ประมง : อีกหนึ่งความสำเร็จงานวิชาการรับใช้สังคมของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม

การขับเคลื่อนกิจกรรมในโครงการวิจัยดังกล่าวดำเนินการในลักษณะการบูรณาการคู่กันกับภารกิจด้านการเรียน การบริการวิชาการและการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม โดยกิจกรรมที่ขับเคลื่อนเป็นกิจกรรมที่ถูกออกแบบร่วมกันระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชนบนฐานคิดของการดึงทรัพยากรทุกภาคฝ่าย (All for Education) ออกมาสร้างสรรค์ร่วมกันในรูปลักษณ์ของผสมผสานระหว่าง “ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับเทคโนโลยี”

ภาพรวมการขับเคลื่อน

โครงการวิจัยเรื่อง “กระบวนการเรียนรู้เพื่อสร้างความมั่นคงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกรบ้านยางน้อย อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม” เป็นงานวิชาการรับใช้สังคม (งานวิจัย) บนความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยมหาสารคาม กับ สกว.ฝ่ายวิจัยเพื่อท้องถิ่น เมื่อปี 2557 ดำเนินการโดยหลักสูตรประมง คณะเทคโนโลยี ภายใต้วัตถุประสงค์การวิจัย 4 ประการ คือ

  • ศึกษาพัฒนาการของชุมชนด้านการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และสถานการณ์ปัญหาและผลกระทบที่เกี่ยวข้องกับการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของชุมชน
  • ศึกษาเทคนิค วิธีการ และภูมิปัญญาที่เกี่ยวข้องกับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของชุมชน รวมไปถึงความต้องการในการพัฒนาเทคนิค วิธีการที่เกี่ยวข้องกับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ
  • ศึกษาปัจจัยเงื่อนไขที่มีผลต่อความเสี่ยงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของชุมชน
  • ศึกษาการสร้างกระบวนการเรียนรู้เพื่อนาไปสู่ความมั่นคงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่เหมาะสมกับชุมชน



โครงการวิจัยดังกล่าวเป็นหนึ่งในภารกิจของมหาวิทยาลัยมหาสารคามที่มุ่งบูรณาการภารกิจหลัก 4 ด้านที่ประกอบด้วยการเรียน การบริการวิชาการแก่สังคม การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม และการวิจัยออกสู่การรับใช้สังคมอย่างเป็นหนึ่งเดียว (4 In 1)

โดยยึดมั่นในแนวทางการ เรียนรู้คู่บริการ (Service Learning) หรือการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชน และการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research) ที่ประกอบด้วยหลักคิดสำคัญ 3 มิติ คือ ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง (Learner-centered) ชุมชนเป็นห้องเรียน (Community-Based Learning) และเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมผ่านกิจกรรม (Activity Based Learning)

โครงการวิจัยเรื่อง “กระบวนการเรียนรู้เพื่อสร้างความมั่นคงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกรบ้านยางน้อย อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม” เป็นงานวิชาการรับใช้สังคมที่ขับเคลื่อนต่อเนื่องจากโครงการหนึ่งหลักสูตรหนึ่งชุมชน (งานบริการวิชาการแก่สังคม) เมื่อปี 2555-2556 ในชื่อ “การถ่ายทอดเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดแก่สหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด” และขับเคลื่อนต่อเนื่องสู่ปี 2557 ในชื่อโครงการ “การขยายผลการแลกเปลี่ยนเรียนรู้การเพาะพันธุ์ปลานิลแปลงเพศแก่เกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำบ้านยางน้อย ตำบลยางน้อย อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม”



ภาพรวมการดำเนินกิจกรรม

1 กระบวนการดำเนินงาน

ประกอบด้วยกระบวนการหลัก 3 ขั้นตอน คือต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ โดยเน้นหลักของการเรียนรู้คู่บริการแบบมีส่วนร่วม (Participatoty Learning)ควบคู่ไปกับการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมและการจัดการความรู้ควบคู่กันไปเพื่อลดความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษาและการพัฒนาระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชน ดังรายละเอียดโดยสังเขป ดังนี้

