เสริมสร้างสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ แบบ ลำปาง (1) BAR

 

หลังจากที่มีการทำกิจกรรมใน โครงการฟันเทียมพระราชทาน และการส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุกันมาตั้งแต่ปี 2548 ลำปาง เป็นหนึ่งในหลายๆ จังหวัดที่ทำกิจกรรมเรื่องนี้มาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่การใส่ฟันเทียม การส่งเสริมสุขภาพช่องปากในชมรมผู้สูงอายุ การป้องกันโรคในช่องปากสำหรับผู้สูงอายุกลุ่มเสี่ยง รวมทั้งการให้บริการทางด้านทันตกรรมให้กับผู้สูงอายุในบริบทที่ต่างๆ กัน

ครั้งนี้ ทีมเรามาลำปาง เพราะอยากรู้ว่า ลำปางทำกิจกรรมกันได้สำเร็จ ได้อย่างไร ภายใต้การประชุมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และถอดบทเรียน เรื่อง รูปแบบการสร้างเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุจังหวัดลำปาง ในโครงการฟันเทียมพระราชทานและการส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ในวันที่ 28-30 สิงหาคม 2555 ณ โรงแรมลำปางเวียงทอง จังหวัดลำปาง

วันนี้ ทีมเรา และอาจารย์วิทยากรกระบวนการ มาคุยกันเรื่อง การ ลปรร. และถอดบทเรียน ลำปาง ในวันพรุ่งนี้ ประกอบด้วย อ.เอก (จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร) น้องฝน (ภัทราภร เกิดจังหวัด) น้องแอม (นิธิ จันทรธนู) น้องเจี๊ยบ (มนัสนันน์ ภักดีฤทัย) และทีมสำนักทันตฯ พี่แหวว พี่นน

พี่แหวว เกริ่นนำเรื่องการทำงาน ผู้สูงอายุ ในเรื่องของการส่งเสริม ป้องกัน รักษา ฟื้นฟู สุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ในภาพรวม ว่า มีการดำเนินการ เรื่องของพัฒนาการด้านสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุกันมาอย่างไรบ้าง นั่นก็คือ

โครงการด้านทันตสุขภาพ สำหรับผู้สูงอายุ ก้าวใหม่นี้ เริ่มต้นมีการทำกิจกรรมกันขึ้น ตั้งแต่ปี 2548 ซึ่งช่วงเวลานั้น มีการร้องขอการใส่ฟันเทียม (หรือฟันปลอม) ให้กับผู้สูงอายุที่มีการสูญเสียฟันไปแล้ว กระทรวงสาธารณสุขให้ความสำคัญ จนสามารถผลักดันให้เกิดเป็นนโยบาย การใส่ฟันเทียมให้กับผู้สูงอายุ ที่มีการสูญเสียฟันไปแล้ว มากกว่า 16 ซี่ขึ้นไป จนถึงหมดทั้งปาก โดยทันตบุคลากรทั่วประเทศ ให้บริการโดยสถานบริการของกระทรวงสาธารณสุข ทุกจังหวัด รวม กรุงเทพมหานคร และเอกชนบางแห่ง โดยมีเป้าหมายทำให้ได้ถึง 30,000 รายต่อปี ซึ่งผลของกิจกรรมในภาพรวมทำได้มากกว่าเป้าหมาย และการให้บริการใส่ฟันเทียม ก็มีการดำเนินการสูงกว่าเป้าหมาย 30,000 รายต่อปี ในทุกๆ ปีถัดมา จนถึงปัจจุบัน (2554)

