ความรู้พื้นเมืองผงาด

 

บทความใน University World News เรื่อง Indigenous knowledge: Emerging from the periphery – Study   อ้างถึงผลงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร ว่าใน ๑๐ ปีที่ผ่านมา  ความรู้พื้นเมืองที่ได้รับการยอมรับในวงการวิชาการเพิ่มขึ้นมาก    เป็นข่าวที่ผมสนใจ เพราะตรงกับความเชื่อของผม   ว่าความรู้พื้นเมืองเหล่านี้มาจากประสบการณ์ตรงของผู้คนในอดีต    ได้รับการพิสูจน์จาก RWE – Real World Evidence   ในอดีตถูกดูแคลนเพราะเป็นความรู้ของคนป่า คนป่าเถื่อน   บัดนี้ โลกเจริญขึ้น เปิดรับความรู้จากหลายช่องทางมากขึ้น  เป็นข่าวดีของโลก   และตรงกับแนวโน้มของไทย ที่วงการแพทย์นำเอาการแพทย์แผนไทยมาใช้งานมากขึ้น   ผมจึงขอให้สหายเอไอช่วยสรุปสาระในบทความดังกล่าว   และเชื่อมโยงสู่การประยุกต์ใช้ความรู้พื้นเมืองในบริบทไทย     และขอนำคำตอบของ Claude  มาลงไว้

 

Claude

ขอดึงบทความมาอ่านก่อนครับ ดูเหมือนเนื้อหาบทความถูก block ครับ  ขอค้นหาข้อมูลงานวิจัยต้นฉบับแทน    ได้ข้อมูลครบถ้วนแล้วครับ    แม้เนื้อหาบทความต้นฉบับจาก UWN ถูก block    แต่ผมพบงานวิจัยต้นฉบับที่บทความนั้นอ้างถึงโดยตรง รวมถึงข้อมูลบริบทไทยที่น่าสนใจมาก ขอสรุปและเชื่อมโยงอย่างครบถ้วนดังนี้

ความรู้พื้นเมืองผงาด: จากชายขอบสู่กระแสหลักวิชาการโลก

๑. สาระหลักของงานวิจัย: สิ่งที่บทความ UWN รายงาน

งานวิจัย scientometric analysis ระดับโลกที่ตีพิมพ์ใน Journal of International Students ทำการวิเคราะห์ข้อมูลจากฐาน Scopus ในช่วง ๑๐ ปี (2016 - 2025) พบว่า "กิจกรรมวิจัยมีน้อยมากจนถึงปี 2018 จากนั้นเติบโตอย่างต่อเนื่องและพุ่งสูงอย่างรวดเร็วหลังปี 2022" โดยประเทศที่มีส่วนร่วมหลักได้แก่ สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลีย แคนาดา แอฟริกาใต้ บราซิล และอินโดนีเซีย

ผลการวิจัยสรุปว่า "ความรู้พื้นเมืองกำลังวิวัฒน์จากการเป็นการปฏิบัติที่ผูกติดกับท้องถิ่น    มาสู่การเป็น knowledge domain ที่เชื่อมโยงกันในระดับโลก ที่สนับสนุน Sustainable Development Goals (SDGs) 4.7 และ 13    พร้อมทั้งท้าทายการครอบงำของความรู้แบบตะวันตก" — นี่คือการพลิกกระบวนทัศน์ครั้งสำคัญในวงการวิชาการโลก

กลุ่มหัวข้อวิจัยหลักที่เชื่อมโยงกัน ได้แก่ ความรู้พื้นเมือง ความยั่งยืน การศึกษาระดับอุดมศึกษา การศึกษาครู การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และการ decolonization หลักสูตร

๒. ทำไมความรู้พื้นเมืองจึงได้รับการยอมรับมากขึ้นในยุคนี้

เหตุผลที่ ๑ — Real World Evidence ที่พิสูจน์ตัวเองมานานนับพันปี

งานวิจัยทบทวนวรรณกรรมเชิงระบบนิยาม IK ว่าคือ "ความรู้ การปฏิบัติ และความเชื่อที่สะสมมา วิวัฒน์ผ่านกระบวนการปรับตัว และส่งทอดข้ามรุ่นผ่านการถ่ายทอดทางวัฒนธรรม เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสภาพแวดล้อม" — นี่คือหลักฐานที่สะสมมายาวนานกว่าการทดลองทางวิทยาศาสตร์ใดๆ

