เห็ด (Mushrooms)จัดเป็นพืชผักและสมุนไพรที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูงอีกทั้งเป็นพืชที่มีศักยภาพต่อการเพาะปลูกในบ้านเราเป็นอย่างมากเมื่อเปรียบเทียบกับกับการปลูกพืชผักชนิดอื่นแล้วเห็ดสามารถให้ผลตอบแทนต่อหน่วยพื้นที่ค่อนข้างสูง
เห็ดกับเกษตรประณีตทำด้วยกันได้หรือ? ผมใคร่ขอเรียนอย่างนี้ครับว่าในระบบเกษตรประณีตนั้นเราจะเน้นการผลิตเพื่ออยู่เพื่อกินเป็นหลักเหลือกินแบ่งปันเหลือแบ่งปันก็ขายเป็นรายได้ให้กับครอบครัวและเห็ดก็เป็นพืชผักอีกชนิดหนึ่งที่เป็นที่ชื่นชอบของพี่น้องชาวไทยทั่วประเทศโดยเฉพาะพี่น้องชาวอีสานแทบจะขาดไม่ได้เลยทีเดียว
หมูเห็ดเป็ดไก่เป็นสำนวนที่พูดกันมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายายเพราะผมเกิดมาก็ได้ยินเลยครับนั่นแสดงให้เห็นว่าเห็ดได้มาการบริโภคกันมาอันยาวนานซึ่งการเพาะปลูกเห็ดนั้นก็มีมากมายหลายแบบหลายวิธีซึ่งผมได้เคยนำเสนอไปบ้างแล้วไม่ว่าจะเป็นเห็ดที่เพาะโดยใช้วัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรโดยเพาะในถุงพลาสติกหรือการเพาะลงดินเลียนแบบธรรมชาติซึ่งทุกวันนี้เราสามารถทำได้ค่อนข้างหลากหลายทีเดียว
แล้วเห็ดอะไรที่เหมาะ ต่อการผลิตในระบบเกษตรกรรมแบบประณีตจริงๆแล้วการเพาะเห็ดทุกชนิดสามารถทำได้ในระบบเกษตรกรรมแบบประณีตถ้าเป็นเห็ดที่เพาะเลียนแบบธรรมชาติเช่นเห็ดผึ้งเห็ดเผาะเห็ดระโงกรวมทั้งเห็ดโคนเห็ดตีนแรดสามารถผสมผสานกับพืชผักและไม้ผลไม้ยืนต้นได้เลยสำหรับเห็ดที่เพาะในโรงเรือน (Indoor cultivation) ผมขอแนะนำพวกเห็ดฟางนางฟ้านางรมหูหนูเห็ดบดและขอนขาวเนื่องจากเพาะง่ายอีกทั้งพี่น้องชาวอีสานชอบรับประทาน
พื้นที่ 1 ไร่จะเพียงพอสำหรับการปลูกหรือ? มีหลายคนสงสัยครับว่าพื้นที่นิดเดียวจะปลูกเห็ดได้หรือยังที่เรียนในเบื้องต้นนะครับว่าเห็ดนั้นใช้พื้นที่น้อยอีกทั้งเป็นพืชผักที่ยังใช้น้ำน้อยอีกด้วยเมื่อเราคิดจากพื้นที่ 1 ไร่หรือ1,600 ตารางเมตรเราใช้พื้นที่เพียง 120 ตารางเมตรก็สามารถผลิตเห็ดได้ถึง 1 ตันในระยะเวลา 5 เดือนดังตัวอย่างฟาร์มเห็ดคุณอเนกบ้านดงเจริญต.ปทุมอ.เมืองจังหวัดอุบลราชธานีพี่เขามีพื้นที่เพียง 400 ตารางเมตร (2 งานหรือ 0.5 ไร่) ใช้เป็นที่อยู่อาศัยและผลิตก้อนเห็ดประมาณ 200 ตารางเมตรใช้ในการเพาะเห็ดขอนขาวและเห็ดบดอย่างละหลังในพื้นที่ 120 ตารางเมตรส่วนที่เหลือและตามแนวรั้วปลูกพืชผักสวนครัวและจากการเพาะเห็ดทั้ง 2 หลัง(ประมาณ 4500 ก้อน/หลัง) สามารถเก็บผลผลิตได้ประมาณ 800-1,000 กิโลกรัมในระยะเวลาประมาณ 5 เดือนขายกิโลกรัมละ 40 -70 บาทขึ้นอยู่กับฤดูกาลนอกจากนั้นพี่เขายังเล่าให้ฟังว่าหากใครมาซื้อเห็ดเราถึงบ้านจะได้รับของแถมไปด้วยคือผักแมงลัก (ผักอีตู่) และผักติ้วซึ่งเป็นเครื่องเทศอย่างดีนั่นแสดงให้เห็นถึงความเอื้ออาทรต่อกันและนอกจากขายเห็ดแล้วยังมีพืชผักอื่นๆขายเป็นรายได้ให้กับครอบครัวทำให้สามารถดำรงชีพอยู่ได้อย่างไม่ขัดสนและได้ส่งลูกเรียนหนังสือได้สบายๆ
ดังนั้นในพื้นที่หนึ่งไร่จึงไม่ใช่พื้นที่ที่น้อยเลย หากเราทำด้วยใจ และมีการจัดการแบบประณีต มีการวางแผนงานที่ดีว่าจะผลิตอะไรดี และผลิตอย่างไรที่จะให้เอื้อประโยชน์ซึ่งกันและกันในกิจกรรมทั้งหมดของเรา เช่นก้อนเห็ดเก่านำไปเป็นปุ๋ยปรับปรุงดินในการปลูกพืช ดังที่ผมได้นำเสนอไปแล้วเมื่อวาน แล้วกิจกรรมต่างๆ หรือ ความรู้ที่เกิดขึ้นนี้จะขยายแนวคิดไปได้อย่างไร ถ้าเราไม่ได้มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ฉะนั้นเราต้องร่วมมือกันในการสร้างเครือข่ายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการเรียนรู้ อันจะได้มาซึ่งชุดของความรู้ ที่จะนำพาพี่น้องเกษตรกรไทยไปสู่สังคมอุดมปัญญา
ขอบคุณมากครับ
อุทัยอันพิมพ์
8 มกราคม 2550
แต่ที่ชาวบ้านทำสำเร็จ สม่ำเสมอ สอดคล้องกับระบบเกษตรกรรมแบบประณีต คือเห็ดฟางครับ
เห็ดอื่นที่ทำแบบ "ประณีต"
ยังไม่มีตัวอย่างให้เห็นครับ
ขอบคุณมากครับอาจารย์
ด้วยความเคารพ
อุทัย อันพิมพ์