เมื่อมีการใส่ฟันเทียมให้กับผู้สูงอายุ ซึ่งสามารถดำเนินการได้ตามเป้าหมาย จากในปี 2548 แล้วนั้น มีการคิดทบทวนเป้าหมายเรื่องสุขภาพช่องปากเพื่อผู้สูงอายุ ที่มุ่งส่งเสริมให้ผู้สูงอายุมีคุณภาพชีวิตที่ดี ด้วยการมีสุขภาพช่องปากที่ดี จึงได้ข้อคิดเพิ่มเติมว่า การที่จะให้ผู้สูงอายุมีคุณภาพชีวิตที่ดีนั้น ไม่เพียงแค่ได้รับการใส่ฟันเทียมเท่านั้น แต่รวมถึง การมีสุขภาพช่องปากที่ด้วย จึงได้มีการดำเนินการส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุต่อยอด ด้วยการหารูปแบบการส่งเสริมสุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุ ในหน่วยงานนำร่อง พบว่า ผู้สูงอายุในชมรมผู้สูงอายุมีบทบาทสำคัญ ที่สามารถส่งเสริมให้ผู้สูงอายุเสริมสร้างสุขภาพช่องปากที่ดีได้ ร่วมไปกับการเสริมสุขภาพร่างกาย และจิตใจ จึงมีการสนับสนุนให้ชมรมผู้สูงอายุมีกิจกรรมการส่งเสริมสุขภาพช่องปากต่อมา นับตั้งแต่ปี 2549 จนถึงปัจจุบัน (2554) เป็นกิจกรรมที่ต่อยอด ทบเข้ากับกิจกรรมการใส่ฟันเทียมให้ผู้สูงอายุก่อนหน้า

และในเรื่องของการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ไม่ได้มีแค่ การฟื้นฟูด้วยการใส่ฟันเทียม และการส่งเสริมสุขภาพโดยผู้สูงอายุเท่านั้น แต่ยังมีเรื่องของการป้องกันโรคในช่องปาก ซึ่งพบว่า ผู้สูงอายุมีความเสี่ยงของการเป็นโรคในช่องปาก ที่เป็นกันมากและพบบ่อย คือ โรคฟันผุ และโรคปริทันต์ ที่พบค่อนข้างสูง จึงมีการส่งเสริมให้เกิดการทำกิจกรรมป้องกันโรคในช่องปากให้ผู้สูงอายุในเวลาต่อมา คือ ปี 2550 เน้นให้สถานบริการที่ร่วมจัดกิจกรรม ทำกิจกรรมป้องกันโรคในช่องปากผู้สูงอายุ ตามโครงการป้องกันโรคในช่องปากตามชุดสิทธิประโยชน์ทางทันตกรรม มีการให้บริการโดยทันตบุคลากร ในเรื่องของ การตรวจเพื่อคัดกรองผู้สูงอายุที่มีความเสี่ยง ต่อการเกิดโรคในช่องปาก การให้ความรู้เรื่องสุขภาพช่องปาก การเคลือบฟลูออไรด์ป้องกันในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีความเสี่ยงต่อการเป็นโรคฟันผุ และการขูดหินปูนในผู้สูงอายุที่มีความเสี่ยงต่อการเป็นโรคปริทันต์ และปัจจุบัน (2555) ก็มีสถานบริการที่สมัครใจเข้าร่วมทำกิจกรรมจำนวนหนึ่ง ถือเป็นมาตรการเพื่อการป้องกันโรค โดย สถานบริการสาธารณสุข

จังหวัดลำปาง มีบริบทของการทำกิจกรรมในกลุ่มผู้สูงอายุที่ครอบคลุมทุกกิจกรรม ที่กล่าวมาข้างต้น ในทุกพื้นที่ 13 อำเภอ ซึ่งมีความก้าวหน้าของการดำเนินงานที่แตกต่างกัน การมาทำกิจกรรมที่ลำปางครั้งนี้ จังหวัดได้เลือกสรรอำเภอที่มีผลงานการทำกิจกรรม ในระดับก้าวหน้า มาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และถอดบทเรียนการดำเนินงาน อันได้แก่ อำเภอแจ้ห่ม อำเภอเกาะคา อำเภอเมือง และอำเภอวังเหนือ ผู้ที่เข้าร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ มีตั้งแต่ทันตบุคลากร บุคลากรสาธารณสาธารณสุข ผู้สูงอายุ และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง อำเภอละประมาณ 8 คน

