นกเป็นสิ่งมีชีวิต นกมีปีก ดังนั้นสิ่งมีชีวิตต้องมีปีก ถูกหรือไม่

สืบเนื่องจากคำตอบของคุณวิโรจน์ http://gotoknow.org/comments/2387017 เกี่ยวกับสุภาษิตที่ว่า ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน แล้วเด็กและคนชราช่วยเหลือตนเองได้หรือไม่

ในข้อกล่าวนั้นบอกว่า เด็กเป็นเรื่องธรรมชาติ แต่ธรรมะเป็นคนละอย่างกัน ตรงนี้ถือว่าเข้าใจผิดจึงนำมาเรียบเรียงใหม่ว่า เด็กช่วยเหลือตนเอง ได้อย่างไร

ก่อนอื่นต้องขอออกตัวก่อนว่าไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านกุมารเวช และไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านธรรมะ แต่เป็นผู้สนใจด้านธรรมะเพื่อนำมาปฏิบัติและพัฒนาตนเอง

สาเหตุที่ต้องกล่าวถึงก็เพื่อเสริมสร้างและเป็นการแสดงความคิดเห็นเพื่อให้เกิดความเข้าใจอันดีในพระธรรมวินัยของพุทธองค์ ผิดถูกประการใดผู้รู้สามารถเพิ่มเติมเสนอแนะเข้ามาได้

เด็กมีพัฒนาการอย่างไร

แรกเริ่มเมื่อมีปฏิสนธิ สัปดาห์ 1-2 เรียกว่า ไซโกต และต่อมาสัปดาห์ที่ 3-7 เรียกว่า เอมบริโอ ระยะฟีตุส สัปดาห์ 8-38 ในแต่ระยะที่ว่ามานี้คือพัฒนาการของเด็กที่อยู่ในครรภ์มารดา

ช่วงนี้ทารกอยู่อย่างไร รับรู้อะไรบ้างหรือไม่

เด็กมีอวัยวะครบในช่วงปลายระยะเอมบริโอ แล้วระยะ 4 เดือนขึ้นไป (16 สัปดาห์) แม่จะเริ่มรับรู้ถึงปฏิกิริยาของทารกในครรภ์โดยทารกจะดิ้น ซึ่งนักวิจัยที่เกี่ยวข้องได้ทดสอบแล้วพบว่าเด็กมีพัฒนาการขึ้นเรื่อย ๆ และสามารถรับรู้สิ่งภายนอกได้ ผ่านทางเสียงและสัมผัส

ในช่วงอยู่ในครรภ์เด็กใช้สัญชาติญานเป็นหลักในการดำรงชีวิตอยู่ หากมีอะไรที่กระทบส่งผลให้รู้สึกไม่สบายก็จะแสดงปฏิกิริยาโต้ตอบด้วยการดิ้น เช่น เสียงดังอึกกระทึกครึกโครมเด็กก็จะดิ้นมาก แม่รับประทานอาหารที่ผิดปกติก็จะมีปฏิกิริยาตอบโต้ได้

จากข้อมูลดังกล่าวแสดงว่าเด็กมีการช่วยเหลือตนเองผ่านสัญชาติญานคือการสัมผัสและแสดงออก

พัฒนาการของเด็กจะเป็นไปตามแบบฉบับของมัน (sequence) หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าธรรมชาติ แต่พัฒนาการของเด็กแต่ละคนจะแตกต่างกันตามสภาพสิ่งแวดล้อม ตามพันธุกรรม แต่จะมีทิศทางเฉพาะเริ่มจากศรีษะไปยังเบื้องล่างตามลำดับเสมอ เช่น

ตัวอ่อนจะเริ่มสร้างที่หัวคือสมองก่อนเป็นอันดับแรก แล้วค่อยสร้างอวัยวะอื่น ๆ ตามไปจนสุดท้ายคือเท้า

เมื่อเด็กแรกคลอดก็ยังไม่สามารถควบคุมตนเองได้ต้องอาศัยพัฒนาการจากเบื้องสูงลงเบื้องต่ำเช่นกัน คือ คอตั้งได้แล้วต่อไปก็พลิกตัวโดยใช้แขนขาช่วย ต่อมาก็หัดคลาน หัดยืน และหัดเดินในที่สุด

สิ่งเหล่านี้เกิดจากพัฒนาการ การเรียนรู้ การฝึกฝนตนเอง เปลี่ยนจากสัญชาติญานมาเป็นการเรียนรู้เพื่อฝึกตน

