๒๖/๐๒/๒๕๕๗

**********

บ่อน้ำตื้น ภูมิปัญญาควรค่าอนุรักษ์

          กระแสของการขุดบ่อน้ำตื้นในช่วงนี้มาแรง เพราะน้ำประปาเริ่มมีปัญหาไหลบ้างไม่ไหลบ้าง เนื่องจากภาวะของภัยแล้ง จังหวัดอุตรดิตถ์ชื่อว่าประสบกับภาวะของภัยแล้งเข้าขั้นวิกฤติกว่าทุกจังหวัดในเขตภาคเหนือ หมู่บ้านที่ผมอาศัยอยู่ก็ประสบกับภัยแล้งเช่นกัน และไม่ใช่แต่ปีแรกหรือครั้งแรกที่ประสบพบเจอ  เคยคุยกับคนบ้านใกล้ว่าเรามาลงขันขุดบ่อกันดีไหม ก็ได้รับความเห็นร่วมด้วย ซึ่งในปีที่ผ่านมาผู้เขียนเองไม่ค่อยจะมีเงินมากพอที่จะนำมาใช้ในการขุดบ่อ  เพราะการขุดบ่อต้องใช้เงินมากพอสมควร

        การขุดบ่อคงจะไม่ได้ใช้มันสมองมากสักเพียงใด สิ่งสำคัญคือความขยันหมั่นเพียรและความอดทนการที่จะใช้จอบและอีปิก ขุดดินให้ลึกลงไปในดินจนกระทั่งน้ำออกมาและแนวตั้งตรงด้วยนั้น ต้องใช้การสังเกตความทรหดอดทนอย่างสูงยิ่ง  ผู้เขียนมอบหมายให้หนุ่ม ๆ ในหมู่บ้านช่วยกันขุดโดยมีลำดับขั้นตอนที่น่าสนใจประกอบรูปภาพดังต่อไปนี้

       ๑.  เตรียมหาหลักหรือตัดหลักที่เป็นง่ามมาสองต้น  กำหนดเขตที่จะขุด หรือผู้เป็นเจ้าของทำพิธีแรกขุด หรือ “วันแฮกขุด” ขอขมาและขออนุญาตต่อแม่ธรณี เจ้าที่เจ้าปู่ผู้ดูแลสวนและบ้านเมือง ในที่นี้คือ พ่อปู่ปากพาน โดยการขุดในครั้งนี้ จะต้องไม่มีอุบัติเหตุ หรือการบาดเจ็บใดๆ เกิดขึ้นกับผู้ที่มาทำงาน  เสร็จแล้วก็ให้ลงมือขุดได้  พอขุดไปสักพักก็ทำการขุดหลุมฝังหลักไม้ง่ามสองต้นที่เตรียมไว้ (ดังภาพ) เอาไว้เพื่อใช้ไม้พาดด้านบนแล้วแขวนรอกเอาไว้เพื่อใช้ดึงเอาดินขึ้นจากหลุมเมื่อขุดลึกลงไปมาก ๆ แล้ว

       ๒.  เมื่อขุดลึกลงไปมาก ๆ อย่างนี้จนส่งดินให้คนบนปากบ่อไม่ถึงแล้วก็ต้องใช้รอกดึงดินขึ้นมา ที่เห็นตามภาพนี้ผู้ขุดกำลังประสบกับดินปนหิน แถวบ้านเรียกว่า “หมะหินแฮ่” แข็งมากอยู่ประมาณวันที่ ๒ ตั้งแต่เริ่มขุดมา

       ๓.  ภาพที่เห็นนี้ประมาณวันที่ ๓ ของการขุดบ่อและ ผู้ขุดใช้ไม้ไผ่เพียงท่อนเดียว ที่มีความยาวประมาณ ๔ วา ใช้หย่อนลงไปในหลุม เพื่อใช้ปีนลงไปและปีนขึ้นมาจากบ่อในตอนที่พักหรือตอนที่เปลี่ยนกันลงไปขุด

 

       ๔.  ประมาณวันที่ ๔ ของการขุดเราก็จะเริ่มเห็นน้ำก้นบ่อที่เริ่มซึมออกมาจากใต้ดินบ้างแล้ว และเมื่อผู้ขุดปล่อยทิ้งไว้ในตอนกลางคืน วันรุ่งขึ้นไปมองดูก็เห็นว่าน้ำนั้นขึ้นมาประมาณ ๒ ท่อกว่า ๆ แล้ว(ท่อแนวตั้ง ๔๕ เซนติเมตร)   ก็ยังไม่หยุดขุด

 

      ๕.  ช่างขุดช่วยกันตักน้ำขึ้นมาเททิ้งและขุดเพิ่มกันต่อไปจนกว่าจะได้ที่ คือ น้ำออกมากจนตักหรือขุดไม่ทันกันแล้ว