ส่วนทีมวิทยากรกระบวนการในครั้งนี้ ก็คือ ทีมอาจารย์เอก หรือ อาจารย์จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร และน้องๆ จากกลุ่มละครมะขามป้อม (น้องฝน น้องแอม และน้องเจี๊ยบ) + อาจารย์เหมียว รวมเป็น 5 ท่าน แถมด้วย อาจารย์วีรพงศ์ ทวีศักดิ์ ที่อาจารย์เอกบอกว่า ลำปาง ต้องได้พบอาจารย์ท่านนี้ เพื่อที่จะได้เกิดพลังภายในเพิ่มขึ้นอีกมากมายหลายเท่าตัว ในการที่จะเสริมพลังการทำงานต่อต่อไป

คร่าวๆ ของกระบวนการที่อาจารย์ได้คุยกันว่า จะทำให้เกิดขึ้นในสองวันนี้ ก็คือ

  • เป้าหมายของกิจกรรมที่นี่ คือ จะให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การถอดบทเรียนการทำงานของแต่ละพื้นที่ตามบริบทของตน และการเรียนรู้กระบวนการทำงานร่วมกัน
  • ประเด็นการส่งเสริมสุขภาพช่องปาก ในด้านของ Health promotion และทางด้านสุขภาพช่องปาก
  • กรอบแนวคิดของการทำกิจกรรม ใช้ กฎบัตรออตตาวา และ บางกอกชาร์เตอร์
    • กฎบัตรออตตาวา ครอบคลุมประเด็น
      (1) Build healthy public policy ... ลำปางมีหรือยัง ถ้ามี กระบวนการอย่างไร ผลลัพธ์เป็นอย่างไร
      (2) Create supportive environment for health ... มีการสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมอย่างไร ทั้งวิธีคิด มุมมอง การปฏิบัติ ผลลัพธ์
      (3) Strength community action ... มีการสร้างความเข้มแข็งอย่างไร
      (4) Develop personal skill ... มีรูปแบบ กระบวนการ วิธีการ กลยุทธ์ อย่างไร ทั้งในส่วนของคนทำงาน และผู้สูงอายุ
      (5) Reorient health services ... มีการปรับเปลี่ยนบริการสุขภาพอย่างไร
    • บางกอกชาร์เตอร์ เน้น
      (1) การดึงภาคีเข้ามาเกี่ยวข้องกับกระบวนการ และ
      (2) บทเรียนในการเชื่อมภาคี การร่วมเป็นภาคีเครือข่ายเรียนรู้
  • ประเด็น การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และถอดบทเรียนในแต่ละช่วง ก็จะมีตั้งแต่
    (1) ข้อมูลเบื้องต้นของบุคคล ตัวละคร
    (2) บริบท ประวัติศาสตร์ความเป็นมาของการทำกิจกรรม เป็นภาพของ timeline ช่วงเวลาที่เกิดการทำกิจกรรม + ปัญหา/ศักยภาพ + วิธีคิด/มุมมอง
    (3) การวางรูปแบบการทำงาน การวิเคราะห์ปัญหา
    (4) ผลลัพธ์ของกระบวนการ ที่เป็นทั้งในเชิงปริมาณ และคุณภาพ
  • ท้ายที่สุดของกระบวนการ ก็คือ ลำปางจะมีโมเดลพัฒนา หรือการขับเคลื่อนต่อไปกันอย่างไร style ลำปาง
  • วิธีการทำกิจกรรมของทีม อ.เอก ครั้งนี้ ด้วยความสามารถของอาจารย์ในทีม ที่มีความสามารถด้านการละคร อาจารย์ได้บอกไว้ว่า จะนำบรรยากาศการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ที่แฝงไปด้วยกระบวนการที่จะเสริมสร้างให้เกิดพลัง ส่งเสริมให้เกิดการบอกเล่าประสบการณ์ ... อย่างไรนั้น คงจะต้องตามเรื่องเล่าในตอนต่อไปนะคะ

