นิมิต

คำนี้มีใช้ในภาษาไทยหลายความหมาย และในวิชาตรรกศาสตร์ก็มีผู้บัญญัติคำว่า นิมิต แทนคำว่า Sign (ผู้สนใจดู นิมิต (Sign) ) ...จึงนำคำนี้มาเล่าพอเป็นข้อมูลเล็กๆ น้อยๆ

คำว่า นิมิต มาจาก นิ เป็นอุปสัคใช้ในความหมายว่า เข้า,ลง หรือ ไม่มี, ออก  ...ผสมกับ มาน รากศักท์ แปลว่า นับ ...หรือบางมติก็บอกว่ามาจาก มน รากศัพท์ แปลว่า รู้ ....

นิ+ มาน +ต = นิมิต แปลว่า นับออกไป หรือแปลรวบความหมายในภาษาไทยว่า กำหนด

นิ+ มน + ต =  นิมิต แปลว่า รู้ออกไป หรือแปลรวบความหมายในภาษาไทยว่า กำหนด

... ....

เมื่อแปลง่ายๆ ทำนองนี้ หลายคนคงจะยังนึกไม่ออก ก็ให้เราลองนึกถึง ลูกนิมิต ที่พวกเราเคยเห็นว่าเป็น หินแท่งทึบ ก้อนกลมๆ ซึ่งเค้าจะใช้ฝังไว้รอบๆ โบสถ์ตอนสร้างใหม่ๆ ...โดยก่อนจะฝังหินก้อนกลมๆ นี้ ก็มักจะมีการจัดงานปิดทองลูกหินกลมๆ นี้เพื่อเอาบุญ ซึ่งผู้เขียนเชื่อว่า หลายๆ คนคงเคยไปร่วมงาน...

ลูกนิมิต หรือหินก้อนกลมๆ นี้ เค้าใช้ฝังไว้รอบๆ โบสถ์ เพื่อ กำหนดรู้  ว่าพื้นที่ตรงนั้นเป็นโบสถ์ ใช้ทำสังฆกรรมตามพระวินัย ดังนั้น ลูกนิมิตที่เป็นก้อนหินกลมๆ นี้ จึงแปลว่า สิ่งที่ถูกกำหนดเพื่อให้รู้กันออกไปว่าสถานที่ตรงนั้นเป็นโบสถ์ ...ประมาณนี้

อีกนัยหนึ่ง ลูกนิมิตนี้ จะถูกกำหนดนับออกมาจากพื้นที่ศูนย์กลางโบสถ์ว่ามีอาณาเขตเท่าไหร่ ดังนั้น จึงอาจแปลได้ว่า สิ่งที่ถูกกำหนดนับออกไปจากจุดศูนย์กลาง ก็ได้...ประมาณนี้

เมื่อแปลว่า นิมิต คือ สิ่งที่ถูกกำหนดนับออกไป หรือ สิ่งที่ถูกกำหนดให้รู้ ...ความหมายทำนองนี้รู้สึกว่าเข้าใจยาก และเขียนยาวเกินไป... และภาษาไทยก็มีคำหนึ่งซึ่งตรงกับความหมายนี้คือ เครื่องหมาย ... ดังนั้น นิมิต จึงอาจแปลหักเนื้อความทั้งหมดแล้วใช้ตามความหมายที่เด่นชัดในภาษาไทยได้ว่า เครื่องหมาย นั่นเอง...

....

นิมิต ยังแปลว่า ความฝัน ได้อีกด้วย นั่นคือ ความฝันเป็นสิ่งที่ใจกำหนดรู้ออกไป หรือความฝันเป็นสิ่งที่ควรจะนับหรือคำนวนว่าจริงหรือเท็จอย่างไร..เป็นต้น

เฉพาะคำสอนในทางพระพุทธศาสนา ได้จำแนก นิมิตหรือความฝัน ไว้ ๔ ประการ คือ

  • ธาตุกำเริบ ทำนองว่าเป็นไข้ หรือกินมากก็ฝันมาก ไม่จริง 
  • บุรพนิมิต คือ กรรมในปางก่อนบอกเหตุ จริง
  • จิตรอาวรณ์ ได้แก่ ใจคิดไปเอง เช่น ห่างบ้านก็ฝันถึงคนที่บ้าน ไม่จริง
  • เทวดาบอกเหตุ คือ เทวดา ภูตผี มาเข้าฝัน จริงบ้างไม่จริงบ้าง (เพราะเทวดาหรือผีก็มีทั้งดีและเลว)

....

ส่วน นิมิต ที่แปลมาจาก Sign ในวิชาตรรกศาสตร์ หมายถึง สิ่งที่กำหนดให้รู้สิ่งอื่นนอกจากตัวมันเอง ซึ่งผู้สนใจอาจดูเพิ่มเติมได้จาก นิมิต (Sign)