การเลี้ยงปลา เป็นตัวกระตุ้นที่สำคัญในการดูแลน้ำ บ่อน้ำ คุณภาพน้ำ และลักษณะน้ำที่เหมาะสมในการเลี้ยงปลา เรียกได้ว่า มีอะไรได้ทดลอง เรียนรู้มากมาย

หลังจากทำนามาเป็นปีที่ ๔ ผมเริ่มจับประเด็นการเลี้ยงปลาในนาข้าวได้ชัดเจนมากขึ้น และพอจะสรุปประเด็นสำคัญได้เป็นลำดับดังนี้

1.    ในระยะแรกๆ การเลี้ยงปลา เป็นตัวกระตุ้นที่สำคัญในการดูแลน้ำ บ่อน้ำ คุณภาพน้ำ และลักษณะน้ำที่เหมาะสมในการเลี้ยงปลา เรียกได้ว่า มีอะไรได้ทดลอง เรียนรู้มากมาย ตั้งแต่ ความพยายามจะทำน้ำให้ใส ตามหลักการของกรมประมง (ที่ผมพบว่า ไม่จำเป็นเลย เพราะ น้ำขุ่น ทำให้หญ้าตายเร็ว คุมหญ้าได้ง่าย ดีกว่าน้ำใสมากมาย)

2.    นอกจากความพยายามทำน้ำให้ใส ก็ยังหาวิธีลดโอกาสขโมย โดยใส่กิ่งไม้ ขอนไม้ จนเต็มร่องน้ำ ที่ช่วยให้เป็นการเพิ่มธาตุอาหารให้กับผืนนาทางอ้อม

3.    หลังจากนั้น ก็พยายามหาอาหารปลา ที่ไม่ต้องซื้อ ที่พอดีคิดออกว่าน่าจะใช้เศษผลไม้ และขี้วัวจากโรงงานฆ่าสัตว์ ที่ทำให้มีโอกาสเพิ่มอินทรียวัตถุ และธาตุอาหารพืชอีกทางหนึ่ง

4.    ด้วยความที่ทำเป็นครั้งแรก ก็ต้องพยายามไปนา เพื่อลดการขโมย ทำให้ได้ไปนาบ่อยๆ ทุกวัน

5.   การมีบ่อปลาในนา ทำให้มีปลาธรรมชาติเข้ามาขยายพันธุ์ในนา โดยเฉพาะปลาช่อน ปลาหมอ ที่เป็นปลาไม่อยู่กับที่ เมื่อน้ำมากก็จะออกไป น้ำน้อยก็จะเข้ามา เลยเป็นแหล่งอาหารได้ตลอดทั้งปี โดยไม่ต้องจับปลาในนา

6.   เมื่อมีปลามาก ขังน้ำทีไร น้ำจะขุ่นทุกที ที่เป็นเทคนิคสำคัญที่ผมใช้ลดประชากรหญ้า ชาวบ้านชอบถามว่าทำอย่างไร ก็ปลานี่แหละ ทั้งกินหญ้า และ ทำน้ำให้ขุ่น กันหญ้างอก หรือลดการเจริญของหญ้า

7.    ปลาในนาจะกินเปลือกผลไม้ และทำให้กระจายทั่วนา โดยไม่ต้องไปหว่านเอง ข้าวก็งามทั้งแปลง

8.    ปลาเปคูแดง จะช่วยกินหอยเชอรี่ ที่เกาะตามต้นข้าวในระยะน้ำมาก และตามริมฝั่งเมื่อน้ำลด

9.   เมื่อมีฝนตกหนักแต่ละครั้ง ผมจะต้องรีบไปดูปลา และน้ำในนา ที่ทำให้ไปนาบ่อยขึ้น ดูแลนาได้ดีกว่า

10.  การดักปลา ต้องทำคันนาอย่างดี ทำให้ผมได้เรียนรู้เทคนิคการปั้นคันนา และการดักปลาโดยวิธีต่างๆ

11.เมื่อน้ำลด ผมจะกักน้ำไว้ในบ่อ แล้วค่อยๆปล่อยออก ที่ทำให้ปลากลับเข้ามาในบ่อ และติดกับดักได้ทุกวัน

แต่ข้อเสียที่สำคัญ

ก็คือ

ปลาตะเพียน และปลากินพืชอื่นๆ จะกินต้นข้าวอ่อน รวงข้าว ถ้ามีน้ำแช่ขังมากเกินไป

ที่จำเป็นต้องระวังการขังน้ำให้พอดี ที่ปลาจะกินข้าวไม่ได้ในช่วงต้นอ่อน แต่พอต้นข้าวแก่แล้ว ไม่มีปัญหาอะไร

ดังนั้น ข้อเสียดังกล่าว จึงอาจเป็นข้ออ้างให้ชาวนาที่ไม่อยากเรียนรู้ ไม่ชอบการเลี้ยงปลา

แต่ผมคิดว่า ประโยชน์มีมากกว่าข้อเสีย

และข้อเสีย ก็จัดการได้โดยการระวังระดับน้ำ ในช่วงข้าวต้นยังอ่อน อย่าให้มากเกินไป

นี่คือ บทเรียนจากการเลี้ยงปลาในนาข้าวมา ๔ ปี ครับ