อารยธรรมขอมในถิ่นผู้ไท

ผมพอจะทราบมานานแล้วว่า ในชุมชนที่เป็นภูมิลำเนาของผมนั้น มีร่องรอยของโบราณสถานสมัยก่อน ผมทราบเพียงแต่ว่า อยู่ทางด้านทิศตะวันออกของตำบล ผมจึงไม่ได้ให้ความสนใจมากนัก คงเพราะตอนนั้นยังเด็กเกินไปที่จะสนใจเรื่องของเก่าๆ จนกระทั่งมีโครงการฟื้นฟูทัศนียภาพของเมืองโบราณอู่ทอง ซึ่งอาณาเขตกินพื้นที่ถึงบ้านที่ผมอาศัยอยู่ในปัจจุบัน ผมจึงเริ่มสนใจเรื่องโบราณสถานที่อยู่ในเขตอำเภออู่ทอง แล้วพลันนึกไปถึงเรื่องโบราณสถานที่บ้านเกิดขึ้นมา เมื่อมีโอกาสกลับไปเยี่ยมบ้านเมื่อหลายเดือนก่อน ผมจึงลองถามญาติ ๆ คนเฒ่า คนแก่ ว่าพอที่จะทราบพิกัดของโบราณสถานแห่งนี้หรือไม่ ผมได้ข้อมูลที่ผมเองก็ไม่คาดคิดว่า ที่แห่งนี้จะอยู่ใกล้แค่เอื้อม และขับรถผ่านเป็นประจำ ผมไม่รีรอ ด้วยความอยากรู้อยากเห็นว่ามีจริงหรือไม่ จึงชวนญาติๆผู้ใหญ่ ไปดู สิ่งที่พบเห็นเป็นที่น่าอัศจรรย์ใจมาก ที่บอกว่าน่าอัศจรรย์ใจนั้น ด้วยเหตุ 2 ประการ คือ

โบราณสถานแห่งนี้ อยู่กลางทุ่งนา ดูจากผัง โครงสร้างแล้ว น่าจะเป็นศาสนาคารที่สร้างขึ้นจากไม้ ปัจจุบันเหลือเพียงฐานที่จมอยู่ใต้ดิน สิ่งที่พอจะสังเกตได้คือ ใบเสมา ที่ปักอยู่รายรอบ และยังอยู่ครบ มีหักพังไปตามกาลเวลา ทราบว่าเมื่อก่อนมีพระพุทธรูปแกะสลักจากหิน แต่ตอนที่ผมไปไม่เห็นแล้ว ผมแปลกใจว่าในถิ่นที่ชาวผู้ไทมาอยู่เมื่อประมาณร้อยปีเศษที่แล้ว จะมีร่อยรอยของคนที่อยู่ที่นี่ ก่อนชาวผู้ไทและได้ฝากศิลปกรรมไว้ในเราได้ค้นคว้า ว่าพวกเขาที่อยู่ก่อนนั้นเป็นใครแล้วตอนนี้เขาย้ายไปอยู่ที่ไหนกัน
โบราณสถานแห่งนี้ ดูจากเนินดิน การปักวางเสมาแล้ว น่าจะยังไม่มีการขุดรื้อเพื่อหาสมบัติที่ฝังอยู่ ด้วยคงเป็นเพราะสถานที่แห่งนี้เป็นที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนาของคนในยุคก่อน ชาวบ้านหรือคนในชุมชน จึงมีความยำเกรงต่อสถานที่ หรืออาจเป็นด้วยนิสัยของคนผู้ไทที่ไม่เอาของคนอื่นมาเป็นของตัว โดยที่เจ้าของไม่อนุญาต

เนินดินที่พบใบเสมาปักอยู่ ปัจจุบันอยู่ในที่นาของชาวบ้าน

ใบเสมาที่หักเหลือเพียงฐาน

หินแผ่นใหญ่คือใบเสมา เจ้าของที่นานำมากองรวมกันไว้ และใช้ก้อนหินกลบไว้

ใบเสมาที่พบกลางนา เดิมจมอยู่ใต้ดิน เจ้าของที่นาต้องการขยายพื้นที่เพาะปลูก จึงใช้รถปรับหน้าดิน ในขณะที่กำลังขุดดิน จึงพบใบเสมาโดยบังเอิญและปักไว้ ณ จุดที่พบ

