สมัยก่อนที่ผมจะเข้ามาศึกษาประวัติศาสตร์ไทยผ่านพระพุทธรูปนั้น ผมได้ผ่านไปกราบไหว้พระพุทธชินราช ที่เมืองพิษณุโลกหลายครั้งหลายหน หลายโอกาส โดยเฉพาะช่วงที่ผมได้รับเชิญเป็นอาจารย์พิเศษที่มหาวิทยาลัยนเรศวร เรียกได้ว่านับครั้งไม่ถ้วน
แต่แม้จะบ่อย ผมก็ไม่มีความรู้ หรือความประทับใจเพิ่มขึ้นแต่อย่างใด
จนกระทั่งผมมาศึกษาศิลปะ และการสร้างพระพุทธรูป จึงเริ่มเข้าใจแนวคิด และความแตกต่างของพระพุทธรูปแต่ละองค์
และเกิดความประทับใจในความงามของพระพุทธชินราช และความอ่อนช้อยของศิลปะสุโขทัย
พระพุทธชินราช จังหวัดพิษณุโลก
และเมื่อเดือนที่แล้ว มีพรรคพวกให้ยืมแผ่นซีดีเกี่ยวกับประวัติเมืองพิษณุโลก ที่โยงถึงการพัฒนาการทางสังคม แหล่งโบราณคดี และพระพุทธศาสนา ทำให้มีความประทับใจ และเข้าใจมากขึ้นอีกหลายเท่า
ทำให้ทราบว่า
- ที่ตั้งเดิมของเมืองพิษณุโลกนั้นอยู่บริเวณใกล้ๆกับวัดจุฬามณี บริเวณที่บรรจบกันของแม่น้ำน่านและแควน้อย จึงเรียกชื่อเมืองว่า “เมืองสองแคว”
- ที่มีโบราณสถานแบบขอมตั้งอยู่ และมีการขุดพบพระพิมพ์ดินเผา “จุฬามณี” ที่มีลักษณะการสร้างโดย “ฤๅษี” ที่มีรูปพระนั่งปางมารวิชัย และปางสมาธิ ที่บางองค์อีกด้านจะเป็นรูปฤๅษีนั่งสมาธิ
พระนางพญา พิมพ์ดินเผาวัดจุฬามณี เมืองพิษณุโลก
- เมื่อสมัยพระมหาธรรมราชาลิไทมาครองเมืองพิษณุโลกนั้น ได้ย้ายเมืองไปยังที่ตั้งปัจจุบัน
- ทะนุบำรุงพุทธศาสนา สร้างวัด และพระพิมพ์โลหะและดินเผา “ชินราชใบเสมา” ที่เป็นศิลปะอู่ทอง ปางมารวิชัย มีซุ้มลักษณะเดียวกับพระจุฬามณี
พระชินราชใบเสมา พิมพ์ใหญ่ฐานสูง เนื้อเงิน
จากเมืองพิษณุโลก
- เมื่อพระมหาธรรมราชาลิไทเป็นกษัตริย์ครองกรุงสุโขทัยในนามพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ก็ได้โปรดให้สร้าง “พระพุทธชินราช” พระพุทธชินสีห์ และ พระศรีศาสดา
- พระทั้งสามยุคมีลักษณะพิมพ์แบบเดียวกัน ที่วงการพระเครื่องนิยมเรียกว่า “พระพุทธชินราช” หรือพูดสั้นๆว่า “ชินราช”
เมื่อเห็นพิมพ์พระ และได้ข้อมูลมาแบบนี้ ผมก็จินตนาการตามว่า
ในขั้นตอนการสร้างพระแต่ละครั้ง น่าจะมีการวางแผนระดมความคิด จัดการความรู้ถึงศิลปะ วัฒนธรรมประจำท้องถิ่น ผนวกกับความรู้เรื่อง “ปาง” ต่างๆของพระพุทธรูป
ผมจึงอนุมานว่า เมื่อมีการวางแผนสร้าง “พระพุทธชินราชใบเสมา” นั้น น่าจะมีอิทธิพลกระแสแนวคิดของ “ช่างอู่ทอง” เข้ามาผสมผสานกับ “ศิลปะเดิม” จากพระพิมพ์ดินเผา “จุฬามณี”
ทำให้พิมพ์พระออกมาเป็นอย่างที่เห็น
แต่เมื่อท่านพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ได้ครองกรุงสุโขทัย และโปรดให้มีการสร้างพระพุทธชินราชนั้น ได้มีแนวคิดของ “ช่างสุโขทัย” เข้ามาแทนที่
ทำให้มีลักษณะของศิลปะสุโขทัยเป็นหลัก แต่ยังคงรูปทรงของพระ “จุฬามณี” ไว้เช่นเดิม
