สืบเนื่องจากบันทึก ตัดหางปล่อยวัด gotoknow การคิดก่อนปล่อยหรือปล่อยให้คิดเอง ของท่านลุงเอกที่ได้ช่วยกรุณาจุดประกายให้ชัดเจนยิ่งขึ้นถึงอนาคตของ GotoKnow ว่าจะเป็นอย่างไรหลังจากหมดทุนสนับสนุนจาก สคส. ในเดือนหน้านี้

ก่อนอื่นผมต้องเรียนขออภัยทุกท่านที่ผมและทีมงานได้สื่อสารข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องนี้ไม่ต่อเนื่องและเพียงพอ โดยเฉพาะในช่วงเดือนที่ผ่านมา ดร.จันทวรรณ และผมได้ห่างไปจากระบบอย่างมากเนื่องจากเอาเวลาไปดูแลการคลอดของเจ้าต้นไม้ ทั้งมะปรางและกล้าก็ต้องเดินทาง เลยยิ่งทำให้การสื่อสารยิ่งขาดช่วงไปอีกครับ

ในขณะเดียวกัน สคส. ก็ไม่ได้สื่อสารข้อมูลออกมาเช่นกัน ทั้งนี้ด้วยภาระของการจัดงานมหกรรมการจัดการความรู้แห่งชาติครั้งที่ 4 และการเตรียมตัวรับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของ สคส. ที่จะเกิดขึ้นในเดือนหน้านี้เช่นกัน

การสื่อสารที่ขาดช่วงนี้ไม่ได้หมายความว่าเราทอดทิ้ง GotoKnow แต่สาเหตุหนึ่งนอกจากความยุ่งแล้ว ก็เป็นเพราะเราไม่ได้กังวลกับอนาคตของ GotoKnow ครับ

เพราะทั้ง สคส. และ UsableLabs มั่นใจว่า GotoKnow จะอยู่ได้อย่างแน่นอน และจะอยู่คู่สังคมไทยไปได้นานกว่าเว็บอื่นๆ ในประเทศไทยด้วยครับ

ผมจะขออธิบายในบันทึกนี้ว่าทำไมเราถึงมั่นใจเช่นนั้นครับ

เริ่มต้นจากการที่ สคส. "ไม่เป็นเจ้าของ" GotoKnow นั้น หากดูเผินๆ จะเหมือนการทอดทิ้ง GotoKnow แต่ที่จริงแล้วเป็นการตัดสินใจที่ชาญฉลาดและรอบคอบมากครับ

ที่ผ่านมา สคส. เป็นหน่วยงานชั่วคราวที่อยู่ภายใต้ สกว. และรับทุนสนับสนุนจาก สสส. แต่เนื่องจากมุมมองบางประการของ สสส. ทำให้ สสส. เล็งเห็นว่างานของ สคส. นั้นไม่ได้สนับสนุน "สุขภาพ" ของคนไทย ดังนั้น สสส. จึงยุติการสนับสนุน สคส. โดยจะสิ้นสุดในเดือนมกราคม 2551 นี้ครับ (หมายเหตุ: เป็นความเข้าใจผิดของผมซึ่ง ดร.ประพนธ์ ได้มาให้ความกระจ่างแล้วในความเห็นด้านล่างนี้ว่าเป็นการสิ้นสุดโครงการตามปกติของโครงการที่รับทุนจาก สสส. ครับ)

ภายในเดือนมกราคม 2551 นี้ ไม่ใช่ สคส. ไม่ให้ทุนสนับสนุน GotoKnow ครับ แต่ สคส. ที่เรารู้จักกันนั้นจะไม่มีอีกแล้วครับ