แล้วเด็กช่วยเหลือตนเองได้อย่างไร

ตามวิสัยของธรรมชาติ เด็กจะเรียนรู้จากตนเองเป็นศูนย์กลาง มองเห็นสิ่งที่อยู่ด้านหน้า ตามทฤษฎีของฟรอยด์จะระบุไว้ว่า เด็กจะมีแรงผลักให้เกิดพฤติกรรม 5 ขั้น คือ ปาก ทวารหนัก อวัยวะเพศ แอบแฝง และเพศสัมพันธ์ ซึ่งหากเกิดการขัดขวางจากภายนอกในขั้นตอนทั้งห้า ก็จะเกิดภาวะชะงักงัน (Fixation) ทำให้เกิดพฤติกรรมแอบแฝงที่เกิดจากจิตใต้สำนึกในภายหลัง

นอกจากนี้ เพียเจต์ (Piaget) ยังบอกอีกว่า การปรับตัวจะมีมาตั้งแต่ทารกแรกเกิดและพัฒนาต่อเนื่องตามวัยจนถึงผู้ใหญ่ กีเซลล์ (Geshell) ยังเน้นเรื่องวุฒิภาวะอีกว่า พัฒนาการของเด็กทารกจะเป็นไปตามวุฒิภาวะ เป็นการยืนยันถึงพัฒนาการตามลำดับได้เป็นอย่างดี

ในขณะที่เรามักกล่าวว่าเด็กช่วยเหลือตนเองในวัยทารกไม่ได้เห็นจะไม่ถูกต้องเสียทั้งหมด อย่างน้อยก็มีการช่วยเหลือในการสื่อสาร ซึ่งสื่อให้ทราบตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา แต่การสำหรับผู้ที่เห็นว่าเด็กช่วยเหลือตนเองไม่ได้ แล้วพลอยคิดว่าสุภาษิตที่ว่า ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน ใช้ไม่ได้นั้นเป็นเพราะการใช้ Logic ผิด หรือเข้าใจตรรกะผิด

เปรียบประดุจดั่งการเปรียบเทียบที่ว่า นกเป็นสิ่งมีชีวิต นกมีปีก ดังนั้นสิ่งมีชีวิตต้องมีปีก ถูกหรือไม่

แล้วเครื่องบินล่ะมีปีกไหม ทำไมไม่มีชีวิต ทั้ง ๆ ที่มีปีกบินได้ ซึ่งตรงนี้ทางตรรกศาสตร์ก็ระบุถึงข้อควรระวังแล้วว่าเป็นการอ้างลอจิกที่ผิดหลัก เป็นสิ่งควรระวังเป็นอย่างยิ่ง

สำหรับมนุษย์เราเมื่อแรกเกิดถึงแม้จะช่วยเหลือตนเองไม่ได้มาก แต่ช่วยนั้นก็เป็นช่วงที่ฝึกตน และมนุษย์เรานี่แหละที่ประเสริจกว่าสัตว์ตรงที่ฝึกตนได้ดังพุทธสุภาษิตที่ว่า

ทนฺโต เสฎฺโฐ มนุสฺเสสุ
มนุษย์เป็นผู้ประเสริฐเพราะการฝึกตน

สังเกตพุทธพจน์นี้สักนิดว่า ประเสริฐเพราะการฝึกตน ที่ต่างจากสัตว์ทั้งหลายที่ฝึกตนไม่ได้ ต้องได้รับการฝึกจากผู้อื่น และพัฒนาต่อไม่ได้ กล่าวคือสัตว์มีสมองแต่ไม่ได้คิดในการพัฒนา สัตว์ใช้สมองในการสร้างปฏิกิริยาโต้ตอบกับสิ่งแวดล้อมตามสัญชาติญานเท่านั้น

แต่สำหรับมนุษย์แล้วแรกเกิดนี่แย่ยิ่งกว่าสัตว์เสียอีก เพราะใช้สัญชาติญานได้น้อยกว่าสัตว์ วัว ควาย เกิดมาแล้วใช้เวลาไม่กี่นาทีเดินได้ กินนม กินหญ้าได้ในเวลาไม่นาน แต่คนกว่าจะเดินได้ต้องอาศัยพัฒนาการ

