-กริยาปัจจุบันกาล อาตมเนบท 

กริยาปัจจุบันกาล ที่เราเรียนมาแล้ว เรียกว่าเป็นพวกปรัสไมบท (ปรสฺไมปที) อธิบายง่ายๆ ว่าหมายถึง กริยาปัจจุบันกาลที่ลงปัจจัยบอกบุรุษ ในกลุ่ม มิ วสฺ มสฺ, สิ ถสฺ ถ, ติ ตสฺ อนฺติ แต่ยังมีปัจจัยอีกพวกหนึ่ง ที่ไม่ใช่ มิ วสฺ มสฺ เราเรียกว่า พวก อาตมเนบท (อาตฺมเนปที)

ตำราไวยากรณ์สันสกฤตถือว่า กาลแบ่งเป็นสองพวก ได้แก่ ปรัสไมบท คือกริยา (ไม่ใช่ธาตุ) ที่แสดงว่าการกระทำนั้นทำขึ้นเพื่อผู้อื่น และอาตมเนบท คือ กริยาที่แสดงการกระทำเพื่อตนเอง การพิจารณาว่าว่าเป็นบทไหนก็ดูที่ปัจจัยลงท้าย ว่าลง ติ หรือ เต เป็นต้น

เหตุที่ไม่ได้เล่าเรื่องนี้ตั้งแต่ต้น ก็เพราะเกรงจะสับสน จึงปล่อยให้เรียนปรัสไมบทมาสักพัก พอคุ้นก่อน แล้วจึงเล่าเรื่องนี้

ในทางปฏิบัติ ธาตุส่วนใหญ่ใช้ได้เฉพาะบท หมายความว่า ธาตุตัวหนึ่งอาจใช้ได้เฉพาะปรัสไมบทเท่านั้น ธาตุบางตัวอาจใช้ได้เฉพาะอาตมเนบทเท่านั้น และธาตุบางตัวใช้ได้ทั้งสองบท ดังนั้นธาตุที่ใช้ได้ทั้งสองบทนั่นแหละที่พอจะแบ่งแยกได้ว่ากระทำเพื่อตนเองหรือเพื่อผู้อื่น เช่น ยชติ เขาบวงสรวง (เพื่อผู้อื่น) ยชเต เขาบวงสรวง (เพื่อตนเอง)

*ภาษาอังกฤษเรียกกริยาที่ลงปัจจัยอาตมเนบทว่า middle voice ตามไวยากรณ์ภาษากรีก


ปัจจัยแห่งอาตมเนบท

ปัจจัยที่บอกว่าเป็นอาตมเนบท สำหรับกริยาปัจจุบันกาล มีดังนี้

บุรุษที่ 1  อิ, วเห, มเห  i. vahe, mahe

บุรุษที่ 2  เส อิเถ ธฺเว  se, ithe, dhve

บุรุษที่ 3 เต อิเต  อนฺเต  te, ite, ante

ตัวอย่าง ธาตุ √วทฺ  ซึ่งแจกได้ทั้งสองบท เมื่อเป็นปรัสไมบท ได้รูปปัจจุบันกาลเป็น วทามิ, วทาวสฺ, วทามสฺ แต่เมื่อใช้ในอาตมเนบท จะได้รูปดังนี้

ธาตุ 1อุ√วทฺ   √vad         

เอกพจน์              

ทวิพจน์                       

พหูพจน์                        

บุรุษที่ 1

วเท  váde

วทาวเห vádāvahe

วทามเห vádāmahe

บุรุษที่ 2

วทเส vádase

วเทเถ vádethe

วทธฺเว vádadhve

บุรุษที่ 3

วทเต vádate

วเทเต vádete

วทนฺเต vádante
  • ปัจจัย อิ จะสนธิกับเค้ากริยา
  • เค้าที่ลงท้ายสระอะ เมื่อลงปัจจัยที่ วเห, มเห ให้ยืดเสียงสระอะนั้นเป็นอาเสียก่อน (เหมือนกับในปรัสใมบทนั่นแหละ)

ในตำราไวยากรณ์ และพจนานุกรม มักจะระบุ อ. (หรือ A) หมายถึง ธาตุที่แจกในอาตมเนบท, ปุ. (หรือ P) หมายถึง ธาตุที่แจกในปรัสไมบท และ อุ หรือ U หมายถึง แจกได้ทั้งสองบท

กรณีพิเศษ

  • 6A√มฺฤ ตาย. ธาตุหมวด 6 แต่ได้เค้าเป็น มฺริย (มฺริยเต มฺริเยเต มฺริยนฺเต)
  • 4√ชนฺ ให้กำเนิด ธาตุหมวด 4 ใช้เค้า ชาย หมายถึง เกิด (ชายเต ชาเยเต ชายนฺเต)


ธาตุในอาตมเนบท

  • √อรฺถย    อรฺถยเต   artháyate. (นามธาตุ) ขอ (ใช้กรรมสองตัว)
  • √อีกฺษฺ     อีกฺษเต    ī́kṣate.     ดู, เห็น
  • √กมฺป     กมฺปเต     kámpate. สั่น
  • √ชนฺ       ชายเต     jā́yate.     เกิดขึ้น
  • √ภาษฺ     ภาษเต    bhā́ṣate.  พูด
  • √มฺฤ        มฺริยเต    mriyáte.    ตาย
  • √ยตฺ        ยตยเต    yátyate.    พยายามเพื่อ (ใช้กับการก 4)
  • √ยุธฺ        ยุธฺยเต    yúdhyate. สู้, รบ (ใช้กับการกที่ 3)
  • √รภฺ+อา  อารภเต  ārábhate. เริ่มต้น
  • √รุจฺ        โรจเต     rócate.     ทำให้ยินดี (ใช้กับการกที่ 4, 6).
  • √ลภฺ       ลภเต.     lábhate.   รับ
  • √วนฺทฺ     วนฺทเต.  vándate.  ทักทาย, ให้เกียรติ
  • √ศิกฺษฺ    ศิกฺษเต.   śíkṣate.   เรียน
  • √สหฺ      สหเต.     sáhate.    ทน
  • √เสวฺ     เสวเต.     sévate.    รับใช้, เชื่อฟัง


แบบฝึก

1. ระบุหมวดธาตุ (ไม่ต้องอธิบาย)

2. แต่งประโยคจากธาตุที่ให้มา