แต่ สคส. เหมือนนกเพลิง (phoenix) ที่มีพลังครับ เมื่อสิ้นสุดวงจรชีวิตที่อยู่ภายใต้ลักษณะเดิมแล้วก็ไม่ได้ดิ้นรนที่จะอยู่ในร่างเดิมต่อไป แต่เผาตัวเองลงเป็นเถ้าเพื่อจะฟื้นชีวิตขึ้นใหม่ให้เข้มแข็งและสามารถดำเนินงานตามวัตถุประสงค์ได้อย่างชัดเจนและไม่ต้องวอกแวกกับแนวทางที่พลิกผันของ สสส. อีกต่อไป

เดือนกุมภาพันธ์นี้ สคส.​ จะฟื้นชีวิตขึ้นมาใหม่ภายใต้การนำของ ดร.ประพนธ์ ผาสุกยืด เป็น "มูลนิธิสถาบันส่งเสริมการจัดการความรู้เพื่อสังคม"

ผมตั้งใจจะเสนอ สคส. ว่าน่าจะปรับโลโก้โดยเพิ่มนกเพลิงเข้าไปในกลางดวงอาทิตย์ด้วย เพื่อสื่อถือ สคส. "ใหม่" ที่มีพลังและพร้อมกางปีกปฎิบัติภารกิจโดยไม่อยู่ภายใต้กลไก "ดวงตะวัน" ของ สสส.

ก่อนหน้านี้ข้อมูลนี้เราก็ไม่ได้เปิดเผยมากนักด้วยเหตุบางประการ แต่ผมเชื่อว่าตอนนี้ถึงเวลาแล้วที่ต้องบอกให้แก่ทุกท่านเพื่อไม่ให้เข้าใจ สคส. และ GotoKnow ผิดครับ

ในช่วงแรกของการฟื้นชีวิตขึ้นมาใหม่นี้ สคส. ยังต้องพิสูจน์ตัวเองให้สังคมเห็น พร้อมทั้งพยายามเลี้ยงตัวเองให้ได้เพื่อสามารถทำงานบรรลุวัตถุประสงค์ของ สคส. ได้ งานนี้เป็นงานท้าทายอย่างยิ่งของ สคส.

ดังนั้น UsableLabs จึงตัดสินใจว่าเราจะไม่ให้ GotoKnow เป็นภาระของ สคส.

GotoKnow และ UsableLabs นั้นเหมือนลูกที่พ่อเลี้ยงให้เติบโต เมื่อยามที่พ่อเจออุปสรรค ไม่ใช่สิ่งที่ลูกจะต้องไปทับถมให้พ่อลำบากเพิ่มขึ้น แต่จะต้องช่วยเหลือให้ผ่านพ้นปัญหาไปได้

UsableLabs จะเข้าไปช่วยเหลือ สคส. ดูแลทั้งเว็บไซต์และด้านเทคโนโลยีต่างๆ เท่าที่เป็นไปได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย เพราะเราไม่ใช่พันธ์มิตรทางธุรกิจ แต่เราคือพันธมิตรทางสังคม เราคือ "เพื่อน" ครับ

ส่วน GotoKnow นั้น เราเชื่อว่า GotoKnow จะอยู่รอดได้ และอยู่รอดได้อย่างดีด้วย เพราะ GotoKnow ไม่ได้สร้างขึ้นด้วยเจตนาเพื่อรับทุนวิจัยหารายได้แก่ผู้ทำและเพื่อสร้างผลงานแก่ผู้ให้ทุน แต่ GotoKnow สร้างขึ้นเพื่อตอบสนอง "ความเชื่อ" ของทั้งผู้ทำและผู้ให้ทุนที่ตรงกันครับ

เป็น "ความเชื่อ" ว่าคนไทยนั้นมีความรู้ความสามารถมากมายนัก แต่ความรู้ความสามารถเหล่านี้ไม่ได้ถูกแลกเปลี่ยนแบ่งปันให้เป็นเครือข่ายที่เข้มแข็ง ทำให้ประเทศไทยกลายเป็นประเทศอ่อนแอ ต้องพึ่ง "นาย" มาให้ความรู้อยู่ตลอดเวลา

