เจ้าครองนคร

ยุคสมัยของการปกครองมีพัฒนาการไปเรื่อยๆ และมีมากมายหลายระบบตามที่นักรัฐศาสตร์จะจัดประเภทอย่างไร...ส่วนในหนังตะลุงจะมีการปกครองแบบเจ้าครองนคร (Feudalism)

รูปแบบของการปกครอบแบบเจ้าครองนคร คือ แต่ละนครหรือเมืองจะมีอิสระในตัวเอง โดยมีกษัตริย์หรือเจ้าเมืองเป็นผู้นำสูงสุด ส่วนรายละเอียดในการปกครองภายในก็แตกต่างกันไปในแต่ละเมือง....ในยุคปัจจุบัน ได้มีการรวมเมืองต่างๆ เข้าด้วยกัน กลายเป็นประเทศต่างๆ ในรูปแบบของเอกรัฐ สมาพันธรัฐ ฯลฯ... ส่วนรูปแบบเจ้าครองนครในปัจจุบันยังคงมีอยู่บ้างเฉพาะรัฐเล็กๆ เท่านั้น

เรื่องราวในหนังตะลุงยังคงไว้ซึ่งรูปแบบของการปกครองแบบเจ้าครองนคร นั่นคือ จะมีเมืองต่างๆ มีเจ้าเมือง และมีเจ้าชายหรือเจ้าหญิงเพื่อจะสืบทอดอำนาจต่อไป....แต่ในการละเล่นตามเนื้อเรื่องเป็นการสะท้อนสถานการณ์ของสังคมปัจจุบันเป็นหลัก นั่นคือ การดำเนินเรื่องของหนังตะลุงจะมีการผสมผสานกันระหว่างรูปแบบเจ้าครองนครกับวิถีชีวิตของสังคมปัจจุบันอย่างกลมกลืน...ประเด็นนี้ ผู้เขียนคิดว่าจัดเป็น ปรัชญาในหนังตะลุงได้ประการหนึ่ง....

ประมาณ ๒๐ ปีก่อน ผู้เขียนเคยฟังหนังตะลุงคณะหนึ่งจากวิทยุ นายหนังประกาศในเบื้องต้นว่า จะไม่ใช้การดำเนินเรื่องในรูปแบบเจ้าครองนคร โดยจะใช้วิถีชีวิตของสังคมปัจจุบันเท่านั้น ...(ตามที่พอจะจำได้) เริ่มต้นก็มีหมู่บ้านหนึ่ง ลำบากฝนฟ้าไม่ตกตามฤดูกาล ตัวละครจึงชวนกันมาหางานทำในเมือง....

ผู้เขียนติดตามฟังอยู่ระยะหนึ่ง ก็รู้สึกว่าตะขิดตะขวงใจ รับไม่ค่อยได้ มิใช่รูปแบบของหนังตะลุงที่เคยประสบมา...และสงสัยว่ารูปแบบใหม่นี้จะได้รับความนิยมหรือไม่....จนกระทั้งปัจจุบัน รูปแบบนี้ก็ยังไม่ได้รับการนิยม นั่น แสดงให้เห็นว่า ผู้ชมหนังตะลุงยังยึดติดในรูปแบบเจ้าครองนครแบบเก่า ผสมผสานกับการดำเนินเรื่องโดยสถานการณ์ปัจจุบัน...

สาเหตุที่ผู้ชมหนังตะลุง ยังคงยืนยันในรูปแบบเดิมๆ คงเป็นเพราะเมืองไทยมีการปกครองระบอบมีพระมหากษัตริย์มานาน เรายังคงยึดถือว่าระบอบนี้เป็นของเราอยู่ ไม่อยากจะให้เปลี่ยนแปลง...สิ่งเหล่านี้ น่าจะสะท้อนค่านิยมของสังคมได้....

แต่ เมื่อประมาณ ๑๐ ปีก่อน เริ่มมีหนังตะลุงบางคณะ ออกเทปหนังตะลุงแบบใหม่ โดยคัดเฉพาะที่เป็นมุขตลกในท้องเรื่องต่างๆ เข้ามารวมกันเผยแพร่ ปรากฎว่าได้รับความนิยมจากแฟนหนังตะลุงโดยทั่วไป ...หนังตะลุงหลายๆ คณะ ก็เริ่มทำตาม (เพราะ ขายได้ ก็หมายถึงรายได้)... เทปรวมมุขตลกรูปแบบนี้มิได้ไปเปลี่ยนแปลงรูปแบบการเล่นหนังตะลุง ...ประเด็นนี้ สะท้อนให้เห็นได้ว่า ความเปลี่ยนแปลงขึ้นอยู่กับค่านิยมของสังคมเป็นเกณฑ์

พระยาอนุมานราชธนกล่าวไว้ทำนองไว่า ถ้าสังคมเห็นว่า ขนบ ธรรมเนียม จารีต ประเพณี รูปแบบใดยังคงจำเป็นอยู่ก็จะคงไว้ ถ้าเห็นว่ารูปแบบใดควรจะปรับปรุงก็จะเปลี่ยนแปลงไปตามความเหมาะสม ส่วนรูปแบบใดที่สังคมเห็นว่าไม่มีความจำเป็นและสำคัญแล้ว รูปแบบนั้นก็จะค่อยๆ สลายไป และจะกลายไปเป็นเพียงเรื่องเล่าปรำปราในที่สุด

รูปแบบเจ้าครองนครในหนังตะลุงอาจสะท้อนถึงมุมมองของข้อความข้างต้นได้อย่างชัดเจน