นี่เป็นบทวิเคราะห์ตามที่เห็นและศึกษามาครับ
เผื่อจะช่วยกันคิดต่ออย่างสร้างสรรค์ต่อไป
ความจริงเป็นอย่างไรนั้น ไม่แน่ใจ และไม่ขอยืนยันครับ
ด้วยความยินดีครับ
จะนำมาเรื่อยๆครับ ตามวาระและโอกาสที่พร้อมครับ
เรียนอาจารย์ ดร.แสวง ที่เคารพ
ผมอ่านหนังสือ ตำนานพระพุทธรูปสำคัญ พระนิพนธ์ของ สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในหนังสือบอกว่า พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก (ชึ่งเป็นองค์เดียวกับพระมหาธรรมราชาลิไทย) เป็นผู้สร้างเมืองพิษณุโลก ทรงพระราชศรัทธาที่จะหล่อพระพุทธรูป 3 องค์ จึงให้ช่างชาวเชียงแสนและชาวเมืองสวรรคโลกช่วยกันปั้นหุ้นพระพุทธรูป เมื่อเห็นว่างามจึงดำเนินการจัดสร้าง แต่สร้างสำเร็จ เพียง 2 องค์ คือ พระพุทธชินสีห์กับพระศาสดา
เมื่อเห็นว่างามจึงหล่อออกมาเป็นพระพุทธรูป 3 องค์ แต่หล่อสำเร็จเพียง 2 องค์ คือพระพุทธชินสีห์กับพระศาสดา ส่วนพระพุทธชินราช ทองไม่เดินตามปกติ ต้องปั้นหุ่นใหม่อีกครั้ง แต่ต่อมาพบว่าพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์ เป็นแบบอย่างช่างเชียงแสนกับช่างสุโขทัย นับว่างดงาม แต่เป็นฝีมือช่างชั้นหลัง เพราะชายจีวรยาวตามแบบพระพุทธรูปลังกา และนิ้วพระหัตถ์พระพุทธรูป 3 องค์ นั้น ทำปลายเสมอกัน
อย่างไรก็ตามข้อสันนิฐานของอาจารย์ก็มีเหตุผลนะครับ อยากเห็นอาจารย์ศึกษาต่อไป ผมจะคอยติดตามนะครับ
เกร็ดประวัติศาสตร์เพิ่มครับ....ตอนสร้างพระพุทธรูปทั้งสามองค์ พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ พระศรีศาสดา นั้นมีโลหะสำริดเหลือจากการสร้าง พระมหาธรรมราชาลิไท ได้ทรงให้สร้างพระพุทธรูปขึ้นอีกองค์หนึ่ง นั่นคือหลวงพ่อเหลือ ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ใต้ต้นโพธิ์หน้่าวิหารหลวงพ่อพระพุทธชินราช
ตอนสร้างพระพุทธชินราชประสบปัญหาในการสร้างมาก ไม่สามารถสร้างได้เสร็จเหมือนพระพุทธรูปอีกสององค์ จึงมีการบวงสรวงปรากฏว่ามีชีปขาวซึ่งมาจากไหนไม่มีใครรู้มาช่วยสร้างจนแล้วเสร้จ และชีปขาวก็เดินหายไปตรงบริเวณที่ปัจจุบันชาวพิษณุโลกเรียกว่าบ้านตาปะขาวหาย โดยเชื่อกันว่าตาชีปขาวเป็นพระอินทร์เสด็จลงมาช่วยในการสร้างพระพุทธชินราช
ผมมีพระพุทธชินราชเนื้อดิน 1 องค์ขนาดกว้าง 2 ซ.ม. สูง 3 ซ.ม.หลังอูมนูนมีลายมือ ดูเนื้อดินว่าเก่ามากสีแดงเนื้อเหี่ยวย่นเหมือนเนื้อพระรอดมหาวันเลยบิดเป็นเกลียวเชือกเลย ผิวแห้งใช้สำลีเช้ดเบา ๆเป็นมันเงาใส องค์พระได้สัดส่วนสวยเหมือพระชินราชองค์จริงใตรเห็นก็ชมว่าสวย อยากให้ท่านผู้รู้ให้ความเห็นบ้างครับ
พิมพ์ที่ว่า ไม่เคยเห็นครับ ลองส่งรูปมาดูด้วยครับ
อาจารย์ครับ พระพุทธชินราชองค์นี้ทำไม ไม่ม่คราบพุพังครับ. สีเงินวาว พอดีผมเคยเห็นคลายแบบนี้องค์หนึ่งเลยสงสัย