ม่วนใจ๋ยิ่งแล้ว ปีใหม่แก้วมาเยือน

ผมนับวันนับคืนที่จะกลับไปสู่อ้อมกอดแห่งบ้านเกิด เมืองล้านนา  นานพอสมควรแล้วที่จากบ้านมา บรรยากาศของปี๋ใหม่เมืองที่กรุ่นกลิ่นหอมมายังเมืองหลวง ทำให้ผมใจจดจ่อกับวันคืนของความสุข

 ฟังเพลง "ปีใหม่เมือง"

ในช่วงวัยเด็กปี๋ใหม่เมือง มีความหมายกับพวกเราคนล้านนามาก กิจกรรมหลากหลาย สีสันของฤดูร้อน ที่สำคัยพวกเราจะได้เล่นสาดน้ำ ไม่นับการขนทรายเข้าวัดที่ผมต้องทำจำนวนรอบขนทรายให้มากที่สุด  ป้ออุ้ยแม่อุ้ยบอกผมว่า เจ้าตัวสังขารล่องจะเอาปูยา(กล้องยาสูบ) มาซ่อนไว้ใต้ต้นมะเขือแจ้ ในเช้ามืดของวันสังขารล่อง พวกเราเด็กๆ จะจะไปรอกล้องยาสูบนั้น แต่ไม่เคยได้ซักที แม่พาไปเก็บดอกเอื้องเงินในป่า เพื่อที่จะเตรียมเอาไปวัด เอาไปรดน้ำดำหัว ผมได้เสื้อผ้าใหม่ พร้อมปืนฉีดน้ำ...ภาพในอดีต ความสุขในช่วงปี๋ใหม่เมือง ในตราตรึงในความรู้สึกเสมอ

ปี๋ใหม่เมืองที่มีมากกว่าการเล่นน้ำ นั่นหมายถึงการพบปะพี่น้อง การเริ่มต้นใหม่ของปี พ.ศ. ...

ในปีนี้ที่เมืองปายบ้านผมมีกิจกรรมดีๆ มาประชาสัมพันธ์ เพื่ออาจเป็นทางเลือกในวันหยุดครับ จากบันทึก คนผีบ้าที่ "ไฮ่อุ้ยต๋าคำ" เมืองปาย

ปีใหม่เมืองคนโญน (คนโยนก) * * * ผมเป็นคนโญน หรือคนเมืองล้านนาครับ

---------------------------------------------

มาแอ่วปี๋ใหม่เมืองคนโญน

ที่ "ไฮ่อุ้ยต๋าคำเมืองปาย" 13-16 เมษา 2551

ต.ทุ่งยาว อ.ปาย จ.แม่ฮ่องสอน

 Waterfes

13 เมษา วันสังขารล่อง

ก๋านละเล่นพื้นบ้าน

  • แข่งหมากบ้า (สะบ้า)
  • แข่งหมากกอน
  • แข่งขี่ไม้ก๋างเก๋ง
  • แข่งขี่ล้อลงหลิ่ง
  • แข่งยิงโก๋งสติก (ยิงหนังสะติ๊ก)

14 เมษา วันดาครัวเกียมขึ้นวัด

15 เมษา วันขึ้นวัดสรงน้ำพระธาตุ ขนทรายเข้าวัด ดาสะตวงลอยเคราะห์

เมื่อแลง(ยามเย็น)ฟังสายเสียงดนตรีจากปกากะญอแห่งวัดจันทร์ กับคุณ ชิ สุวิชาน และสุดที่รัก กล๋างโต้งนา(กลางทุ่งนา)  ขับกล่อมไพร

 

16 เมษา ลอยเคราะห์ตี้แม่น้ำปาย

 

 สายน้ำปิงไหลหลาก จากถิ่นดินแดนวิไล
ปั๊ดปาหัวใจ๋จะใกล้จะไกล๋หื้อเฮามาป๊ะกั๋น
 
น้ำไหนตึงบ่าเต้า น้ำใจ๋หมู่เฮาคนเมือง
อู้กำเมืองฟังกั๋นฮู้ เรื่อง เฮาคนเมืองอู้ม่วนจ๋าหวาน
 
*หมู่เฮาฮับฮู้ หมู่เฮาฮู้ใจ๋หมู่เฮาฮักมั่นกั๋นไว้
หมู่เฮาฮ่วมแฮง หมู๋เฮาฮ่วมก๋าย หมู่เฮาบ่ามีเสื่อมคลาย
 