ข้อสันนิษฐานจากนักวิชาการที่ไม่ใช่นักโบราณคดี

แหล่งโบราณสถานนี้น่าจะเป็นวัดเก่า และบริเวณโดยรอบวัดน่าจะมีชุมชนโบราณ ผู้คนนับถือพุทธศาสนานิกายหินยาน เสียดายไม่เห็นพระแกะสลัก มิเช่นนั้นข้อมูลน่าจะชัดกว่านี้
คนที่อาศัยอยู่บริเวณนี้น่าจะอาศัยอยู่ระยะหนึ่งแล้วย้ายถิ่นฐานไปอยู่ที่อื่นเนื่องจากการทำมาหากินอัตคัตขัดสน หรืออาจจะเกิดภัยแล้ง ตามความคิดของผม
จากการสังเกตลักษณะของใบเสมา คล้ายคลึงกับใบเสมาที่เคยพบเห็นมาคือทำจากหิน มีการแกะรอยนูนคล้ายรูปเจดีย์ตรงกลาง ผมสันนิษฐานว่าเป็นศิลปะสมัยทวาราวดี ยุคเดียวกับเมืองฟ้าแดดสงยาง ถ้าเป็นเช่นนั้นจริง คงน่าตื่นเต้นไม่น้อย
ยังมีสถานที่อีกแห่งหนึ่งไม่ห่างกันมากนัก มีหลักฐานเกี่ยวกับศิลปกรรมที่เชื่อมโยงกับ สิมเก่า คอยติดตามต่อไปนะครับ

ในเขตอำเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ มีโบราณสถานอีกแห่งหนึ่งอยู่ที่ตำบลสระพังทอง ผมมีข้อมูลไม่มากนัก สอบถามจากชาวบ้านส้มป่อยก็มีเฉพาะเรื่องเล่า ที่เล่าสืบต่อกันมา วันหน้าผมจะหาโอกาสไปดูสถานที่จริง บางทีสิ่งที่พบ อาจจะข้อมูลที่เป็นประโยชน์และนำมาเชื่อมโยง เปรียบเทียบ กับโบราณสถาน โบราณวัตถุที่ผมพบ

หมายเหตุ # โบราณสถานที่พบคล้ายกับโบสถ์สมัยก่อน ชาวผู้ไทเรียกว่า สิมตั้งอยู่บริเวณที่นาริมถนน ปากทางเข้าอุโมงค์ผันน้ำห้วยไผ่ บ้านดงหมู ตำบลคุ้มเก่า อำเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ ห่างจากหมู่บ้านไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือประมาณ 3 กม.

ใบเสมาที่มีลักษณะสมบูรณ์เห็นมี 1 ใบ ครับ สัณฐานตรง ไม่เอวคอด มีสันนูนตรงกลาง ส่วนใบเสมาอื่นๆ ไม่เห็นลักษณะเนื่องจากยังจมอยู่ใต้ดิน ในเบื้องต้นผมทำเรื่องแจ้งไปทางสำนักศิลปากรพื้นที่ให้เข้ามาตรวจสอบแล้ว ในอนาคตคาดว่าจะมีการขึ้นทะเบียนไว้เป็นมรดกของชุมชน เพื่อให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการดูแลรักษา และเรียนรู้ประวัติศาสตร์ในท้องถิ่น ความคิดของผมก็คืออยากให้เยาวชนที่กำลังสำคัญของชาติ ได้ศึกษาเรียนรู้ ทำความเข้าใจ และรู้คุณค่าของศิลปะที่อยู่ในชุมชนของตนเอง ซึ่งจะเป็นการปลูกความรักและความหวงแหนสมบัติส่วนรวมของชุมชน ซึ่งสอดรับกับประชาคมอาเซียนพอดี ในหัวข้อประชาสังคมและวัฒนธรรมที่กล่าวไว้ว่า เราต้องทำความเข้าใจในวัฒนธรรมของเพื่อนบ้านและเคารพในความแตกต่างทางวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค ซึ่งก่อนอื่นเราต้องเข้าใจตนเองก่อน รู้คุณค่าในตนเองก่อน