ปทารถะ

Category ในภาษาไทยนอกจากจะมีศัพท์บัญญัติว่า ปทารถะ แล้ว บางครั้งก็นิยมแปลกันว่า ชนิด หรือ ประเภท ... ซึ่งศัพท์นี้ก็มีใช้ทั่วๆ ไป...

ส่วน Category หรือ ปทารถะ ที่ศึกษากันในวิชาปรัชญานั้น มีมุมมองทั้งในแง่ตรรกศาสตร์และอภิปรัชญา... ถ้ามองในกรอบของอภิปรัชญาก็จะหมายถึง หลักความสัมพันธ์ขั้นพื้นฐานแห่งความเข้าใจของมนุษย์ ... ประมาณนี้

การจำแนกชนิดของคำหรือหน่วยย่อยแห่งคามสัมพันธ์พื้นฐานที่เรียกว่า ปทารถะ นี้ แตกต่างกันไป เช่น 

  • อริสโตเติล จำแนกไว้ ๑๐ ประการ
  • อิมมานูเอล คานต์ จัดไว้ ๔ ประเภท จำแนกได้ ๑๒ ประการ
  • ปรัชญาไวเศษิกะของอินเดีย จำแนกไว้ ๗ ประการ
  • ปรัชญานยายะของอินเดีย จำแนกไว้ ๑๖ ประการ

......

 ปทารถะ(Category) ตามนัยแห่งตรรกศาสตร์ก็คือ วิถีแห่งถ้อยคำหรือการกระทำของภาคประธาน ซึ่งมีความสำคัญ ๒ ประการ คือ

  • ทำให้รู้จักวิธีในการจัดแจงการพูดคือการใช้ภาษาให้เป็นระเบียบ
  • ทำให้จำกัดความหมายของคำต่างๆ ได้
และมี เงื่อนไขในการจัดปทารถะ ดังต่อไปนี้
  • เป็นสิ่งง่ายๆ ธรรมดาสามัญ ไม่ซับซ้อน เช่น อสังกรกถา
  • เป็นของแท้ มิใช่ของเทียม
  • เป็นคำเอกัตถะ มีความหมายอย่างเดียว
  • สามารถอธิบายบางอย่างนอกจากตัวมันเองได้
  • เป็นสิ่งที่กำหนดได้หรือมีที่สุด

............

เฉพาะของอริสโตเติล ๑๐ ประการ มีดังต่อไปนี้

  •  ทรัพย์ หรือ สาระ (Substance)
  •   ปริมาณ (Quantity)
  •   คุณภาพ (Quality)
  •  สมวายะหรือสัมพันธภาพ (Relation) 
  •   กิริยาการหรือกัมมันตภาพ (Action or Activity)
  •    กรรม (Being passive or Passivity)
  •   กาละ (When)
  •   เทศะ (Where)
  •   สังโยค (Position)
  •  อาจาระ (Habit)

ตัวอย่างการจำแนกปทารถะ ตามแนวคิดอริสโตเติล... 

......  ปัจจุบันคนไทยส่วนใหญ่ภายในประเทศรู้สึกเครียดกับปัญหาเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง   ....

ปัจจุบัน = กาละ

คนไทย = ทรัพย์

ส่วนใหญ่ = ปริมาณ

ภายใน = สมวายะ

ประเทศ = เทศะ

รู้สึก = อาจาระ

เครียด = กิริยาอาการ

กับ = สังโยค

ปัญหาเศรษฐกิจ สังคม การเมือง = กรรม

และ = สมวายะ

.......... 

อนึ่ง ปทารถะของอริสโตเติล ผู้เขียนก็ไม่ค่อยเข้าใจนัก ผู้สนใจเพิ่มเติมสามารถอ่านงานของอริสโตเติลได้ที่  http://etext.library.adelaide.edu.au/a/aristotle/categories/