ในหนังสือ คู่มือมนุษย์ โดยพุทธทาสภิกขุ ฉบับย่อ ที่ดำเนินการตัดทอนโดยนายปุ่น จงประเสริฐ พ.ศ. ๒๕๐๑ หน้า ๓ - ๔ มีข้อความต่อไปนี้
"คนเราย่อมเชื่อความคิดเห็นของตัวเอง เพราะฉะนั้น ความจริง หรือสัจจะ สำหรับคนหนึ่งๆ นั้น มันอยู่ที่ว่าเขาเข้าใจและมองเห็นเท่าไรเท่านั้นเอง : สิ่งที่เรียกว่า 'ความจริง' ของแต่ละคนไม่เหมือนกัน คนเราเข้าถึงปัญหาหนึ่งๆ ได้ตื้นลึกกว่ากัน หรือด้วยลักษณะที่ต่างกัน และด้วยสติปัญญาที่ต่างกัน สิ่งใดที่อยู่เหนือสติปัญญาความเข้าใจของตน หรือตนยังไม่เข้าใจ คนนั้นก็ไม่ถือว่าเป็นความจริงของเขา ถ้าเขาจะพลอยว่าจริงไปตามผู้อื่น เขาก็รู้สึกอยู่แก่ใจว่า ไม่เป็นความแท้ความจริงของเขาเลย"
ความจริงในเรื่องเดียวกันของแต่ละคนไม่เหมือนกัน
ต่อไปนี้คือข้อความในหนังสือ หน้า ๔ ที่ผมตีความว่า เป็นเรื่องการเรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง (transformative learning)
" ความจริงของคนหนึ่งๆ นั้น จะเดินคืบหน้าได้เสมอ ตามสติปัญญา ความรู้ความเข้าใจที่เพิ่มขึ้นทุกๆ วัน จนกว่าจะถึงความจริงขั้นสุดท้าย ...."
นอกจากความจริงในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ของแต่ละคนไม่เหมือนกัน แล้ว ความจริงในเรื่องนั้น ของคนๆ เดียวกัน ก็ไม่เหมือนเดิมด้วย เพราะคนเรามีการเรียนรู้ ที่เรียกว่า "การเรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง" (transformative learning)
ผมเชื่อว่า การเรียนรู้ที่ดี ไม่ว่าจะเป็นการเรียนรู้ในโรงเรียน หรือการเรียนรู้ในการดำรงชีวิตโดยทั่วไป ย่อมต้องเป็นการเรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง
วิจารณ์ พานิช
๑๐ ก.พ. ๕๘