กระบวนการต้นน้ำ : มีพัฒนาโจทย์แบบมีส่วนร่วมจากกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอย่างหลากหลายเช่น สมาชิกสหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด เกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์น้ำบ้านยางน้อย นักวิชาการจากประมงอำเภอโกสุมพิสัย นักวิชาการจากศูนย์ส่งเสริมนักวิชาการเพื่องานวิจัยเพื่อท้องถิ่น จังหวัดมหาสารคาม และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยมหาสารคาม

รวมถึงกระบวนการสำคัญอื่นๆ เช่น การพัฒนาศักยภาพทีมวิจัยในเรื่องเทคนิคและเครื่องมือการวิจัย ตลอดจนการจัดการความรู้ผ่านเรื่องเล่าเร้าพลัง (storytelling) และการจัดการความรู้ผ่านภาพถ่ายให้แก่นักวิชาการ ทีมวิจัยชุมชนและนิสิต เพื่อให้เกิดองค์ความรู้และทักษะในการเรียนรู้บริบทชุมชน เพื่อนำไปสู่การเก็บข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูล การคืนข้อมูล และการออกแบบกิจกรรมแบบมีส่วนร่วม



กระบวนการกลางน้ำ : มีการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชน และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องตามระบบและกลไก หรือรูปแบบกิจกรรมในพื้นที่ที่ออกแบบไว้ร่วมกัน หรือการศึกษาดูงาน รวมถึงการถอดบทเรียนกลางน้ำ (ระหว่างทาง) ทั้งในระบบกลุ่มในพื้นที่ (นักวิชาการ ชุมชน และนิสิต) รวมถึงการถอดบทเรียนร่วมกับหลักสูตรอื่นๆ หรือชุมชนอื่นๆ เพื่อสร้างพลังการเรียนรู้อย่างหลากมิติและไร้พรมแดนของการเรียนรู้ในแต่ละศาสตร์

กระบวนการปลายน้ำ : มีการประเมินผลสัมฤทธิ์ 5 ครั้ง (เดือนละ 1 ครั้ง) ตลอดจนกระบวนการอื่นๆ อาทิ การถอดบทเรียน การผลิตสื่อ (สารคดี คลิป โปสเตอร์ คู่มือ แผ่นพับ เรื่องเล่าเร้า)พลัง) การจัดเวทีเสวนาเชิดชูเกียรติ



2 กิจกรรม/แผนการดำเนินงาน

การขับเคลื่อนกิจกรรมในโครงการวิจัยดังกล่าวดำเนินการในลักษณะการบูรณาการคู่กันกับภารกิจด้านการเรียน การบริการวิชาการและการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม โดยกิจกรรมที่ขับเคลื่อนเป็นกิจกรรมที่ถูกออกแบบร่วมกันระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชนบนฐานคิดของการดึงทรัพยากรทุกภาคฝ่าย
(All for Education) ออกมาสร้างสรรค์ร่วมกันในรูปลักษณ์ของผสมผสานระหว่าง “ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับเทคโนโลยี” เป็นต้นว่า


  • เทคโนโลยีการเพาะพันธุ์ปลาสวาย
  • เทคโนโลยีการแปลงเพศปลานิล
  • การเพาะไรแดงเพื่ออนุบาลปลา
  • การฉีดฮอร์โมนกระตุ้นการตกไข่
  • การบำรุงรักษาคุณภาพของน้ำ
  • การป้องกันและแก้ปัญหาโรคระบาดที่มาจากน้ำ
  • การสร้างแกนนำ หรือครัวเรือนต้นแบบ
  • การสร้างศูนย์การเรียนรู้และศูนย์การถ่ายทอดเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในชุมชน
  • แนวทางการบริหารจัดการสหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด


การเกิดประโยชน์ร่วมกันแก่ผู้ที่เกี่ยวข้องทุกฝ่าย

ผลพวงของการเรียนรู้คู่บริการจากโครงการวิจัยเรื่อง “กระบวนการเรียนรู้เพื่อสร้างความมั่นคงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกรบ้านยางน้อย อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม” ได้ก่อเกิดประโยชน์ต่อทุกภาคฝ่ายในหลายประเด็น ดังนี้