เหตุผลที่ ๒ — โลกร้อนและวิกฤตสิ่งแวดล้อมทำให้โลกหันมาพึ่งภูมิปัญญาเก่า

งานวิจัยชี้ว่า "ความรู้พื้นเมืองประกอบด้วยการปฏิบัติด้านความยั่งยืนที่ได้รับการพัฒนามาตลอดหลายรุ่น การบูรณาการความรู้นี้กับเทคโนโลยีสมัยใหม่สามารถสร้างทางออกที่แข็งแกร่งสำหรับการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ และการเกษตรยั่งยืน"

เหตุผลที่ ๓ — UN และองค์กรระดับโลกผลักดันอย่างเป็นทางการ

UN ระบุว่า "ระบบความรู้พื้นเมืองกำลังได้รับการยอมรับมากขึ้นว่าครอบคลุมแง่มุมและหลักการส่วนใหญ่ของ SDGs อยู่แล้วโดยธรรมชาติ"

เหตุผลที่ ๔ — ขบวนการ Decolonization ในวงการวิชาการ

งานวิจัยด้านการผสมผสาน IK กับวิทยาศาสตร์ตะวันตกระบุว่า "การผลิตความรู้ร่วมกันระหว่าง Indigenous Knowledge Systems กับวิทยาศาสตร์ตะวันตกได้รับการยอมรับมากขึ้นเรื่อยๆ ว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญของการศึกษาและการวิจัย"

๓. ความรู้พื้นเมืองกับ SDGs: เชื่อมโยงอย่างไร

งานวิจัยสรุปการมีส่วนสนับสนุนของ IK ต่อ SDGs ใน ๔ ด้านหลัก คือ    ด้านเกษตรและความมั่นคงทางอาหาร (SDGs 1, 2, 12) — "ส่งเสริม agroecology การปลูกพืชผสมผสาน และการอนุรักษ์เมล็ดพันธุ์"    ด้านสุขภาพ (SDG 3) — "การแพทย์พื้นบ้านและระบบสุขภาพชุมชนให้การดูแลที่เข้าถึงได้และเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม"    ด้านการศึกษา (SDG 4) — "การบูรณาการ epistemologies ท้องถิ่นและการเรียนรู้จากประสบการณ์เข้าสู่หลักสูตร"    และด้านสิ่งแวดล้อม (SDG 13) — องค์ความรู้การจัดการธรรมชาติที่สะสมมาหลายพันปี

๔. บริบทไทย: ก้าวล้ำหน้ากว่าที่หลายคนคิด

ไทยไม่ได้เพิ่งเริ่มต้น แต่มีรากฐานที่แข็งแกร่งและกำลังได้รับการยอมรับในระดับโลก

ด้านการแพทย์และสุขภาพ

ไทยได้พัฒนา "บัญชียาสมุนไพรแห่งชาติ (NLEHM) ที่มีสามหมวด ได้แก่ ยาแผนไทย ยาพื้นบ้านไทย และยาสมุนไพร   โดยรับรองยาแผนโบราณทั้งจากตำราลายลักษณ์อักษรและความรู้ปากเปล่าจากหมอพื้นบ้านที่ผลิตและจ่ายในโรงพยาบาลชุมชน" และ "ยาแผนโบราณและสมุนไพรกว่า ๑๐๐ รายการถูกคัดเลือกเข้าบัญชีนี้และครอบคลุมโดยระบบประกันสุขภาพสามระบบของไทย"

ในเวที WHO ไทยได้ "แสดงจุดยืนว่าสิ่งสำคัญคือการยึดมั่นในสิทธิของชนพื้นเมือง และผลประโยชน์ที่เกิดจากการใช้ความหลากหลายทางชีวภาพและความรู้พื้นเมืองต้องแบ่งปันกับพวกเขา" — แสดงว่าไทยมีจุดยืนที่ชัดเจนในเวทีระหว่างประเทศ