 

       ๖.  เมื่อขุดได้ที่แล้วก็นำท่อที่วัดไว้ครั้งแรกคือ ความกว้างของวงท่อเท่ากับ ๑.๒๐ เมตร นำลงวางซ้อนๆ กันในบ่อ  โดยนำไม้ไผ่ที่ใช้เป็นบันไดใส่ตั้งไว้ในวงของท่อก่อนนำลงทุกครั้ง

       ๗.  นำท่อที่เตรียมไว้วางพาดไว้บนปากบ่อก่อนแล้วนำเชือกมาร้อยตรงที่มีรูฝั่งตรงข้ามกันใช้เชือกพันกับไม้ด้านบนที่แขวนรอกไว้ ๑ รอบ เพื่อลดแรงดึงและแรงปล่อยลงของท่อ อีกด้านที่ไม่ตรงกับไม้ด้านบนก็ใช้แรงคนดึงเชือกช่วยเพื่อไม่ให้ท่อแกว่งหรือเอียงข้าง อาจไปทำให้ท่อที่วางไว้ด้านล่างแล้วบิ่นหรือแตกได้  จากนั้นค่อยปล่อยเชือกลงพร้อม ๆ กัน  (แม้จะรู้สึกเหน็ดเหนื่อยจากการทำงานก็ยังยิ้มได้อยู่นะ)

       ๘.  ทำความสะอาดท่อที่เป็นปุ่ม ขี้ปูน สะเก็ดหินที่ติดขอบวงท่อออกให้ดีก่อนนำลงไปในบ่อ หากไม่เรียบร้อยอาจทำให้การหมุนหรือปรับภายในยากหรือติดขัด ทำให้ช้าหรือมีปัญหาได้

       ๙.  ก่อนนำลงผูกเชือกให้เรียบร้อยแล้วช่วยกันยกขึ้น  คนที่ว่างก็ช่วยกันนำไม้ที่รองท่อออกให้พ้นจากปากบ่อ 

       ๑๐.  ไม่ลืมที่จะนำไม้ที่ใช้เป็นบันไดสอดเข้าไปในท่อก่อนปล่อยเชือกและวางท่อลงไปในบ่อ

       ๑๑.  หย่อนท่อลงไปซ้อนวงท่อที่อยู่ในบ่อช้า ๆ   เรียงลำดับขึ้นมาเรื่อย ๆ เป็นชั้น ๆ ตามลำดับขึ้นมา

       

       ๑๒.   แม้จะมีคนลงไปงัดแต่งอยู่ในบ่อด้านล่างตรงที่ท่อซ้อนกันแล้วก็ตาม  ด้านบนก็ยังไม่ประมาท ต้องจับเชือกที่ผูกกับท่อไว้เสมอ  เผื่อมีปัญหาขึ้นมาแบบไม่คาดฝันได้

       ๑๓.   คนที่ลงไปในบ่อจะมีเครื่องมืออย่างหนึ่งคือ เสียม ที่ด้ามสั้น ๆ เอาไว้เพื่องัดวงท่อให้ขยับหรือหมุนไปตามที่ตนเองต้องการ หรือให้เข้าที่เข้าทาง และไม้ขนาดพอที่จะใส่รูท่อด้านล่างได้สั้น ๆ หนึ่งอัน เพื่อเอาไว้เหยียบทำงานนั่นเอง

       ๑๔.  เมื่อเข้าที่เรียบร้อยแล้วก็แกะเชือกที่ผูกท่อทั้งหมดออกแล้วก็ขึ้นบันไดไม้มาด้านบนเพื่อที่จะนำเอาท่อวงใหม่ลงไปใส่อีกครั้ง

       ๑๕.  เมื่อวางท่อจนถึงด้านบนเป็นที่เรียบร้อยได้ตามต้องการแล้ว  ก็โยกท่อให้ได้แนวดิ่งตามที่ตนต้องการ โดยหาหินก้อนใหญ่ ๆ มายัดด้านข้างเพื่อไม่ให้ท่อขยับหรือเอียงไปด้านใดด้านหนึ่ง  จากนั้นก็ช่วยกันนำหินแม่น้ำที่ก้อนโตพอสมควรมาโกยใส่รอบ ๆ ด้านข้างเพื่อให้หินลงไปที่ก้นบ่อตรงที่น้ำไหลออกมานั้น เพื่อที่น้ำจะได้ไหลเข้ามาในท่อได้สะดวกสูงขึ้นมาด้านบนก็ใช้ดินที่เราขุดขึ้นมานี่แหละใส่ลงไปด้านข้างให้เต็มจนขึ้นมาถึงด้านบนปากบ่อ  แล้วก็อัดหรือเหยียบให้แน่นพอสมควร