1.มหาวิทยาลัย

1.1 เกิดการบูรณาการเรียนรู้จากในชั้นเรียนสู่นอกชั้นเรียนผ่านการปฏิบัติการจริงร่วมกันระหว่างอาจารย์ นิสิตและชาวบ้าน อาทิ รายวิชาเทคโนโลยีการเพาะและอนุบาลสัตว์น้ำจืด รายวิชาเทคโนโลยีการเลี้ยงสัตว์น้ำจืด เทคโนโลยีการจัดการสัตว์น้ำและธุรกิจประมง รายวิชาวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นทางการประมงและการปฏิบัติจริงภาคสนาม

1.2 เกิดงานวิจัยในชั้นเรียน จำนวน 3 เรื่อง คือ 1) ผลของรูปแบบการให้อาหารต่อการแปลงเพศของปลานิลแปลงเพศ 2) การศึกษาเปรียบเทียบองค์ประกอบชนิดของสัตว์พื้นท้องน้ำและปริมาณสารอินทรีย์รวมในดินตะกอน ในบ่อเลี้ยงปลาที่มีการจัดการบ่อแตกต่างกัน 3) การศึกษาผลการแปลงเพศปลานิลที่อนุบาลในกระชังในบ่ดินของฟาร์มเกษตรกรขนาดเล็ก

1.3 เกิดพื้นที่ฝึกประสบการณ์ภาคสนามเกี่ยวกับเรื่องประมงทั้งการเรียนและการวิจัยของอาจารย์และนิสิต

1.4 เกิดการปฏิรูปการเรียนการสอนที่มุ่งเน้นให้เกิดจิตสำนึกของการรับใช้สังคม (เรียนรู้คู่บริการ) แบบมีส่วนร่วมทั้งอาจารย์และนิสิต

1.5 เกิดการปฏิรูปการเรียนการสอนโดยใช้ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง และสร้างการเรียนรู้แบบเป็นทีม โดยบูรณาการร่วมระหว่างภูมิปัญญาชาวบ้านกับเทคโนโลยีที่ทันสมัย



2.ชุมชนยางน้อย/สหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด

2.1 เกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำมีความรู้ใหม่และทักษะใหม่เกี่ยวกับการเพาะเลี้ยงปลา เช่น การแปลงเพศปลานิล การเพาะพันธ์ปลาสวาย การฉีดฮอร์โมนกระตุ้นการตกไข่ การผลิตอาหารด้วยต้นทุนต่ำ (เพาะไรแดง)

2.2 เกิดเกษตรกรต้นแบบ หรือครัวเรือนต้นแบบเกี่ยวกับการเพาะเลี้ยงปลาและการแปลงเพศปลานิล จำนวน 3 ครัวเรือน

2.3 เกิดศูนย์การเรียนรู้และสื่อการเรียนรู้ที่เป็นรูปธรรมในชุมชนเกี่ยวกับการการเพาะเลี้ยงปลาและการแปลงเพศปลานิล

2.4 เกิดวิทยากรชุมชน เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้และทักษะแก่สมาชิกในชุมชนและต่างชุมชน

2.5 สมาชิกสหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด หันกลับมารวมกลุ่มกันอย่างเข้มแข็ง พึ่งพากันและกันมากกว่าที่ผ่านมาบนหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง

2.6 สหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด ผ่านพ้นวิกฤตการถูกยุบเลิกกิจการ

2.7 สมาชิกสหกรณ์ประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอำเภอโกสุมพิสัย จำกัด มีระบบและหลักคิดของการบริหารองค์กรที่เป็นระบบและมีมาตรฐาน




3.จังหวัดมหาสารคาม

3.1 เกิดแผนพัฒนาและการจัดสรรงบประมาณจัดตั้ง “ตลาดปลา” ในชุมชนบ้านยางน้อย

3.2 รางวัลเมืองต้นแบบเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (1 ใน 4 ของประเทศไทย) โดยกระบวนการเพาะเลี้ยงปลาน้ำจืดในชุมชนบ้านยางน้อย เป็นหนึ่งในกิจกรรมหลักของการนำเสนอในนามจังหวัดมหาสารคาม

