เมื่อพูดถึง สูตร นึกถึงอะไรกันบ้างครับ?

     คำแรกๆ ที่ผมนึกถึงคือ สูตรคูณ ไม่ได้ท่องนานแล้ว แต่ก็ต้องใช้อยู่บ่อยๆ (มีท่องผิดบ้างแหละ) นอกจากนี้ก็มีพระสูตร เป็นคัมภีร์ในพุทธศาสนา ท่านอื่นอาจคิดถึงสูตรอื่นๆ ต่างกันไป

     สูตรที่เรานึกถึง มักจะเป็นคำสั้นๆ ที่ร้อยต่อกันเพื่อสื่อความหมายอะไรสักอย่าง

     คำนี้มีที่มาน่าสนใจ

ที่มา

     ตำรามักจะบอกว่า สูตฺร มาจากคำว่า สิวฺ ที่แปลว่า เย็บ (ตรงกับภาษาอังกฤษ sew)

     ในภาษาสันสกฤต สูตร ออกเสียงว่า สู-ตระ (sū́tra) สองพยางค์. ตรงกับภาษาบาลีว่า สุตตะ (สุตฺต)

     ความหมายเดิมๆ ของคำนี้ก็คือ ด้าย เชือก หรือการร้อยด้วยด้าย หนังสือจึงเป็นสูตร เพราะเขาร้อยใบลานหรือเปลือกไม้ด้วยเชือก

     ความหมายอื่นของสูตร ก็คล้ายๆ กัน เช่น

  • ด้ายสายสิญจน์ของ 3 วรรณะแรก (พราหมณ์ กษัตริย์ ไวศยะหรือแพศย์)ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า ยัชโญปวีต
  • สิ่งที่ถูกร้อยเรียงต่อกัน เช่น กฎ คำสั่ง
  • ประโยคสั้นๆ ที่ย่อคำสอน หรือบทเรียนเอาไว้ (สุ. จิ. ปุ. ลิ. นี่ก็เป็นสูตรแบบหนึ่ง)

สูตรย่อ

  เฉพาะสูตรที่หมายถึงการย่อเนื้อหาต่างๆให้สั้นลงนั้น มีอยู่มากในวรรณคดีสันสกฤต ที่รู้จักกันดีก็คือสูตรของปาณินิ ซึ่งเป็นสูตรไวยากรณ์ ย่อที่สุด ครอบคลุมที่สุด (อ่านยากที่สุดด้วยสิ)

  ภาษาอังกฤษเรียกสูตรเหล่านี้ว่า aphorism, formula หรือ string ก็มี

ศัพท์ที่เกี่ยวข้อง

  • มีศัพท์ที่น่าสนใจคำหนึ่ง คือ “สูตรธาร” (สูตร + ธาร) แปลตรงๆ คือผู้ถือด้าย มีความหมายว่า ช่างไม้ สถาปนิก หรือนายโรงละคร หรือนักแสดงที่เป็นหัวหน้าละครคณะนั้นๆ
  • เข้าใจว่า สูตรธาร กลายเป็นคำเรียกนายโรง ก็เพราะเดิม ผู้ควบคุมคณะจะต้องคอยถือเชือกชักหุ่น(กระบอก)
  • “สูตรการ” หมายถึง ช่างไม้ หรือช่างทอหรือปั่นด้าย ได้เหมือนกัน
  • อนึ่ง คำว่า วิสูตร ที่แปลว่าม่าน คงไม่ได้มาจากภาษาสันสกฤต เพราะในภาษาสันสกฤต วิสูตร หมายถึงยุ่งเหยิง สับสน

สรุป

     จาก สูตร ที่หมายถึง ด้าย ก็มีความหมายขยายออกไปมากมาย เช่น สูตรย่อ หรือคัมภีร์ รวมทั้งอาชีพต่างๆ ด้วย  ในภาษาไทยรับคำนี้จากสันสกฤต ไม่นิยมใช้ สุตตะ แบบบาลี.