เมื่อวันศุกร์ที่ผ่านมาผมเขียนบันทึก ถึงนักศึกษาปริญญาโท: ผมยินดีช่วยสอนด้วยการลบบันทึก เพื่อสื่อสารถึงนักศึกษาปริญญาโทกลุ่มหนึ่งในมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งซึ่งได้มาใช้ GotoKnow ส่งการบ้านที่อาจารย์ได้สั่งมา

หลังจากเขียนบันทึกแล้วผมก็ไปบุรีรัมย์ พึ่งได้กลับมาดูรายละเอียดของสิ่งที่นักศึกษาเหล่านั้นทำในเมื่อคืนที่ผ่านมานี้เอง ผมเริ่มต้นจากการลบบันทึกที่เป็นการตัดแปะเนื้อหามาจากเว็บอื่นบ้าง forward mails บ้าง หรือนิตยสารหนังสือพิมพ์ต่างๆ ซึ่งพอลบไปลบมาก็ไม่เหลืออะไรในบล็อก ผมก็ลบทั้งบล็อก และในที่สุดผมก็พบว่าไม่เหลืออะไรที่เป็นสิ่งที่นักศึกษาเขียนเองเลย จึงลบทั้ง user ไปเลย

ผมพบว่าการบ้านที่อาจารย์สั่งนักศึกษาเหล่านี้ทำนั้น สะท้อนถึงความไม่มีความรู้ในเรื่องการจัดการความรู้ที่อยู่ใน GotoKnow ของผู้สั่งงาน อีกทั้งตัวอาจารย์เองนั้นเป็นใครก็ไม่รู้ ไม่เคยได้มาใช้ระบบ ไม่ได้รับรู้ถึงกิจกรรมการจัดการความรู้ที่เกิดขึ้นใน GotoKnow ผมคาดว่าอาจจะเกิดจากการที่อาจารย์ได้ข่าวมาจากที่ไหนแล้วก็สั่งงานนักศึกษาไปตามความเข้าใจเพียงผ่านๆ ของตน เมื่อสั่งงานแล้วก็ไม่ได้มาติดตามตรวจงานนักศึกษาอย่างที่อาจารย์พึงสมควรทำ

ผมพบว่างานที่อาจารย์สั่งคือ ให้นักศึกษาแบ่งเป็นกลุ่ม และแต่ละกลุ่มให้ลงทะเบียนใช้ระบบหนึ่งชื่อเพื่อใช้ username และ password ร่วมกัน จากนั้นก็ให้นักศึกษาแต่ละคนเปิดบล็อกโดยใช้ username และ password ที่ร่วมกันนั่นเอง แล้วให้นักศึกษาแต่ละคนไปนำเนื้อหามาแบ่งให้เพื่อนในกลุ่มอ่าน การบ้านนี้เป็นงาน "ตัดแปะ" (copy & paste) อย่างสมบูรณ์ ไม่มีอะไรเป็น KM อยู่เลย

ยิ่งกว่านั้น เมื่อผมลบไปเรื่อยๆ ผมพบว่าการตัดแปะนั้น ดูเหมือนว่าจะกระทำโดยบุคคลเพียงไม่กี่คนภายใต้ชื่อของนักศึกษาหลายคน จากการสังเกตของผมนั้นผมค่อนข้างเชื่อว่าน่าจะมีการ "ทำแทน" เกิดขึ้นแน่ๆ

การกระทำเช่นนี้ไม่มีส่วนเสริมให้นักศึกษาเรียนรู้สิ่งใดเลยเกี่ยวกับ KM ดังนั้นผมคิดว่าเป็นการไม่สมควรอย่างยิ่งที่จะปล่อยให้การทำงานเช่นนี้เป็นกิจกรรมในวิชา "การจัดการความรู้" ที่เกิดขึ้นใน GotoKnow

ถ้าผมปล่อยไปก็จะเสมือนว่านักศึกษาได้เกรดไปโดยง่ายจากอาจารย์คนนั้นซึ่งผมไม่ทราบว่าเป็นใคร และสามารถพูดได้ว่าตนได้เรียนรู้กิจกรรมการจัดการความรู้โดยใช้เว็บไซต์ GotoKnow มาแล้ว

การกระทำเช่นนี้เป็นการได้เพียงเปลือก ได้เพียงชื่อ และได้เพียงผ่านไป ไม่ใช่สิ่งที่ควรสนับสนุนโดยเฉพาะในระดับการศึกษาชั้นปริญญาโท