       ๑๖.  เมื่อด้านบนเสร็จเรียบร้อยแล้วก็นำเอาปูนมาผสมทราย ยาแนวตามขอบด้านบนของวงท่อ ประมาณท่อที่ ๙ หรือ ๑๐ (นับจากล่างขึ้นมา) ขึ้นมาถึงด้านบนปากบ่อ กันดินซึมเข้าไปในบ่อเวลาใช้น้ำด้านบน และป้องกันปลวกที่จะเข้ามาสร้างรังภายในบ่อน้ำด้วย 

       ๑๗.  เสร็จเรียบร้อยก็ให้นำไดโว่มาดูดน้ำที่ก้นบ่อออกแล้วก็ รื้อเอาขี้โคลนขี้ปูนหรือดินต่าง ๆ ที่อยู่ก้นบ่อขึ้นมาอีกครั้ง พอปูนแห้งก็ปั๊มน้ำล้างท่อล้างขี้ปูนจากปากบ่อลงไปด้านล่างอีกครั้งหนึ่ง  เท่านี้ก็ถือว่าเสร็จขั้นตอนสำคัญของการขุดบ่อน้ำตื้นแล้ว

       ๑๘.  บ่อน้ำตื้นที่ผมจ้างช่างเขามาขุดนี้ถือว่า “หมู” สำหรับผู้ขุดมาก  เพราะดินอ่อนและไม่พบหินก้อนใหญ่ ๆ  หากพบหินดานด้านล่างแล้วหละก็ อ่อนใจหรือท้อใจได้เหมือนกันนะครับ 

 

         การจ้างช่างมาขุดบ่อในครั้งนี้  เขาคิดราคากันอย่างไร  หลายคนอาจกำลังอยากถามอยู่ในขณะนี้  ผู้เขียนจ้างเหมา ตามความลึกของท่อคือแนวตั้ง ขนาดท่อ ๔๕ เซนติเมตร กว้าง ๑๒๐ เซนติเมตร  จ้างเหมาท่อละ  ๗๐๐ บาท (ราคาใหม่ในปีนี้

ก่อนหน้านั้น ท่อละ ๕๐๐ บาท) บ่อที่เสร็จไปนี้ขุดลึกวางท่อเสร็จเรียบร้อยแล้ว  (ตามภาพ) ทั้งหมด ๒๐ วง  คิดเงินค่าจ้างให้กับช่างขุด ๑๔,๐๐๐ บาท  ช่างขุด ๔ คน  ได้คนละ ๓ พันกว่าบาท ก็ไม่ได้มากมายอะไร

         ในส่วนของท่อนั้น เจ้าของบ่อซื้อเองจากผู้ผลิตวงท่อ ในราคาวงละ ๒๖๐ บาท  ก็ประมาณ ๕ พันกว่าบาท รวมค่าช่างค่าเลี้ยงอีกนิดหน่อยก็อยู่ที่ ๒ หมื่นนิด ๆ  ในสองหมื่นบาทนี้ ได้คุยกับเพื่อนบ้านบริเวณข้าง ๆ แล้วว่า “หารกันนะ”  ก็จะเสียค่าใช้จ่ายจริง อยู่ที่ประมาณหลังคาเรือนละ ๕ พันกว่านิดหน่อย ต่อไปก็คงจะมีค่าเครื่องปั๊มน้ำตามมาอีกของใครของท่าน

         ปัจจุบันที่หมู่บ้านของผู้เขียน เริ่มมีพัฒนาการขุดบ่อโดยใช้รถแบกโฮ (ชาวบ้านทั่วไปเรียกรถแม๊กโค) กันมาก  มีข้อดีข้อเสียที่แตกต่างกันตามที่ผู้เขียนเข้าใจดังนี้

 

๑.    ใช้คนขุดบ่อ

๑.๑ ข้อดี   คนในหมู่บ้านโดยเฉพาะช่วงฤดูแล้งที่ไม่ได้ทำนาปรังนี้ ได้มีทางเลือกในการทำงานภายในชุมชนหรือหมู่บ้าน  มีเงินมาใช้จ่ายในครัวเรือน กระตุ้นเศรษฐกิจในชุมชน เกิดการพึ่งพาอาศัยกัน เอื้อเฟื้อกัน ไม่ฟุ้งซ่านหรือคิดมากจากการว่างงานหรือตกงาน

๑.๒ ข้อดี วงบ่อที่ได้ไม่มีปัญหาด้านการแตกร้าวจากการวางท่อ หน้าดินไม่กว้าง กระชับวงท่อ ไม่มีปัญหาเรื่องดินยุบตัวในวันข้างหน้า ประหยัดพื้นที่ ต้นไม้สิ่งของบริเวณใกล้เคียงไม่เสียหาย

