ในโลกแห่งความเป็นจริงนั้น เราไม่อาจคาดเดาได้ล่วงหน้า ว่าเราจะเผชิญอะไรบ้าง ในเวลาใด จึงไม่อาจกำหนดได้ชัดเจนว่าเราจะทำอะไรบ้างในเวลาใด แบบที่ทำงานวิจัยในห้องทดลอง หรือเรือนทดลอง หรือแปลงทดลอง

 การวิจัยเชิงปฏิบัติการเป็นคำที่ติดกระแสการทำงานเมื่อไม่นานมานี้เอง หลังจากการแพร่กระจายของคำว่า วิจัยเชิงระบบ ที่พยายามทำความเข้าใจสิ่งที่เป็นอยู่ของระบบทรัพยากร สังคม และสิ่งแวดล้อม

และเป็นการขยายผลการทำงานเชิงวิชาการ ที่ส่วนใหญ่จะทำเป็นแบบสายเดี่ยว และส่วนใหญ่จะไม่บังเกิดผล

  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">สาเหตุที่ไม่บังเกิดผล ก็เพราะเรามีปัญหาหลายด้าน ที่จะต้องแก้ไปพร้อมๆกัน หรือไล่เลี่ยกัน เพราะในโลกแห่งความเป็นจริงนั้น เราไม่อาจคาดเดาได้ล่วงหน้า ว่าเราจะเผชิญอะไรบ้าง ในเวลาใด จึงไม่อาจกำหนดได้ชัดเจนว่าเราจะทำอะไรบ้างในเวลาใด แบบที่ทำงานวิจัยในห้องทดลอง หรือเรือนทดลอง หรือแปลงทดลอง</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">เปรียบเสมือนการขับรถจากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่ง </p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ไม่มีใครหรอกที่จะกำหนดว่า เพื่อให้ถึงที่หมายอย่างรวดเร็วและปลอดภัย เราจะต้องเน้นคันเร่งกี่ครั้ง เหยียบเบรกกี่ครั้ง บีบแตรกี่ครั้ง ตอนไหน แม้กระทั่งการหมุนพวงมาลัย ก็ไม่มีใครกำหนดล่วงหน้าได้ว่า จังหวะไหนจะหมุนไปทางซ้ายกี่องศา กลับมาทางขวากี่องศา รถจึงจะวิ่งได้ตามทางและตรงที่สุด</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ดังนั้น การขับรถจึงเป็นการขับไปปรับไปตลอดทางจนถึงที่หมายที่กำหนดไว้</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">การทำวิจัยเชิงปฏิบัติการก็คล้ายกัน</p> เป็นการทำไปปรับไป เพื่อหาคำตอบ และนำสู่ผลลัพธ์ที่ดีที่สุด <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ที่นักวิจัยจะต้องมีความพร้อมที่จะทำงานและปรับเปลี่ยนแผนงานในรายละเอียดได้ตลอดเวลา เพื่อการสร้างความรู้ ที่จะนำไปสู่การสร้างผลงานได้ดีกว่าเดิม หรือดีที่สุดเท่าที่จะทำได้</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมจึงขอใช้คำสรุปประเด็นว่า เป็นการวิจัยเพื่อการเรียนรู้บนเส้นสายของชีวิตจริง ที่มีหลายรูปแบบและวัตถุประสงค์ด้วยกัน เช่น </p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">1.     การวิจัยเพื่อสร้างองค์ความรู้ ที่สามารถใช้งานได้จริง</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">2.     การพัฒนากระบวนการเรียนรู้ และทักษะในการทำงาน ที่เป็นการฝึกอบรมในระหว่างการทำงานจริง</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">3.     การวิจัยเพื่อพัฒนาอาชีพด้านต่างๆในบริบทของชุมชน</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">4.     การวิจัยเพื่อพัฒนาชุมชน ในด้านและสาขาต่างๆ</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">5.     