สคส. และ UsableLabs "เชื่อ" ว่าเราต้องเปลี่ยนกติกาของ "ความรู้" ในประเทศไทยจากการ "สอนและสั่ง" มาเป็นการ "แลกเปลี่ยนเรียนรู้" ครับ

"ความเชื่อ" ของเรามีพลังมากนัก มากเพียงพอที่จะอยู่รอดก้าวข้ามปัญหาทุกอย่างไปได้อย่างแน่นอน

ลองมาดูสิครับว่าปัญหาเรามีอะไรบ้าง

ปัญหาแรกปัญหาทางเทคนิค

ที่จริงแล้วเรื่องทางเทคนิคนั้น ผมไม่อยากเรียกว่า "ปัญหา" เพราะเราไม่มีปัญหา

GotoKnow เป็นเว็บไซต์ที่มี "เทพ" คุ้มครองมากที่สุดในประเทศไทย

"เทพ" นี้เป็นศัพท์เทคนิค หมายถึงผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีถึงขั้นขึ้นชั้นรู้จักกันในวงการครับ

ปัญหาทางเทคนิคทุกอย่างของ GotoKnow แก้ได้ภายในพริบตาด้วย "เทพ" ในด้านต่างๆ ที่จะช่วยดลบันดาลให้ครับ

"เทพ" เหล่านี้มาช่วยเหลือเราเพราะมี "ความเชื่อ" เช่นเดียวกับเราครับ ผมเชื่อว่าถ้าเกิดเหตุการณ์อะไรขึ้น เว็บสุดท้ายของไทยที่จะอยู่รอดนานกว่าเพื่อนคือ GotoKnow ครับ

อาทิเช่น สมมติว่ามีการปิดเว็บทั่วประเทศไทย GotoKnow จะเกิดขึ้นใหม่ในต่างประเทศภายในเวลาไม่เกินหนึ่งชั่วโมงครับ

ในเรื่องเครื่องแม่ข่ายนั้น ตั้งแต่เราตัดสินใจว่า GotoKnow ต้องเลี้ยงตัวเองให้ได้แล้ว "เทพ" ก็ยื่นมือเข้ามาช่วยเหลือทันทีครับ ด้วยมือระดับ "เทพ" ที่ช่วยกันมา ก็ไม่มีความจำเป็นต้องใช้ทุนมากมายในการซื้อเครื่องแม่ข่ายแพงๆ เราก็มีความสามารถรองรับผู้ใช้ได้อย่างไม่มีปัญหาครับ

ผมสามารถให้ความมั่นใจได้ว่าจากนี้ไป GotoKnow จะไม่มีปัญหาเกี่ยวกับเครื่องแม่ข่ายอีกต่่อไปครับ

ยิ่งกว่านั้น ในบรรดาเว็บไซต์ที่พัฒนาด้วย Ruby on Rails แล้ว GotoKnow มี traffic สูงที่สุดในประเทศไทย บริษัทที่ผลิตเครื่องแม่ข่ายต่างๆ ย่อมสนใจที่จะ "ทดลอง" ว่าเครื่องของตนมีศักยภาพรองรับ Ruby on Rails ใน traffic ขนาดนี้ได้หรือไม่

ในขณะที่ Ruby on Rails เป็น enterprise framework ไปแล้วเช่นนี้ ถ้าคุณไม่บริจาคเครื่องมาให้ GotoKnow ทดลองแล้ว คุณจะไปบอกลูกค้าคุณได้อย่างไรว่าเครื่องคุณทำงานรองรับ Ruby on Rails ได้อย่างแท้จริง

ก็ถือโอกาสนี้บอกไปเลยว่า บริษัทผู้ผลิตเครื่องแม่ข่ายทุกท่าน ผมยินดีรับบริจาคเครื่องแม่ข่ายครับ เชิญบริจาคได้โดยพลัน ใครมาก่อนผมรับก่อน มาหลังผมไม่รับ