๑.๓ ข้อเสีย  ไม่สามารถนำก้อนหินที่ใหญ่ ๆ หรือหินดานขึ้นมาด้านบนได้ เพราะน้ำหนักที่มากจนเกินที่น้ำหนักรอกและคานจะรับไหว

๑.๔  ข้อเสีย   ตอนรื้อบ่อเก่า  คนไม่สามารถลงไปรื้อได้ เพราะกลัวบ่อยุบทับคนที่ลงไปและลึกมากก็ขาดอากาศหายใจ มีข้อจำกัดด้านความคับแคบของวงท่อ ท่อเล็กทำลำบากหรือยากมาก

 

๒.    ใช้รถแบกโฮขุดบ่อ

๒.๑  ข้อดี  ช่วยให้ประหยัดเวลา  ไว  ทันใช้งาน ภายในหนึ่งวันก็เสร็จเรียบร้อยแล้ว

๒.๒  ข้อดี  สามารถขุดได้ลึกเกินกว่าที่คนจะสามารถขุดได้ อีกหลายเท่า เพราะรถสามารถขุดตัวเองลงไต่ระดับลงไปได้เรื่อย ๆ หากยังไม่พบน้ำ

๒.๓  ข้อดี  สามารถรื้อบ่อน้ำเก่า ๆ ที่ลึก ๆ และแคบ ๆ ได้ตามที่เจ้าของบ่อต้องการ

๒.๔  ข้อเสีย  เงินทองรั่วใหลไปเข้ากระเป๋าของคนเพียงคนเดียว  หรือสองคนกับผู้ผลิตวงท่อเท่านั้น  ชุมชนขาดการมีส่วนร่วม แทนที่เงินหนึ่งหมื่นกว่าบาทจะหมุนเวียนอยู่ในชุมชนกลับไปอยู่ในมือเจ้าของแบกโฮ แต่เพียงผู้เดียว
๒.๕  ข้อเสีย   วิถีชุมชนถูกกระทบ ขาดการสืบเนื่องหรือสืบต่อภูมิปัญญาท้องถิ่นไปอย่างน่าเสียดาย  ขาดการพึ่งพาอาศัยกันและกัน และโอกาสที่คนจะตกงานเพราะเครื่องจักรก็มีสูงขึ้น

๒.๖  ข้อเสีย  ท่อที่รถนำวางลงซ้อนกันในบ่อที่ขุดเสร็จแล้วเกิดการแตก หรือร้าว เท่าที่เห็นมาขุดใกล้ ๆ บ้าน ๒ บ่อ ก็แตกทั้งสองบ่อ  เจ้าของต้องเสียเงินไปจ้างคนมารื้อ ซื้อท่อวงเล็กกว่าเดิมใส่ซ้อนลงไปภายในอีกหลายสิบวง  ซื้อหินแม่น้ำมาใส่ด้านข้าง(ภายใน)เพิ่มอีก  ทำให้เสียเงินซ้ำซ้อน ค่าใช้จ่ายจึงมากกว่าการจ้างคนมาขุดอีกเกือบเท่าตัว

ภาพบ่อที่ขุดด้วยรถแบกโฮ และจ้างคนมาขุดรื้อและวางท่อเล็กภายในอีกครั้ง

 

ค่าใช้จ่ายที่สอบถามมาก็คือ  คิดวงท่อละ ๑ พันบาท  ๒๐ วงก็อยู่ที่  ๒ หมื่นบาท ค่าใช้จ่ายใกล้เคียงกันกับคนขุด แต่มีปัญหาท่อแตกบ่อยนี่แหละ แย่หน่อย

๒.๗  ข้อเสีย  คือการทำลายสิ่งของบริเวณใกล้เคียงที่เราสร้างหรือปลูกเอาไว้มาก  เพราะรถแบกโฮกินพื้นที่ในการเข้าขุดและวางตัวลงในดิน พร้อมกับการตักดินมากองทับที่สูงใหญ่จนท่วมหัว ซึ่งน่ากลัวและกินพื้นที่มาก

     ทั้งหมดที่กล่าวมาก็พอมองเห็นแล้วว่า อนาคตเทคโนโลยีจะมาทำลายระบบชุมชน ญาติพี่น้อง เพื่อนบ้านไปจนหมด แม้แต่ภูมิปัญญาการขุดบ่อที่เมื่อก่อนนี้มีบ่อน้ำที่ก่อจาก “ก้อนหมะดินกี่” ด้วย(อิฐแดง) ก็เริ่มหายและหมดไปแล้วเช่นกัน  แนวความคิดของคนจึงสำคัญและน่ากลัวไปพร้อมๆ กัน

 

                  ขอบคุณความรู้ที่ได้รับ ขอบคุณผู้อ่าน ขอบคุณโกทูโนว์