กรอบแนวคิด "การทำกิจกรรม ... ส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ"

การถอดบทเรียน แลกเปลี่ยนเรียนรู้ การทำกิจกรรมฯ ในแต่ละช่วงเวลา

ภาพความเชื่อมโยง ภาคีเครือข่าย ที่ร่วมทำกิจกรรม ปัจจุบัน และแนวโน้มในอนาคต

 

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน ส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ



ความเห็น (6)

เขียนเมื่อ 

การสร้างเสริมสึขภาพช่องปาก.....ทุกกลุ่มวัย.......นะคะ

ขอบคุณครับ อ.หมอ นน ครบถ้วน กระบวนความครับ

เรามาดู กระบวนการอีกทีในวันพรุ่งนี้ครับ

จตุพร

เขียนเมื่อ 
  • ทำงานสม่ำเสมอนะคะ หมอนน 
  • ผู้สูงอายุมีปัญหาสุขภาพช่องปากมากจริงๆ และมักขาดคนดูแล
  • คนไข้คนหนึ่งเป็นเบาหวาน คุมน้ำตาลไม่ได้ ฟันผุเต็มปาก ป่วยประจำ เพราะมีแหล่งเชื้อโรคในปาก หมอขอให้ไปทำฟัน เขียนส่งตัวให้ก็แล้ว นัดหมอให้ก็แล้ว เชิญลูกสาวมาพบก็แล้ว  นับหนไม่ถ้วน คุณป้าไม่ยอมไป แกพูดคำเดียว "ฉันกลัว"
  • ทำไงดี
  • Blank ... ใช่เลยค่ะ ทุกกลุ่มวัย ต้องมีการส่งเสริมสุขภาพ และสุขภาพช่องปากอย่างสม่ำเสมอ และไม่แยกส่วน แต่ละวัย สามารถมาช่วยเหลือ ส่งเสริมกันและกันได้ด้วย
  • เราคงต้องให้โอกาสกับแต่ละกลุ่ม ในการเข้าถึงความรู้เรื่องการส่งเสริมสุขภาพ สุขภาพช่องปากไปด้วยกันนะคะ
  • Blank ... รอตามเก็บกิจกรรมกระบวนการต่อละค่ะ
  • เป็นกระบวนการที่คาดฝันว่า จะได้บรรยากาศการเรียนรู้ ที่ happy มากมาก
  • Blank ... ยากเน๊อะ สำหรับ สว. ที่กลัวการทำฟัน
  • ต้องหาหมอฟันใจดี พูดคุยโอภาปราศรัย ให้ความเป็นกันเอง ให้ความรู้แก่คุณแม่ด้วยละ
  • ให้ลูกเข้าใจอารมณ์คุณแม่ เน้นการทำให้คุณแม่ดูแลสุขภาพช่องปาก ถ้าคุณแม่ไม่ไหว ลูกหลานต้องช่วยดูแล ใช้แนวคิดว่า ปาก คือ ประตูสู่สุขภาพ ถ้าในช่องปากไม่ดี ก็จะเป็นเหตุของการนำเข้าสิ่งที่ไม่ดี เข้าสู่ร่างกาย รวมทั้งเชื้อโรคด้วยแหล่ะ
  • และหลังๆ นี้ เริ่มชัดเจนว่า ถ้าในช่องปากไม่ดี โดยเฉพาะโรคปริทันต์ ก็จะส่งเสริมให้โรคทางร่างกาย เช่น เบาหวาน รุนแรงขึ้นด้วยนะ
  • อย่างน้อย ก็คุยทุกครั้งที่คนไข้มาหา ... ถ้านุ้ยทำแล้ว OK ก็มาเล่าให้ฟังด้วยนะ