ปัญหาต่อมาปัญหาเรื่องทุน

ปีที่ผ่านมา สคส. ให้งบสนับสนุน GotoKnow ประมาณหนึ่งล้านบาทต่อปี โดยค่าใช้จ่ายส่วนใหญ่ที่เกิดขึ้นเป็นค่าจ้างบุคลากรก็คือพวกเราสี่คนที่ UsableLabs และนักศึกษาที่มาช่วยงานครับ

ในตอนนี้ UsableLabs กำลังปรับตัวในเรื่องค่าจ้างเพื่อไม่ให้ต้องใช้งบประมาณจาก สคส. เป็นค่าใช้จ่ายอีกต่อไป หากพิจารณาจากแผนการทำงานของเราในปีหน้านี้นั้น ในที่สุดแล้ว UsableLabs จะอยู่ได้โดยอาศัยงบประมาณจากส่วนอื่นๆ ที่ไม่ใช่มาจาก สคส. ครับ

ในตอนนี้เรามีโครงการที่กำลังทำอยู่หลายโครงการเพื่อให้เราเป็นอิสระจากการใช้งบประมาณจาก สคส. และที่ผ่านมาเราก็มีเงินหมุนจาก TRN อีกด้วย ดังนั้นเรื่องเงินที่จริงแล้วไม่ใช่เป็นปัญหาอย่างไรเลย

ในที่สุดแล้ว UsableLabs จะสามารถทำงานให้ GotoKnow ได้โดยไม่มีค่าใช้จ่ายครับ ดังนั้นด้วยเงินบริจาคที่ทุกท่านกรุณาให้แก่กองทุนบริหารจัดการ GotoKnow นั้น ไม่ว่าจะมากน้อยแค่ไหนก็ "เพียงพอ" ครับ

สำหรับ GotoKnow แล้ว พวกเราสี่คนทำงานให้แบบ "เปิดหมวก" ครับ จะมากน้อยเท่าไหร่ ขอให้มาจากใจพวกเราก็พอใจที่สุดแล้วครับ

เราทำงานเพื่อตอบสนอง "ความเชื่อ" ที่ผมได้อธิบายตั้งแต่ต้น และเราเชื่อว่าความเชื่อนั้นเป็นจริง ดังนั้นเราไม่อดตายแน่นอนครับ

ปัญหาเรื่อง "ความยั่งยืน"

ด้วยการ "ไม่เป็นเจ้าของ GotoKnow" ของ สคส. และอุทิศ GotoKnow ให้แก่สังคมไทยนั้น ไม่ใช่การทอดทิ้ง GotoKnow แต่คือการวางรากฐานของความยั่งยืนให้แก่ GotoKnow ครับ

ถ้าพิจารณากันจริงๆ แล้ว ระบบบล็อกที่มีอยู่ในประเทศไทยตอนนี้ไม่มีระบบใดเลยที่วางรากฐานเพื่อความยั่งยืนเช่น GotoKnow เพราะระบบเหล่านั้นมี "เจ้าของ" โดยองค์กรเพื่อแสวงหาผลกำไรทั้งสิ้น หมายความว่าการปรับเปลี่ยนนโยบายใดๆ ของระบบเหล่านั้น เกิดขึ้นโดยการตัดสินใจของ "เจ้าของ" แต่ผู้เดียว ไม่ได้ให้ผู้ใช้เป็นใหญ่ครับ

ยิ่งกว่านั้นเนื้อหาที่ผู้ใช้เขียนเข้าไปในระบบก็กลายเป็นสิ่งที่ "เจ้าของ" นำไปหาผลประโยชน์ทางธุรกิจได้ สังเกตว่าไปอ่านบล็อกที่เขียนที่อื่นนั้น "เจ้าของ" ระบบได้โฆษณาในทุกหน้าไปครับ

เนื้อหาที่ผู้ใช้เขียนไปนั้น ก็เป็นสิ่งที่เจ้าของระบบไม่ได้รับประกันว่าจะอยู่ตลอดไป วันหนึ่งธุรกิจเปลี่ยนไปเมื่อเนื้อหาเหล่านั้นไม่ได้มีประโยชน์ทางการค้าอีกแล้ว ก็เป็นสิ่งที่เจ้าของระบบจะลบทิ้งได้โดยไม่มีภาระผูกพันว่าต้องดูแลการดำรงอยู่ของเนื้อหานั้นแต่อย่างไร