สำหรับพุทธสุภาษิตที่ว่า อตฺตาหิ อตฺตโน นาโถ ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน ข้อนี้เพียงเป็นข้อกล่าวอ้างให้เห็นว่า ตนเองต้องเป็นที่พึ่งต่อตนเอง เพราะเราไม่สามารถพึ่งคนอื่นได้มากหรือนานไปตลอดชีวิต แต่คนมักจะคิดว่าบางครั้งบางสถานการณ์ก็ต้องพึ่งคนอื่นอยู่เหมือนกัน ทำให้คิดว่าสุภาษิตนี้ไม่น่าเชื่อถือ ซึ่งเป็นการคิดแบบคิดแนวตั้ง หรือคิดแบบสี่เหลี่ยม คิดแคบ อาจารย์วรภัทร์บอกเสมอว่าคิดแบบนี้คือ ซี้ปังเท้า

สุภาษิตบทนี้มีเพิ่มอีกว่า

อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ
โก หิ นาโถ ปโร สิยา
อตฺตนา หิ สุทนฺเตน
นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ.
ตนแลเป็นที่พึ่งของตน,
บุคคลอื่นใครเล่า พึงเป็นที่พึ่งได้
เพราะบุคคลมีตนฝึกฝนดีแล้ว
ย่อมได้ที่พึ่ง อันบุคคลได้โดยยาก

ประการแรกสุภาษิตนี้บอกให้ทราบว่า ตนต้องพึ่งตนเอง เพราะคนอื่นมันพึ่งได้ยาก แล้วต้องทำอย่างไรล่ะ ก็ต้องฝึกตนสิ ถึงจะได้สิ่งที่เป็นที่พึ่งอันบุคคลได้ยาก ทำไมถึงเรียกว่า ได้ยาก ก็เพราะการฝึกตนแล้วย่อมให้ตนสร้างแนวทางในการพึ่งพาตนเองได้

ดังนั้นมนุษย์จึงจำเป็นต้องฝึกฝนตนเองให้เกิดปัญญา โดยผู้อื่นนั้นสามารถช่วยได้เพียงให้ข้อคิด ให้แนวทาง หรือสภาพแวดล้อมในการฝึกตนเท่านั้น สำหรับการช่วยเหลือตนเองตามอัตภาพนั้นเกิดขึ้นตั้งแต่ในครรภ์ สิ่งเหล่านี้เป็นธรรมชาติ และในพุทธศาสนาเรียกว่า สัจธรรม เป็นสภาวะธรรมที่เป็นไปตามหลักอิทัปปัจจยตา เพราะสิ่งนี้มีสิ่งนี้จึงเกิด เป็นตามทางของมัน บังคับให้เกิด ไม่ให้เกิดไม่ได้ สิ่งเหล่านี้จึงเรียกว่า ธรรมะ และเรียกว่า ธรรมชาติ (ธรรมะ+ชาติ เกิดขึ้นโดยธรรม) จึงสามารถกล่าวได้ว่าธรรมะและธรรมชาติเป็นสิ่งที่อยู่ในหมวดหมู่เดียวกัน แต่การบอกว่า ธรรมะไม่ใช่ธรรมชาติ นั้นเป็นเพียงข้อกล่าวอ้างที่ถูกเพียงข้างเดียว ประดุจดั่งการมองเพียงเหรียญด้านเดียวทั้ง ๆ ที่เหรียญมีถึงสองด้าน จึงควรมองครบทุกด้านก่อนที่จะตัดสินใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ในพุทธศาสนาเรียกอีกว่า โยนิโสมนสิการ คือการคิดในใจอย่างแยบคาย หรือแยบยล คือคิดแล้วคิดอีก คิดจนมองเห็นความจริง

และการกล่าวว่าเด็กทารกไม่สามารถช่วยเหลือตนเองได้นั้นก็เป็นเพียงการมองฝ่ายเดียวเช่นกัน ความเป็นจริงนั้นก็เป็นธรรมดา และธรรมชาติ สุดท้ายก็คือเป็นการเกิดขึ้นโดยธรรม เป็นสภาวะที่จริงแท้แน่นอนเรียกว่า สัจธรรมของชีวิต...

จึงเรียบเรียงกล่าวอ้างมาพอเป็นสังเขป จะถูกผิดมากน้อยจึงขอให้ผู้รู้เพิ่มเติมเสริมแต่งเพื่อเสริมสร้างความรู้และสติปัญญาสืบต่อไป... สวัสดีครับ