ผมไม่สนับสนุนการศึกษาที่เพียงกระทำเพื่อให้ได้กระดาษหนึ่งใบความรู้จริงไม่เกี่ยว ประเทศไทยเรามีผู้มีใบปริญญามากเกินไปแล้ว ในวันนี้เราต้องการผู้มีความรู้มาช่วยกันพัฒนาชาติบ้านเมืองมากกว่าผู้มีใบปริญญา

ดังนั้นผมจะสั่งงานใหม่ และผมจะลบสิ่งที่นักศึกษาได้ทำในกิจกรรมเดิมที่อาจารย์ของนักศึกษาสั่งออกให้หมดเพื่อไม่ให้เป็นต้นแบบที่ไม่ดีแก่ใครที่จะเรียนวิชาการจัดการความรู้ต่อไปในอนาคต

นักศึกษาอาจสงสัยว่าผมมีสิทธิ์สั่งงานใหม่ได้อย่างไร ผมสั่งได้เพราะนักศึกษามาใช้พื้นที่ GotoKnow เพื่อ "เรียนรู้" ในวิชา "การจัดการความรู้" เมื่อนักศึกษาจะมาใช้พื้นที่นี้แล้ว ผมไม่ปล่อยไปโดยที่นักศึกษาไม่ได้ความรู้เกี่ยวกับการจัดการความรู้แน่

เริ่มต้นจากนักศึกษาต้องไปอ่านบล็อก ThaiKM ของ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช โดยละเอียด นักศึกษาควรใช้เวลาให้มากในการบันทึกของอาจารย์หมอวิจารณ์ที่เกี่ยวข้องกับการจัดการความรู้เพราะนี่เป็นแหล่งความรู้เกี่ยวกับการจัดการความรู้ที่สอดคล้องกับบริบทประเทศไทยที่ดีที่สุดที่นักศึกษาจะหาได้ ผู้หมั่นเพียรในการศึกษาไม่ควรจะปล่อยให้ความรู้เหล่านี้ผ่านไปได้โดยไม่ซึมซับมาเป็นความรู้แก่ตน

หลังจากนั้นให้นักศึกษาลงทะเบียนในระบบ โดยนักศึกษาหนึ่งคนต่อหนึ่งทะเบียนผู้ใช้ (username) และให้แสดงตัวชื่อ-นามสกุล รูปถ่าย พร้อมสถานที่ทำงานให้เรียบร้อย เป็นการเปิดเผยตัวตนที่พร้อมจะแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับผู้อื่น โดยนักศึกษาหนึ่งคนควรมีเพียงหนึ่งบล็อกที่นักศึกษาจะใช้ฝึกฝนในกิจกรรมใน GotoKnow นี้

กิจกรรมการจัดการความรู้ที่ดำเนินอยู่ใน GotoKnow นี้เรียกว่าการ "แลกเปลี่ยนเรียนรู้" ซึ่งคำนี้แบ่งได้เป็นสองส่วนคือ "แลกเปลี่ยน" เพื่อ "เรียนรู้" นักศึกษาจะนำความรู้ของตนที่เกิดจากการทำงาน เกิดจากชีวิตประจำวัน เป็นประสบการณ์ เป็นการประยุกต์ใช้ความรู้ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงและมีผลลัพธ์ที่นำมาแลกเปลี่ยนได้ เป็นสิ่งที่เกิดจากการใคร่ครวญตีความของนักศึกษา มาเล่าผ่านบล็อกเพื่อ "ให้" ความรู้แก่ผู้อื่นได้ "เรียนรู้"

การให้นี้เรียกกว่าเป็นเรื่องเล่าเร้าพลัง (storytelling) เพื่อให้ผู้อื่นได้เรียนรู้นำไปประยุกต์ใช้หรือจุดประกายความคิดเพื่อให้ต่อยอดความรู้ในกิจกรรมการทำงานและกิจกรรมอื่นๆ ของผู้อ่านต่อไป

เมื่อเรื่องเล่าเร้าพลังเป็นเช่นนี้ เรื่องที่ตัดแปะมาจากที่อื่น ย่อมไม่ใช่เป็นสิ่งที่ควรทำเพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แน่ การตัดแปะไม่มีคุณค่าของการจัดการความรู้ เพราะไม่เกี่ยวข้องกับการสร้างสรรค์ความรู้หรือประสบการณ์ที่ควรแค่แก่การถ่ายทอดของตัวนักศึกษาเอง กล่าวคือนักศึกษาไม่ใช่ "ผู้รู้" ในเรื่องนั้น ไม่มี "สาร" ที่เกิดจากการ "ปฎิบัติ" ที่จะถ่ายทอด ไม่เกิดการเรียนรู้ทั้งผู้ตัดแปะและผู้อ่าน นี่ยังไม่นับว่าเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมายอีกด้วย

