนชุมชนเข้มแข็ง โดยAI นี้เป็นกระบวนการมีส่วนร่วมในศึกษาค้นหาสิ่งที่ดีที่สุดของชุมชน  ทั้งการค้นหาสิ่งที่ดีที่สุดในตัวคน ในองค์กร หรือของชุมชนท้องถิ่นเรา  รวมทั้งสิ่งที่อยู่ในตัวของเรา  ตลอดจนการค้นหาความดีงามในมิติต่างๆรอบตัวเราด้วยความชื่นชมยินดี นอกจากนี้ยังรวมถึงการค้นหาความดีอย่างเป็นกระบวนการสาวลึกลงไปอีกว่า อะไรเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ความดีงามในชุมชนเรายังคงดำเนินไปอย่างดีที่สุดจนถึงทุกวันนี้ได้  เพื่อเราจะได้นำมาใช้เป็นการกำหนดเป้าหมายและตัวชี้วัดการพัฒนากันต่อไป

 บทบาทของการเป็นที่ปรึกษาของผมคือการไปกระตุ้นทำให้พวกเขาได้มีการคิดและได้ทำงานร่วมกันอย่างสร้างสรรค์ในเชิงบวก เพื่อก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงชุมชนท้องถิ่นของเขาไปสู่สิ่งที่ดีกว่าเดิมด้วยตัวของเขาเอง  แทนที่จะเน้นย้ำถึงปัญหาและความขาดแคลน  ตัวผมเองก็พลอยชื่นชมยินดีกับการค้นพบสิ่งที่ดีๆร่วมกันของชุมชนเขาด้วย   ที่สำคัญคือการให้คำปรึกษาในกระบวนการจัดทำเป้าหมายและตัวชี้วัดการพัฒนาในแต่ละพื้นที่  ทั้งนี้แต่ละพื้นที่อาจเรียกชื่อที่แตกต่างกันออกไป  บางพื้นที่เรียกตัวชี้วัดความดี บางทีเรียกตัวชี้วัดความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น หรือเรียกตัวชี้วัดความสุข แต่ผมเรียกรวมๆว่าการจัดทำตัวชี้วัดความสุขมวลรวมชุมชนท้องถิ่น  และที่โชคดีเป็นพิเศษโดยเฉพาะกับเครือข่ายนี้คือการที่มีที่ปรึกษากิตติมศักดิ์อย่างท่านอ.ไพบูลย์   วัฒนศิริธรรมท่านได้กรุณาลงเยี่ยมชุมชนในพื้นที่ที่จัดทำโครงการนี้ของเครือข่าย "พลเมืองคุณธรรม" ในหลายครั้ง ด้วยท่านสนใจเรื่องนี้เป็นพิเศษครับ

 “มนุษย์ทุกคนมีพรสวรรค์อยู่ในตัว ไม่อย่างใดก็อย่างหนึ่ง และมีคุณค่าต่อผู้อื่นด้วย ในชุมชนที่เข้มแข็ง พวกเขามีความตระหนักถึงคุณค่าเหล่านั้น และสามารถนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อสังคม ในขณะที่ชุมชนอ่อนแอกลับไม่ตระหนักว่าคนในชุมชนมีคุณค่า จึงสูญเสียโอกาสอย่างมหาศาล”

John McKnight and John Kretzman