พวกเราคงจะไม่อยากเห็นเส้นเลือดที่ขาโป่ง คดเคี้ยว เลี้ยวเป็นมังกรเหมือนเส้นแม่น้ำ วันนี้เรามีข่าวดีเกี่ยวกับวิธีป้องกันเส้นเลือดขอดมาฝากครับ...

เส้นเลือดขอดหรือภาวะเส้นเลือดดำโป่งพอง คดเคี้ยว ดูเป็นเส้นสีเขียว ส่วนใหญ่พบในผู้หญิงวัยกลางคนขึ้นไป ผู้หญิงฝรั่งอายุ 50 ปีขึ้นไปมากกว่า 40 % มีภาวะเส้นเลือดขอด

ปกติเส้นเลือดดำของแขนและขาจะมีวาล์ว (valves) หรือลิ้นบางๆ อยู่ภายใน ลิ้นนี้จะยอมให้เลือดไหลกลับสู่หัวใจได้ทิศทางเดียว(one-way valve หรือวาล์วไหลขึ้น) ไหลกลับลงล่างไม่ได้

การไหลเวียนของเส้นเลือดดำในขาระดับลึกอาศัยการบีบตัวของกล้ามเนื้อ เช่น กล้ามเนื้อน่อง ฯลฯ เมื่อกล้ามเนื้อหดตัวจะบีบเส้นเลือดดำที่อยู่ภายใน ทำให้เลือดไหลขึ้นเบื้องบน ฯลฯ

เวลากล้ามเนื้อไม่ได้บีบตัว หรือเวลาที่เราอยู่เฉยๆ เลือดในเส้นเลือดดำที่ขาจะไม่ไหลกลับลงมาด้านล่าง เนื่องจากมีลิ้นหรือวาล์วกั้นไว้

ถ้าเรายืนหรือนั่งนานมากเกินจะทำให้เลือดคั่งในเส้นเลือดดำ เส้นเลือดดำจะค่อยๆ โป่งพองออก และกลายเป็นเส้นเลือดขอด

ปัจจัยเสี่ยงที่มีผลต่อการเกิดเส้นเลือดขอดได้แก่           
  1. พันธุกรรม:                                                          
    คนที่มีญาติเป็นเส้นเลือดขอดมีความเสี่ยงที่จะมีเส้นเลือดขอดมากขึ้น คนเหล่านี้มีโอกาสที่จะมีผนังเส้นเลือดดำอ่อนแอกว่าคนทั่วไป

    ลิ้นหรือวาล์วในเส้นเลือดดำทำหน้าที่ได้ดีไม่เท่าคนทั่วไป หรือเส้นเลือดดำที่เชื่อมระหว่างเส้นเลือดตื้น(ผิวหนัง)กับเส้นเลือดลึก(เช่น ในกล้ามเนื้อ ฯลฯ)น้อยกว่าคนทั่วไป ทำให้การไหลเวียนของเส้นเลือดดำบริเวณผิวหนังไม่ดีเท่าคนทั่วไป
  2. ยืนนาน                                                                :
    คนที่ยืนทำงานจะมีความเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดเพิ่มขึ้น 20 % การศึกษาในคนงานเดนมาร์กพบว่า ผู้หญิงที่ยืนหรือเดินมากกว่า 75 % ของเวลาทำงานมีความเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดเพิ่มเป็น 2 เท่า
  3. อายุ:                                                                   
    เมื่อคนเรามีอายุเพิ่มขึ้น เส้นเลือดดำจะอ่อนแอลง และโป่งพองได้ง่ายขึ้น ขณะเดียวกันกล้ามเนื้อขาที่ทำหน้าที่สำคัญในการบีบไล่เลือดขึ้นบนคือ กล้ามเนื้อน่องจะอ่อนแอลง ทำให้มีโอกาสเกิดเลือดคั่งในเส้นเลือดดำที่ขา และเส้นเลือดขอดเพิ่มขึ้น
  4. เพศ:                                                                   
    ผู้หญิงมีความเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดมากกว่าผู้ชาย
    คนที่ตั้งครรภ์มาก่อนมีความเสี่ยงที่จะเกิดโรคเส้นเลือดขอดเพิ่มขึ้น เนื่องจากปริมาณของเลือดจะเพิ่มขึ้นในระหว่างการตั้งครรภ์ ความดันในช่องท้องเพิ่มขึ้นระหว่างตั้งครรภ์ น้ำหนักมดลูกและเด็กกดเส้นเลือดดำในช่องท้อง(ในท่านอนหงาย)

