ภาวะอากาศที่เปลี่ยนแปลงเนื่องจากร้อนผิดปกติกว่าทุกปีที่ผ่านมา  และไม่มีฝนตกทำให้ต้นไม้ใบไม้เหี่ยวแห้งแทบจะลุกเป็นไฟ  ที่บ้านนอกผู้คนบ่นกันหนาหูเนื่องจากอาหารตามฤดูกาลลดน้อยลงทำให้หายากขึ้น  อากาศที่เคยเย็นสบายที่บ้านนอกก็กลับร้อนไม่แพ้ในเมือง

          สัปดาห์ที่ผ่านมาอากาศร้อนอบอ้าว  ชาวบ้านหลายคนบอกว่า “อากาศร้อนแบบนี้หากมีฝนตกลงสักเล็กน้อยก็จะได้กินเห็ดโคน ”  เห็ดโคนจะขึ้นตามธรรมชาติปีละ ๒ ครั้งคือต้นเดือนพฤษภาคมและปลายเดือนกันยายน  ความรู้อันเป็นมรดกภูมิปัญญาที่ได้ถ่ายทอดวิธีการสังเกตธรรมชาติและลมฟ้าอากาศไว้สืบต่อกันมาจนกลายเป็นวิถีชีวิตที่ขึ้นอยู่กับฤดูกาล

          ชาวบ้านเล่าว่า “ปีนี้เห็ดโคนก็ขึ้นตามเวลาเหมือนทุกปี  แต่น้อยมาก  มีชาวบ้านเพียงไม่กี่คนที่ไปหาเห็ดโคนได้บ้าง  ต่างกับทุกปีที่สามารถหามากินในครอบครัวแล้ว ยังได้นำไปขายได้เงินอีก”  เห็ดโคนเป็นสุดยอดของอาหารที่อร่อยและมีราคาแพงอย่างต่ำกิโลกรัมละ ๑๕๐ บาท

          “เห็ดโคน”  นำมาแกง  ผัด  หมก ต้มยำ  ปิ้งใส่น้ำพริก  และดองไว้สำหรับรับประทานได้นาน ๆ วิธีดองเห็นโคนตามแบบพื้นบ้านคือ “ต้มเห็ดโคนใส่เกลือ  นำมาใส่ขวดโหลหรือภาชนะ  ปิดฝาให้แน่น หรือนึ่งเห็ดโคนแล้วราดด้วยน้ำเกลือก็เป็นอีกวิธีการหนึ่ง” 

           ฉันได้ทดลองถนอมอาหารเห็ดโคนโดย “ล้างเห็ดโคนให้สะอาด  ใส่ตระแกรงพักน้ำ  นำเห็ดโดนที่สะเด็ดน้ำแล้วลงในหม้อเคลือบ  ใส่น้ำปลา  ทิ้งไว้ประมาณ ๓๐ นาที  สังเกตว่าเห็ดโดนยุบและอ่อน  มีน้ำเห็ดโคนผสมน้ำปลาอยู่เล็กน้อย  ไม่ต้องเติมน้ำแต่อย่างใด  ตั้งหม้อบนไฟปานกลางจนกว่าเห็ดโคนจะสุก  เมื่อเย็นแล้วใส่กล่องเก็บในตู้เย็น”  วิธีการนี้ทำให้ได้รสชาติเห็ดโคนที่แสนอร่อย  สามารถนำมาผัด ต้มจืด แกง หรือยำได้    ในปีนี้ยังไม่ได้ลิ้มรสของเห็ดโคนเช่นเดียวกับชาวบ้านบางคน

            สัปดาห์นี้อากาศที่บ้านนอกเย็นสบาย  ตอนเช้า ๆ มีเมฆสีขาวล่องลอยบนท้องฟ้าเป็นกลุ่มก้อน  มองเห็นภูเขาเป็นสีน้ำเงินชัดเจนขึ้นจากสีเทาหม่นหรือบางวันก็มองไม่เห็นภูเขาเลย  มีฝนตกวันเว้นวันแต่ตกไม่มากจะเป็นพายุ   ฟ้าแลบ  ฟ้าร้องเสียส่วนใหญ่  น่าแปลกมาแม้ว่าฝนจะตกเพียงครั้งเดียวก็ทำให้ต้นไม้สดชื่นเขียวชะอุ่มได้  ดินในป่าก็ชุ่มชื้น 