จ้วยกั๋น อนุรักษ์ฮีตฮอต บ่าดีฮื้อสูญสลาย
ของดีเฮามีมากมาย บ่าดีหื้อหายเหมือนสายน้ำปิง
(บ่าดีหื้อหาย เหมือนสายน้ำปิงๆ)

---------------------------

ฟังเพลง  หมู่เฮาคนเมือง  ที่นี่ครับ คลิ้ก

 

รู้จัก "ปีใหม่เมือง " หรือสงกรานต์ชาวเหนือ

ประเพณีสงกรานต์ เป็นประเพณีสำคัญของชาวเหนือ หรือชาวล้านนา อันสืบเนื่องมากจากอดีตกาลที่จะยึดถือเป็นช่วงเปลี่ยนศักราชใหม่ โดยกำหนดจุดที่พระอาทิตย์ย้ายจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ ซึ่งมักจะตรงกับวันที่ 13 เมษายน หรือ14 เมษายนของแต่ละปี อย่างไรก็ตามประเพณีปีใหม่เมืองจะกินเวลาประมาณ 4-7 วันยาวนานกว่าสงกรานต์ของภาคอื่นๆ โดยจะเริ่มตั้งแต่วันสังขารล่อง วันเนา วันพญาวัน วันปากปี หรือบางท้องที่ก็ไปจบที่วันปากเดือน หรือวันปากวัน

ข้อมูลจากหนังสือ "องค์ความรู้ประเพณีปีใหม่เมือง" (2549) ของโรงเรียนสืบสานภูมิปัญญาล้านนา ระบุว่า ปีใหม่เมืองมีความสำคัญต่อคนล้านนา ในฐานะ

1.เป็นการเปลี่ยนปี คนเมืองจะนับปีตามปีใหม่เมือง พอถึงปีใหม่จะกลายเป็นอีกปีหนึ่งไม่ใช่ปีเดิม อายุของเราจะเพิ่มขึ้นอีกปี
2.เป็นการเตือนตน และสำรวจตรวจสอบตนเอง เพราะการที่อายุเพิ่มขึ้นจะเป็นการย้ำเตือนให้คนเมืองรู้ถึงการเปลี่ยนแปลงของวัน วัย และสังขาร นั้นคืออนิจจัง ทุกข์ขัง อนัตตา
3. เป็นการชำระสะสางสิ่งที่ไม่ดี ปีใหม่เมืองเป็นช่วงโอกาสที่คนเมืองได้สำรวจตรวจสอบสิ่งต่างๆ ที่ล่วงมา เมื่อพบข้อบกพร่องก็มักจะตั้งจิตตั้งใจสะสางสิ่งที่ไม่ดีไม่งามออกไป อันใดที่ร้ายก็ขอให้ดับไปกับไฟ ไหลไปกับน้ำ ล่องไปกับสังขาร
4. เป็นการเริ่มต้นชีวิตใหม่อีกครั้ง ปีใหม่เมืองมีสิ่งที่เกิดขึ้นมากมายหลายประการ ทั้งที่เป็นวัตถุและความเคลื่อนไหว เช่น เสื้อผ้า ข้าวของ มีความคึกคักเคลื่อนไหวในการต้อนรับปีใหม่ จะเกิดการตั้งใจใหม่ ความหวังใหม่ และพยายามใหม่ ถือว่าเป็นการเริ่มต้นชีวิตใหม่อีกครั้ง

อย่างไรก็ตามกิจกรรมของคนเมืองในช่วงปีใหม่เมือง อาจสรุปได้พอสังเขปดังนี้

วันสังขารล่อง วันสังขารล่อง หรือสงกรานต์ล่อง หรือสังขานต์ล่อง ถือเป็นวันส่งท้ายศักราชเก่า คนเมืองจะตื่นแต่เช้าเป็นพิเศษ ก่อนตีนฟ้ายก เช้ามืดจะมีการยิงปืน จุดประทัด เพื่อไล่สิ่งที่ไม่ดีไปกับสังกรานต์ สายๆ จะทำความสะอาดบ้านเรือน บ่าย ชำระล้างร่างกายให้สะอาด แต่ตัวด้วยเสื้อผ้าใหม่