ด้าน WHO และนานาชาติ

ในเดือนพฤษภาคม ๒๕๖๘ การประชุม World Health Assembly ครั้งที่ ๗๘ ได้ "ตกลงใน WHO Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034 เพื่อพัฒนาการปฏิบัติตามหลักฐานของ TCIM ในทศวรรษหน้า" โดย "ยืนยันอย่างชัดเจนว่ายอมรับบทบาทของความรู้ดั้งเดิมของชนพื้นเมือง และความสำคัญของการรักษาสิทธิ์ของพวกเขา"

 

๕. โอกาสการประยุกต์ใช้ความรู้พื้นเมืองในบริบทไทยที่กว้างกว่าการแพทย์

ด้าน	ความรู้พื้นเมืองไทยที่มีอยู่	โอกาสที่ยังไม่ถูกใช้เต็มที่
เกษตรกรรม	เกษตรผสมผสาน ปฏิทินเกษตรโบราณ พันธุ์พืชพื้นเมือง	บูรณาการกับเทคโนโลยี precision farming
การจัดการน้ำ	ระบบชลประทานโบราณ เหมืองฝาย ไร่หมุนเวียน	รับมือวิกฤตน้ำในยุคโลกร้อน
อาหารและโภชนาการ	สมุนไพรอาหาร อาหารพื้นเมือง	nutraceuticals และ functional food
การศึกษา	การเรียนรู้ผ่านธรรมชาติ ภูมิปัญญาชุมชน	project-based learning ที่ฝังในท้องถิ่น
สุขภาพจิต	พิธีกรรม ดนตรีพื้นบ้าน การนวดแผนไทย	integrative mental health care
สิ่งแวดล้อม	ป่าชุมชน ระบบนิเวศพื้นเมือง	conservation science ร่วมกับชุมชน

 

๖. ความท้าทายที่ยังต้องแก้ไข

Science Summit 2025 ระบุว่าการบูรณาการ IK อย่างยั่งยืนต้องการ "การเพิ่มการลงทุนทางการเงินในการวิจัยที่นำโดยชนพื้นเมือง การสร้างหุ้นส่วนระหว่างชุมชนพื้นเมือง นักวิทยาศาสตร์ และผู้กำหนดนโยบาย และการพัฒนาโปรแกรมสหวิทยาการที่เชื่อมต่อแนวทาง Indigenous กับแนวทางวิทยาศาสตร์ตะวันตก"

ในเวที WHO มีเสียงเตือนที่สำคัญว่า "กลยุทธ์ WHO ยอมรับคุณค่าของการรักษาแบบดั้งเดิมและพื้นเมือง    แต่ยังขาดการให้น้ำหนักที่เพียงพอกับ การศึกษาเกี่ยวกับทฤษฎีของธรรมชาติและความรู้พื้นถิ่น (Indigenous epistemologies)  เพราะการให้ความสำคัญกับการ 'ตรวจสอบด้วยหลักฐาน' อาจเสี่ยงต่อการดูแคลนการปฏิบัติที่หยั่งรากอยู่กับดินแดน วัฒนธรรม และจิตวิญญาณ"

 

สรุปสาระสำคัญ: งานวิจัยที่บทความ UWN รายงานนั้นสอดคล้องกับความเชื่อของคุณอย่างสมบูรณ์ครับ    ความรู้พื้นเมืองไม่ใช่แค่ "ความเชื่องมงาย" แต่คือ Real World Evidence ที่ผ่านการพิสูจน์โดยกาลเวลาและประสบการณ์จริงของมนุษย์หลายรุ่น โลกกำลังตื่นตัวรับรู้ความจริงข้อนี้ และไทยมีโอกาสที่ดีมากในการเป็นผู้นำในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เพราะมีทั้งฐานความรู้พื้นเมืองที่อุดมสมบูรณ์ นโยบายสุขภาพที่ก้าวหน้าระดับโลก และกลไกสถาบันที่รองรับอยู่แล้ว ความท้าทายที่เหลือคือการ "ให้เกียรติความรู้พื้นเมืองในฐานะระบบความรู้ที่มีคุณค่าในตัวเอง" ไม่ใช่แค่รอให้วิทยาศาสตร์ตะวันตกมา "รับรอง" ก่อนจึงจะยอมรับ

 

เป็นข้อมูลที่ให้ความภาคภูมิใจต่อวงวิชาการไทย   ที่ก้าวหน้า และเป็นผู้นำด้านการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาทำประโยชน์แก่ประชาชน

วิจารณ์ พานิช

๒๗ เม.ย. ๖๙