แต่ GotoKnow ไม่ได้สร้างเพื่อวัตถุประสงค์เช่นนั้นครับ จุดมุ่งหมายใหญ่ที่สุดที่เรามีคือทุกสิ่งที่ผู้ใช้เขียนในระบบจะต้องจัดเก็บไว้เป็นจดหมายเหตุของประเทศไทย เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ที่ให้ลูกหลานรุ่นต่อไปได้ศึกษาหลายร้อยปีหลังจากนี้ เหมือนที่พวกเราได้ศึกษาสิ่งที่บรรพบุรุษได้เขียนไว้ครับ

เราต้องการสร้าง digital archive ของภูมิปัญญาไทยในปัจจุบันเพื่อลูกหลานในอนาคต และนั่นคือสาเหตุที่ GotoKnow ต้องเป็นของสังคมไทยครับ

เราไม่รู้ว่า สคส. จะเป็นอย่างไรหลังจากเดือนกุมภาพันธ์นี้ UsableLabs คืออะไรก็ไม่แน่ใจในหลายต่อหลายปีจากนี้ แต่ GotoKnow และเนื้อหาทุกตัวอักษรใน GotoKnow จะยังอยู่ต่อไป เพราะเราสร้าง GotoKnow เพื่อความยั่งยืนครับ

ใครทิ้งใคร

จากบรรทัดต่อไปนี้จะเป็นความเห็นส่วนตัวของผมทั้งสิ้น ไม่เกี่ยวกับใคร แต่ขอผมเขีียนหน่อยเถอะ ผมเก็บไว้ในใจนานแล้ว

ในเรื่องอนาคตของ สคส. และ GotoKnow นั้น มีคน "ทิ้ง" กันแน่นอนครับ แต่ไม่ใช่ สคส. ทิ้ง GotoKnow หรือ GotoKnow ทิ้ง สคส. ครับ งานนี้ผู้ที่ต้องตอบคำถามเรื่องนี้คือ สสส. ครับ

สสส. เป็นองค์กรที่ผมมีคำถามในใจมาตลอดเวลาว่า "คุณใช้เงิน 2,000 ล้านบาทต่อปีทำอะไรกันแน่"

ผมจำได้ว่าตอนผมไปขอทุน สคส. นั้น มีคณะบุคคลมาฟังการนำเสนอของผมด้วยหลายต่อหลายคน แล้วหลังจากนั้นก็มีคนได้ไปสร้างสิ่งที่คล้ายกับสิ่งที่ผมนำเสนอโดยใช้งบของ สสส. ผมบอกตรงๆ ว่าผมฉุนไม่น้อยเหมือนกัน

ด้วยสาเหตุนี้ทำให้เราใช้ชื่อ ThaiKM.org ที่เราตั้งใจไว้ไม่ได้ เพราะกลัวผู้ใช้สับสน ต้องใช้ชื่อ GotoKnow.org แทน

หนึ่งปีผ่านไป โครงการนั้นซึ่งไม่ได้มีผู้ใช้ก็ยุติ เหมือนโครงการอื่นๆ ที่ สสส.​ ให้ทุนสนับสนุน ซึ่งผมไม่แปลกใจ เพราะเป็นธรรมชาติของโครงการหลายโครงการของ สสส. และผมคิดว่าคณะบุคคลผู้ทำไม่ได้มีความเข้าใจว่าแท้จริงแล้วเขาทำอะไร ดังนั้นเขาไม่รู้ว่าจะทำสิ่งไหนต่อไปหลังจากหนึ่งปีผ่านไปแล้ว