    ฮอร์โมนที่เปลี่ยนแปลงในระหว่างการตั้งครรภ์ทำให้เส้นเลือดดำขยายตัว ความเสี่ยงนี้จะแปรตามจำนวนการตั้งครรภ์ครบกำหนด กล่าวคือ ยิ่งมีลูกมากก็ยิ่งเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดมาก
  5. น้ำหนัก:                                                              
    คนอ้วนมีความเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดมากขึ้น โดยเฉพาะคนที่อ้วนตรงกลาง หรืออ้วนรอบพุง คนที่อ้วนมากมีความเสี่ยงต่อโรคเส้นเลือดขอดเพิ่มขึ้น 3 เท่า

วิธีป้องกัน:                                                                    

  1. ไม่สวมเสื้อผ้าคับเกิน:                                         
    การสวมเสื้อผ้าคับเกิน โดยเฉพาะบริเวณเอวและต้นขา มีส่วนทำให้เกิดแรงกดต่อเส้นเลือดดำที่ขา ทำให้การไหลเวียนของเลือดไม่สะดวก

    ควรสวมเสื้อผ้าให้พอดี ไม่ร้ดเข็มขัดแน่นเกิน เลือกกางเกงชั้นในที่ไม่รัดเกิน หรือเลือกกางเกงชั้นในที่ไม่รัดส่วนขาคล้ายกางเกงฟุตบอล หรือกางเกงนักมวย (boxers)
  2. หลีกเลี่ยงการยืนหรือนั่งนานๆ:                           
    แนะนำให้หลีกเลี่ยงการยืน หรือการนั่งคราวละนานๆ ควรเดินเร็วสลับยืนบ้าง และไม่ควรนั่งไขว้ขา เนื่องจากทำให้การไหลเวียนเลือดช้าลง
     
    การเดินทำให้กล้ามเนื้อขาหดตัว บีบไล่เลือดในเส้นเลือดดำขึ้นสู่ด้านบน นอกจากนั้นการเดินบ่อยๆ ยังมีส่วนช่วยป้องกันโรคอ้วนอีกทางหนึ่ง
  3. ฝึกกล้ามเนื้อน่อง:                                               
    กล้ามเนื้อน่องเป็นกล้ามเนื้อสำคัญที่ช่วยบีบเลือดจากเส้นเลือดดำขึ้นสู่ด้านบน

    แนะนำให้ฝึกกล้ามเนื้อน่องโดยการยืนตัวตรง เขย่งเท้าขึ้นช้าๆ ลงช้าๆ ทำ 3 ชุดๆ ละ 10 ครั้ง
    นอกจากนั้นควรใช้บันไดแทนการขึ้นลิฟต์ และเดินเร็ววันละ 30 นาที เพื่อให้กล้ามเนื้อขาแข็งแรงทั่วกันทุกส่วน
  4. ถุงน่อง:                                                               
    การใช้ถุงน่องที่ทำขึ้นเฉพาะ (compression stockings) มีส่วนช่วยกดเส้นเลือดดำบริเวณใกล้ผิวหนังให้แฟบลงได้
  5. ยกเท้าสูง:                                                           
    การนอนยกเท้าสูงเหนือระดับหัวใจคราวละ 15 นาทีมีส่วนช่วยให้เลือดในเส้นเลือดดำที่ขาไหลกลับสู่ร่างกายส่วนบนได้ดีขึ้น ถ้าหาโอกาสนอนยกเท้าสูงไม่ได้ การพักเท้าบนม้านั่งหรือที่พักเท้าแทนการวางเท้าบนพื้นก็ช่วยได้ในระดับหนึ่ง

ร้านค้าที่มีพนักงานยืนต้อนรับลูกค้ามากๆ หรือสถาบันการศึกษาที่มีอาจารย์ยืนสอนคราวละนานๆ ควรทำม้าพักเท้า เพื่อบรรเทาความปวดเมื่อยขาของพนักงาน และเป็นขวัญกำลังใจสำหรับพนักงาน(แสดงว่า ผู้บริหารใส่ใจสุขภาพของลูกน้อง)

แหล่งข้อมูล:

  • ขอขอบคุณ > Are your leg veins ready for summer? Harward Health e-newsletter, Compliments of Mercksource. Vol.3, Issue 6 (March 15, 2006). Source: Harward Women’s Health Watch. Vol.13, No. 16 (February 2005) > www.health.harward.edu/women.
  • นพ.วัลลภ พรเรืองวงศ์ จัดทำ > ๒๓ มีนาคม ๒๕๔๙