3.3 เกิดแผนพัฒนาในระดับจังหวัดปีงบประมาณ 2557 (บริการวิชาการจากสถานศึกษาสู่ชุชน)




การเกิดการเรียนรู้ร่วมกันและเกิดผลงานวิชาการ

ผลพวงของการเรียนรู้คู่บริการจากโครงการวิจัยเรื่อง “กระบวนการเรียนรู้เพื่อสร้างความมั่นคงในการประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกรบ้านยางน้อย อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม” ได้เกิดผลงานทางวิชาการที่สำคัญๆ ดังนี้

1.เกิดการจดลิขสิทธิ์ทรัพย์สินทางปัญญาระหว่างมหาวิทยาลัยมหาสารคามและจังหวัดมหาสารคาม (เมืองแห่งการเรียนรู้สู่การพัฒนาชุมชน) กับกรมทรัพย์สินทางปัญญา เรื่อง “การถ่ายทอดเทคโนโลยีแก่เกษตรกรผู้เพาะพันธุ์ปลา”
2.เกิดโมเดลต้นทุนต่ำในการแปลงเพศปลานิล จากมูลค่าหลักแสนสู่วงเงินหลักหมื่นบาท
3.คู่มือเพาะพันธุ์ปลานิลแปลงเพศ (ฉบับชาวบ้าน)
4.เกิดชุดความรู้ผ่านมุมมองของนิสิตในรูปหนังสืออ่านเล่น หรือเรื่องเล่าเร้าพลัง (storytelling)




การเกิดผลกระทบกับสังคมที่ประเมินได้

ผลของการดำเนินงานโครงการวิจัยฯ โดยบูรณาการกับภารกิจหลักอื่นๆ ของมหาวิทยาลัยในรูปแบบ 4 In 1 ได้ก่อเกิดเป็นผลลัพธ์เชิงประจักษ์ผ่านกระบวนการประเมินตามหลักวิชาการและนำไปขยายผลที่อื่นอย่างสร้างสรรค์ ดังนี้

1.เป็นแหล่งเรียนรู้ของสถาบันอุดมศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือเกี่ยวกับพลังนิสิตนักศึกษากับการรับใช้สังคมร่วมกับโครงการรากแก้ว (มูลนิธิปิดทองหลังพระ) และพื้นที่ต้นแบบการวิจัยเพื่อท้องถิ่นระหว่างมหาวิทยาลัยมหาสารคามกับ สกว.ฝ่ายวิจัยเพื่อท้องถิ่น
2.เกิดการถ่ายทอดเทคโนโลยีเพาะพันธุ์ปลานิลไปสู่บ้านมะโน ตำบลหนองซอน อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม
3.สมาชิกที่เลี้ยงปลาในชุมชนยางน้อยลดต้นทุนการผลิตอาหารปลาผ่านการเพาะไรแดง ลดต้นทุนการแปลงเพศปลานิลด้วยอุปกรณ์และเทคโนโลยีบนหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ลดต้นทุนในการออกเดินทางไปจำหน่ายปลาในต่างจังหวัด เพราะปัจจุบันกลายเป็นแหล่งรวมของการจำหน่ายพันธุ์ปลา
ที่หลากหลายขึ้นกว่าในอดีตที่ผ่านมา



หมายเหตุ

ต้นเรื่อง : ดร.วิภาวี ไทเมืองพล และชุมชนยางน้อย
เรียบเรียง : พนัส ปรีวาสนา

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน pandin



ความเห็น (2)

เขียนเมื่อ 

ผสมผสานพอเหมาะพอดี องค์ความรู้ฝังอยู่ในชุมชนคู่เคียงการพัฒนาต่อยอดไปอีกเรื่อย ๆ ขยายออกไป

มหาวิทยาลัยได้เรียนรู้พัฒนาการสอนการเรียนเคียงคู่บริการสังคม ชื่นชม ๆ มากค่ะ Win win

เขียนเมื่อ 

ได้เรียนรู้จริงๆ ในชุมชน และมีผลงานที่เป็นประโยชน์กับชุมชน

ถามแบบไม่รู้เรื่องปลานิลเลย

แปลงเพศปลานิล คืออะไร ทำไปเพื่ออะไรคะอาจารย์