สำหรับผมแล้ว สสส. เป็นองค์กรที่อยู่บนหอคอยงาช้าง ไม่ทำงานเอง คอยให้ทุนอย่างฉาบฉวย ไม่ได้ทำงานเพื่อความต่อเนื่อง ไม่ได้ทำงานเพื่อความยั่งยืน ไม่ได้ทำงานอย่างมีจุดหมาย ไม่สมกับงบประมาณ 2,000 ล้านบาทต่อปี

ถ้า สสส. คิดว่าผมคิดผิด พิสูจน์สิครับ บอกผมมาหน่อยว่าโครงการอะไรของ สสส.​ ประสบความสำเร็จอย่างยั่งยืน "จริงๆ" บ้าง

ไม่ต้องเรื่องอะไรครับ เอาแค่เรื่องเว็บไซต์ของ สสส. ก่อน ถ้า สสส.​ กล้าเปิดเผยงบประมาณที่ใช้ในการทำเว็บไซต์นั้นให้สังคมได้รับรู้ก็เป็นเรื่องที่น่าสนใจอย่างยิ่ง

มาดูกันสิว่าสังคมจะตอบรับอย่างไรถ้ารู้ถึงงบประมาณที่ สสส.​ ใช้ในการทำเว็บไซต์

หลังจากเดือนมกราคม 2551

ผมดีใจอย่างมากที่หลังจากเดือนมกราคม 2551 นี้ สคส.​ และ GotoKnow จะพ้นจากร่มเงาขององค์กรอย่าง สสส.​ แล้วครับ

ผมเชื่ออย่างยิ่งว่า สคส. ภายใต้การนำของ ดร.ประพนธ์ จะอยู่ได้อย่างแน่นอน และจะอยู่เพื่อสร้างสังคมแห่งการแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างที่ สคส.​ ตั้งวัตถุประสงค์ไว้ ไม่ต้องพะวักพะวนกับแนวทางของ สสส.

ส่วน GotoKnow ก็จะอยู่ได้เช่นเดียวกัน เพราะ "ชาวบ้าน" สี่คนจากชุมพร นครศรีธรรมราช ยะลา และแม่ฮ่องสอน จะไม่ยอมให้ GotoKnow ล้มแน่ๆ เพราะเราเป็น "ชาวบ้าน" และเราเชื่อว่าเมื่อไหร่ "ชาวบ้าน" ซึ่งได้แก่คนทำงานจริงทั่วประเทศไทยได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้เป็นเครือข่ายเป็นกลุ่มก้อนกว้างขวางมากยิ่งขึ้น ไม่ต้องผ่าน "นาย" ประเทศไทยจะเจริญกว่านี้แน่

สังคมที่ดีต้องไม่มี "นาย" มาสั่งการ มีแต่ "เพื่อน" ร่วมกันทำงานครับ และการร่วมงานของ "เพื่อน" นี้จะอยู่ยืนยงคู่สังคมไทย เป็นจดหมายเหตุให้ลูกหลานได้เรียนรู้และศึกษาครับ

ดังนั้นทุกท่านที่ร่วมกันคิดร่วมกันสร้างหนทางแห่งความยั่งยืนของ GotoKnow ไม่ต้องกังวลครับ ปลายเดือนมกราคม 2551 นี้ ไม่ใช่ deadline ที่เราจะต้องได้ผลลัพธ์แน่นอน เรายังสามารถร่วมกันคิดต่อไปได้เพื่อสร้างรูปแบบที่เป็น best practice ที่เป็นต้นแบบให้แก่สื่อเพื่อสังคมอื่นๆ ได้ใช้ต่อไปครับ

สุดท้ายนี้ สคส.​ และ UsableLabs ขอกราบขอบพระคุณทุกท่านที่ร่วมช่วยกันสร้างสรรค์สังคมแห่งการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เราสัญญาว่าจะทำงานให้ดีที่สุดเพื่อเป็นกำลังให้แก่ทุกท่านได้สร้างสังคมไทยที่ทุกคนร่วมเป็นเจ้าของได้อย่างแท้จริงครับ