ที่มาของ "สูตร"

เมื่อพูดถึง สูตร นึกถึงอะไรกันบ้างครับ?

     คำแรกๆ ที่ผมนึกถึงคือ สูตรคูณ ไม่ได้ท่องนานแล้ว แต่ก็ต้องใช้อยู่บ่อยๆ (มีท่องผิดบ้างแหละ) นอกจากนี้ก็มีพระสูตร เป็นคัมภีร์ในพุทธศาสนา ท่านอื่นอาจคิดถึงสูตรอื่นๆ ต่างกันไป

     สูตรที่เรานึกถึง มักจะเป็นคำสั้นๆ ที่ร้อยต่อกันเพื่อสื่อความหมายอะไรสักอย่าง

     คำนี้มีที่มาน่าสนใจ

ที่มา

     ตำรามักจะบอกว่า สูตฺร มาจากคำว่า สิวฺ ที่แปลว่า เย็บ (ตรงกับภาษาอังกฤษ sew)

     ในภาษาสันสกฤต สูตร ออกเสียงว่า สู-ตระ (sū́tra) สองพยางค์. ตรงกับภาษาบาลีว่า สุตตะ (สุตฺต)

     ความหมายเดิมๆ ของคำนี้ก็คือ ด้าย เชือก หรือการร้อยด้วยด้าย หนังสือจึงเป็นสูตร เพราะเขาร้อยใบลานหรือเปลือกไม้ด้วยเชือก

     ความหมายอื่นของสูตร ก็คล้ายๆ กัน เช่น

  • ด้ายสายสิญจน์ของ 3 วรรณะแรก (พราหมณ์ กษัตริย์ ไวศยะหรือแพศย์)ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า ยัชโญปวีต
  • สิ่งที่ถูกร้อยเรียงต่อกัน เช่น กฎ คำสั่ง
  • ประโยคสั้นๆ ที่ย่อคำสอน หรือบทเรียนเอาไว้ (สุ. จิ. ปุ. ลิ. นี่ก็เป็นสูตรแบบหนึ่ง)

สูตรย่อ

  เฉพาะสูตรที่หมายถึงการย่อเนื้อหาต่างๆให้สั้นลงนั้น มีอยู่มากในวรรณคดีสันสกฤต ที่รู้จักกันดีก็คือสูตรของปาณินิ ซึ่งเป็นสูตรไวยากรณ์ ย่อที่สุด ครอบคลุมที่สุด (อ่านยากที่สุดด้วยสิ)

  ภาษาอังกฤษเรียกสูตรเหล่านี้ว่า aphorism, formula หรือ string ก็มี

ศัพท์ที่เกี่ยวข้อง
  • มีศัพท์ที่น่าสนใจคำหนึ่ง คือ “สูตรธาร” (สูตร + ธาร) แปลตรงๆ คือผู้ถือด้าย มีความหมายว่า ช่างไม้ สถาปนิก หรือนายโรงละคร หรือนักแสดงที่เป็นหัวหน้าละครคณะนั้นๆ
  • เข้าใจว่า สูตรธาร กลายเป็นคำเรียกนายโรง ก็เพราะเดิม ผู้ควบคุมคณะจะต้องคอยถือเชือกชักหุ่น(กระบอก)
  • “สูตรการ” หมายถึง ช่างไม้ หรือช่างทอหรือปั่นด้าย ได้เหมือนกัน
  • อนึ่ง คำว่า วิสูตร ที่แปลว่าม่าน คงไม่ได้มาจากภาษาสันสกฤต เพราะในภาษาสันสกฤต วิสูตร หมายถึงยุ่งเหยิง สับสน

สรุป

     จาก สูตร ที่หมายถึง ด้าย ก็มีความหมายขยายออกไปมากมาย เช่น สูตรย่อ หรือคัมภีร์ รวมทั้งอาชีพต่างๆ ด้วย  ในภาษาไทยรับคำนี้จากสันสกฤต ไม่นิยมใช้ สุตตะ แบบบาลี.

 


บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน ภาษาสันสกฤตง่ายนิดเดียว



ความเห็น (5)

สวัสดีค่ะคุณครู

ดีใจที่ได้เป็นคนแรกที่ให้ดอกไม้...เย้ๆๆๆๆ


คอมเม้นท์ต่อ...อิอิ

แค่ สูตร คำเดียว มีที่มายืดยาว ซับซ้อน เหมือนด้ายยาวๆ ยุ่งๆ เลยนะคะ

ขอบคุณค่ะ

แล้ว วิสูตร ที่แปลว่า ม่าน ในภาษาไทย น่าจะมีที่มาจากอะไรคะ  :)



เขียนเมื่อ 

ขอบคุณครับคุณ หยั่งราก ฝากใบ

เยๆ มาคนแรกเลย ;)

เหมือนด้ายยุ่งๆ จริงด้วยครับ

วิสูตรนี้ ยังหาไม่เจอครับ อาจจะหมายถึง สูตร (ด้าย) ก็ได้

เำีพราะใช้กับการดึงม่าน (ดึุงเชือก เพื่อปิดม่านเวลาเสด็จเข้า เสด็จออก)

ขอบพระคุณสำหรับความรู้คะ  มีโอกาสอ่านงานของอาจารย์มาก็เยอะ

พบว่าอาจารย์เป็นเลิศด้านนี้จริงๆคะ

ทั้งข้อมูลลึกชัดเจนและมีการเปรียบเทียบให้เห็นภาพ 

จะเขียนอย่างอาจารย์ได้คงต้องหาข้อมูลมาให้แน่นๆเนอะค่ะ  

และก็ชอบที่อาจารย์เทียบคำสันสกฤตอังกฤษเช่นเคยคะ  สูตฺร - สิวฺ  - sew.. อิอิ

 หนูจะยึดอาจารย์เป็นตัวอย่างในการเขียนบทความคะ


ว่าแต่ทำไม สิวฺ ถึงกลายเป็น สูตฺร ละคะ เป็นกริยาหมวดไหนมีขั้นตอนการทำอย่างไรเอ่ย

เขียนเมื่อ 

ท่านว่า สิวฺ siv เปลี่ยน iv อิวฺ เป็น อู แล้วเติม ตฺฤ ที่แปลว่าผู้ทำ

(ทั้งหมดนี้เป็นข้อสันนิษฐานครับ)