สำหรับผู้ใฝ่รู้ การอ่านบล็อกของอาจารย์หมอวิจารณ์ก็ย่อมเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีที่จะบอกนักศึกษาได้ว่าการจัดการความรู้ในรูปแบบที่ดำเนินอยู่ใน GotoKnow นี้เป็นอย่างไร แต่การอ่านบล็อกของอาจารย์หมอวิจารณ์ไม่เพียงพอที่จะทำให้นักศึกษาเข้าใจได้ทั้งหมด นักศึกษาต้องอ่านบล็อกของผู้ใช้คนอื่นๆ ใน GotoKnow ด้วย คุณ "คนโรงงาน" ได้สรุปไว้ดีมากที่นักศึกษาควรอ่านเพื่อให้ได้เห็นภาพถึงกิจกรรมที่เกิดขึ้นนี้ใน สร้างความรู้ให้มีชีวิต..เรียนรู้ g2k ผลักดันสร้าง blog ภายในองค์กร นักศึกษาควรอ่านให้เข้าใจ

โดยสรุปแล้ว เพื่อจะให้เข้าใจว่ากิจกรรมการจัดการความรู้เช่นนี้เป็นอย่างไร นักศึกษาต้องใช้เวลาอ่านสิ่งที่ยอยู่ใน GotoKnow ไม่น้อยทีเดียว แน่นอนว่าความรู้สำเร็จรูปย่อมไม่มี ความรู้ที่ดีย่อมเกิดจากความมานะพยายามขวนขวายของผู้เรียนรู้เอง

ทั้งหมดนี้คือคำสั่งในการทำการบ้านนี้ใหม่เพื่อให้นักศึกษาได้เรียนรู้เกี่ยวกับ "การจัดการความรู้" ตามที่นักศึกษาได้ลงทะเบียนเรียนไว้ หลังจากผมเขียนบันทึกนี้เสร็จแล้ว ผมจะลบ user ของนักศึกษาที่เปิดเป็นกลุ่มเพื่อตัดแปะเว็บเนื้อหาจากเว็บอื่นตามคำสั่งเดิมของอาจารย์ของนักศึกษาออกให้หมด เพื่อให้นักศึกษาได้ทำงานตามคำสั่งใหม่

นักศึกษามีโอกาสที่จะเรียนรู้แล้ว ขอให้ใช้โอกาสในการเรียนรู้นี้ให้เต็มที่ การเรียนให้ได้เกรดนั้นไม่ยาก การเรียนให้ได้ความรู้นั้นยากกว่า

ส่วนการจะได้คะแนนในวิชาที่นักศึกษาลงทะเบียนกับอาจารย์ผู้สอนเท่าไหร่ในคำสั่งใหม่ที่ผมให้นี้ ผมไม่ทราบ เป็นสิ่งที่นักศึกษาต้องเจรจากับอาจารย์ผู้สอนเอง ผมทราบดีว่าเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ยากที่อาจารย์ผู้สอนจะยินดีปรับเปลี่ยนตามที่ผมเขียนนี้ แต่ผมก็ไม่อนุญาตให้นักศึกษาทำตามกิจกรรมที่อาจารย์ผู้สอนให้ทำภายใต้ชื่อวิชา "การจัดการความรู้" ที่นี่ ดังนั้นจึงเป็นเรื่องที่อาจารย์ผู้สอนต้องแก้ปัญหาเอง

ไม่ว่าอย่างไรก็ตาม สำหรับนักศึกษาแล้วการได้อ่านบันทึกนี้ของผมน่าจะช่วยให้นักศึกษาเข้าใจกิจกรรมการจัดการความรู้ได้ดีขึ้น ความรู้ที่ได้รับจะเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ในวันที่นักศึกษาต้องใช้ความรู้เพื่อทำงาน "จัดการความรู้" หลังจากจบการศึกษาแล้วแน่นอน

ผมเชื่อว่าที่จริงแล้วเหตุการณ์นี้เป็นโอกาสที่ดีที่อย่างน้อยเราก็ได้เรียนรู้ร่วมกันแม้เพียงเล็กน้อยก็ตาม การเรียนไม่ได้หมายความว่าต้องเริ่มต้นที่การลงทะเบียนและจบที่การให้เกรด

"การเรียนให้ได้เกรดนั้นไม่ยาก การเรียนให้ได้ความรู้นั้นยากกว่า"