"วันเนา หรือ วันเน่า" เป็นวันที่พระอาทิตย์เนาอยู่ระหว่างราศีมีนกับราศีเมษ ในทางทางโหราศาสตร์ คือไม่ดี ไม่ส่งเสริมสิริมงคล วันนี้จะคึกคักเป็นพิเศษ ตั้งแต่เช้ามืด เป็นวันจับจ่ายซื้อของจำเป็นต้องใช้ในประเพณีปีใหม่ มีการเตรียมอาหารคาวหวาน เช่น ขนมจ็อก ห่อนึ่ง แกงฮังเล หรืออื่นๆ เพื่อจะเอาเป็นทำบุญที่วัดในวันพญาวัน และเอาไปดำหัวผู้ใหญ่ ช่วงสายๆ จะไปชุมนุมกันเพื่อเล่นน้ำปีใหม่ ที่สำคัญมากของวันนี้ คือ เป็นวันขนทรายเข้าวัด เพื่อเป็นการก่อพระเจดีย์ทราย ขนมที่นิยมทำกันในช่วงปีใหม่ได้แก่ ขนมจ็อก ขนมชั้น ขนมเกลือ ขนมตายลืม ขนมลิ้นหมา ขนมวง และขนมกล้วย

"วันพญาวัน หรือ พระญาวัน"เป็นวันที่มีความหมายต่อคนเมืองมาก เป็นวันยอดม้อน เป็นวันที่ดีที่สุดในรอบปี มีกิจกรรมตามความเชื่อในวิถีชีวิต ความเชื่อในพิธีกรรม ไสยศาสตร์ เช่นการเลี้ยงผีครู การนำเครื่องรางมาล้างนำสิ่งที่ไม่ดีออกไป การสักคาถา ยันต์ต่างๆ ตามร่างกาย ถือเป็นการเพิ่มความขลัง วันนี้เป็นวันที่มีการทำบุญทางศาสนาตั้งแต่เช้าตรู่ มีการถวายภัตตาหารให้กับคนตาย ที่เรียกว่า ทานขันข้าว ทานตุง หรือถวายตุงปักเจดีย์ทราย ดำหัว คารวะผู้ใหญ่ การส่งน้ำพระธาตุ พระสถูปเจดีย์ พระพุทธรูป การทานไม้ค้ำสะหลี หรือไม้ค้ำโพธิ์ ซึ่งเชื่อว่าเป็นการค้ำจุนพระศาสนา มีการทำบุญใจบ้าน คือบริเวณที่ตั้งของเสาบ้าน หรือ สะดือบ้าน

"วันปากปี" กิจกรรมเริ่มที่วัดของแต่ละหมู่บ้าน มีการบูชาข้าวลดเคราะห์ ช่วงสายเป็นการทำพิธีส่งเคราะห์บ้าน และสืบชะตาบ้าน กระทำที่กลางหมู่บ้าน ในช่วงสายๆ 8-9 โมงเป็นต้นไป ช่วงค่ำ กระทำที่บ้านเรือนของตน มีการจุดเทียนบูชาบ้านเรือน หรือเรียกว่าต๋ามเตียนปู่จาพระเจ้า ใช้เทียนสามเล่ม คือเทียนบูชาลดเคราะห์ เทียนบูชาสืบชะตา และเทียนบูชาโชคลาภ บาง ท้องถิ่นจะมีการต๋ามขี้สายเท่าอายุ (การจุดเส้นไฟเท่าจำนวนอายุ)

"วันปากเดือน และวันปากวัน" ดังที่กล่าวแล้วว่ากิจกรรมของคนเมืองในห้วงเวลาปีใหม่เมืองนั้นมีมาก เพราะเป็นช่วงเวลาที่สำคัญที่สุดในรอบปี ลำพังเฉพาะการดำหัวอย่างเดียวไม่อาจกระทำให้จบสิ้นได้ภายในวันเดียว ดังนั้นจึงมีวันปากปีเพิ่มขึ้นมาเพื่อจะได้ไปดำหัวผู้ใหญ่ที่เราเคารพนับถือให้ครบถ้วน แต่กระนั้นเมื่อเพิ่มวันปากปีก็อาจไม่พอ จึงต้องเพิ่มวันปากเดือนและวันปากวันเข้ามาด้วย

อย่างไรก็ตามกิจกรรมในวันปากเดือนและปากวันคือการเดินทางไปดำหัวเพียงอย่างเดียว ไม่มีพิธีกรรมอื่นๆ โดยหลังจากวันปากปีกิจกรรมของคนเมืองในประเพณีปีใหม่ก็จะเริ่มจางลงไปเรื่อยๆ ชีวิตปกติเริ่มต้นขึ้นปีใหม่ผ่านไปแล้ว แต่ทิ้งรอยจดจำรำลึกไปอีกนาน