            ชาวบ้านที่เป็นผู้ปกครองนักเรียนจะมาส่งลูกหลานเล็ก ๆ ในตอนเช้าจะจับกลุ่มคุยกันเรื่อง “เห็ดเผาะ” หรือ “เห็ดถอบ” หลังจากที่มีฝนแรกหลังเห็ดโคนแล้ว อากาศจะเย็นอยู่สองสามวัน  จะทำให้มีเห็ดเผาะหรือเห็ดถอบขึ้น  เห็ดชนิดนี้มี ๒ ลักษณะคือแบบเป็นขนเปลือกกรอบรสชาติไม่อร่อย  อีกแบบผิวค่อนข้างเกลี้ยงเปลือกเหนียวนุ่มอร่อย  เห็ดเผาะจะขึ้นบริเวณใต้ต้นพลวง  ถ้าเม็ดใหญ่ก็จะโผล่พ้นผิวดิน  หาเม็ดเล็กจะอยู่ใต้ผิวดิน  ชาวบ้านที่สันทัดกรณีจะใช้มีดหรือไม้คุ้ยเขี่ยดู

               ธรรมชาติมักมีสิ่งชดเชยเป็นความสมดุลเสมอ  ปีนี้มีเห็ดโคนไม่มากแต่กลับมีเห็ดเผาะมาก  บางคนหาเห็ดเผาะได้วันละ ๑๐ กิโลกรัม  เหลือจากการเป็นอาหารของสมาชิกในครัวเรือนแล้วสามารถนำไปขายได้ราคากิโลกรัมละ ๒๐๐  บาท  ส่วนตลาดในเมืองอาจจะราคาสูงกว่านี้มาก  วันสองวันที่ผ่านมาฉันได้ทานเห็ดจากผู้ปกครองนักเรียนนำมาแบ่งปันและได้ช่วยซื้อบ้างเล็กน้อยสำหรับไปฝากเพื่อนบ้าน  เพราะเพื่อนบ้านของฉันเป็นชาวเมืองที่พิสมัยรสชาติอาหารตามฤดูกาลจากป่าเช่นกัน 

        นักเรียนของฉันแต่ละคนมีความสุขมากที่ได้คุยเรื่องการหาอาหารป่า  หาผักหวาน  หาไข่มด  หาหน่อไม้  หาเห็ดต่าง ๆ รวมทั้งบอกวิธีการบริโภคที่ชาญฉลาดและปลอดภัยต่อชีวิต   นับว่าวิถีชีวิตที่พวกเขาผูกพันและได้รับประสบการณ์การเรียนรู้ที่เป็นการสร้างทักษะความอยู่รอดได้จากสิ่งแวดล้อม ทำให้ฉันได้บทเรียนจากนักเรียนมากมาย  จึงเป็นเครื่องยืนยันว่า "ภูมิปัญญา" ที่ตกทอดมาหลายชั่วอายุคนนั้นมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตของคนในพื้นถิ่นนั้น ๆ

         ความฝันของฉัน  เริ่มมีประกายขึ้นมาใหม่ว่า  "ดวงตาดำ ๆ หลายคู่ที่นั่งอยู่ล้อมรอบตัวฉันในวันนี้  น่าจะมีดวงตาที่เจิดจ้า และเติบโตเจริญวัยขึ้นพร้อมกับความเป็นผู้นำในการมุ่งมั่นและเป็นส่วนผลักดันให้สังคมเล็ก ๆ ของเขาได้รักษาสิ่งที่เขารัก ผูกพัน เรียบง่าย และดำรงสุขอยู่ได้อย่างยั่งยืน  อย่างน้อยเพียงคนหรือสองคน"  คือความหวังของฉัน

บรรยากาศการไปโรงเรียนและกลับ

บรรยากาศข้างโรงเรียนทิศตะวันออก

เห็ดเผาะ