การจัดการความรู้แบบธรรมชาติ หรือ KM ธรรมชาติ</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt 36pt; text-indent: -18pt; tab-stops: list 36.0pt" class="MsoNormal">6.     ฯลฯ</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">กระบวนการวิจัยนั้นผู้ทำวิจัยเป็นนักวิจัยเอง หรืออย่างน้อยก็เป็นผู้ร่วมวิจัย ไม่ใช่เป็นวัสดุวิจัย โดยต้องร่วมคิดหัวข้อ ร่วมวางแผน ร่วมลงทุน ร่วมทำงาน ร่วมเก็บข้อมูล ร่วมวิเคราะห์ผล ร่วมสรุปผล และเป็นผู้นำผลการทดลองไปใช้ </p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">เช่นการวิจัยการผลิตไข่ไก่ในชุมชน ของ ดร. วนิดา และ ดร. สวัสดิ์ จากกรมปศุสัตว์ ก็เป็นตัวอย่างและต้นแบบที่ดีมากๆ เลยครับ</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">มีการประชุมเตรียมการ ปรึกษาหารือ แล้วนำไก่ไปให้ชาวบ้านทดลองเลี้ยง เพื่อให้รู้ว่าจะได้ผลสักแค่ไหน</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">การทำงานดังกล่าว จึงจะทำให้การวิจัยเชิงปฏิบัติการครบขั้นตอนการทำงาน และได้ผลสมความมุ่งหมายที่ตั้งไว้</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">และการวิจัยนั้น จะต้องเน้นการนำผลวิจัยไปใช้งานจริง มากกว่าให้ได้ “รู้” เฉยๆ จึงจะทำให้งานวิจัยนั้นมีพลังในการพัฒนา และขับเคลื่อนสังคมให้เป็น กลุ่มและองค์กรแห่งการเรียนรู้ และ ชุมชนแห่งการปฏิบัติในที่สุด</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมเห็นหน่วยราชการออกมาเต้นฟุตเวอค กันมากมายเหลือเกินกับคำว่า “วิจัยเชิงปฏิบัติการ” แต่ก็ไม่ค่อยเห็นมีการต่อยจริงๆมากมายนัก หรือเพียงแค่ฟุตเวอคก็ได้รับเงินเดือนพอกินแล้ว ไม่รู้จะต่อยให้เมื่อยทำไม</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">น่าสงสาร “ระบบราชการ”  และ “ชาวบ้าน” ที่กำลังเฝ้ารอ และรอ รอ รอ ความหวังอันเลื่อนลอยกับสัญญาลมๆแล้งๆ ของนักวิชาการ ที่จะทำงาน “วิจัยเชิงปฏิบัติการ” บนเส้นสายของชีวิตจริง และในกระบวนของการประกอบอาชีพของเขา มาแทบตลอดชีวิตเขาเลยล่ะครับ</p>  เมื่อไหร่ “นักวิชาการ” จะไปทำ “วิจัยเชิงปฏิบัติการ” ให้เขาได้ร่วมเรียนรู้ เพื่อจะแก้ไขปัญหาของตัวเองเสียที   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">เพราะการวิจัยแบบนี้จะลงทุนน้อยที่สุด และได้ผลคุ้มค่ามากที่สุด ที่เหมาะกับภาวะยากจนของสังคมไทย</p>  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ไม่ต้องคิดโจทย์ยาก หาที่ยาก หาแปลงยาก หรือแรงงานยาก เพราะผู้ใช้เป็นผู้ทำ และผู้ทำเป็นผู้ใช้เอง ไม่ต้องเปลืองเวลาและงบประมาณในการถ่ายทอดความรู้ ไม่มีช่องว่างของความความเข้าใจ หรือ การสื่อสารใดๆ</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ไม่ทำวันนี้ จะทำวันไหนครับ ชาวบ้านพร้อมแล้วครับ</p>  หรือว่าจะให้ร้องเพลงรอ รอไปอีกกี่ชาติดีครับ