คุณค่าแท้จริงของพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา

คุณค่าแท้จริงของพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา

ผมเล่าเรื่องข้อเรียนรู้จากการเข้าไปเป็นอนุกรรมการด้านนโยบาย ยุทธศาสตร์ ติดตามและประเมินผล พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา  ไว้ที่ (๑)   บัดนี้ขอเสนอจินตนาการที่ได้จากการเข้าร่วมในคณะอนุกรรมการชุดนี้ ที่มีการประชุมในวันที่ ๗ กันยายน และ ๑๑ ตุลาคม ๒๕๖๔   

ผมจินตนาการว่า พื้นที่นวัตกรรมคือพื้นที่ทดลองปลดปล่อยครูและบุคลากรทางการศึกษาออกจากพันธนาการของกฎระเบียบที่กำหนดโดยส่วนกลาง    ให้ได้มีอิสระที่จะคิดสร้างสรรค์คุณภาพการศึกษา ณ จุดที่ตนรับผิดชอบ   มีการทำงานสร้างสรรค์เป็นทีม โดยมีเป้าหมายสุดท้ายอยู่ที่การสร้างพลเมืองรุ่นใหม่ของประเทศ ที่มีคุณภาพสูง     

เป็นการทดลองให้อิสระบวกกับให้ความรับผิดชอบ   เพื่อพิสูจน์ว่าคนในวงการศึกษาในพื้นที่มีศักยภาพที่จะร่วมกันรับผิดชอบคุณภาพการศึกษาในส่วนของตนได้    เน้นที่ความ “กล้าทำต่าง” จากเดิมที่เป็นสูตรสำเร็จตายตัว   มาร่วมกันคิดปรับวิธีดำเนินการให้เหมาะต่อบริบทของตน   

คนที่ “กล้าทำต่าง” ต้องการคุณสมบัติ “ความเป็นผู้ก่อการ” (agency)    ผมจึงมองว่า พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา เป็นพื้นที่ที่เอื้อให้เกิดการพัฒนา “ครูผู้ก่อการ” (agentic teacher)  “นักการศึกษาผู้ก่อการ” (agentic educator)    และมีกระบวนการขยายเผ่าพันธุ์ผู้ก่อการเหล่านี้ไปในวงการศึกษาทั่วประเทศ    โดยขอย้ำว่า ท่านเหล่านี้เป็น “ผู้ก่อการดี”  หรือผู้สร้างสรรค์   หรือ “ผู้นำการเปลี่ยนแปลง” นั่นเอง

พลังยิ่งใหญ่จะอยู่ที่ “ครูผู้ก่อการ” เหล่านี้    จะรู้วิธีสร้าง “นักเรียนผู้ก่อการ” (agentic student)  ที่จะเติบโตไปเป็น “พลเมืองผู้ก่อการ” (agentic citizen) ในอนาคต    พลเมืองไทยจะเปลี่ยนนิสัยไปเป็นคนที่กระตือรือร้นต่อการเข้าไปมีส่วนร่วมริเริ่มกระทำการต่างๆ เพื่อประโยชน์ส่วนรวม   ไม่เป็นพลเมืองที่นิ่งเฉยดูดาย   

ยุทธศาสตร์การดำเนินการเพื่อหนุนความสำเร็จของพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา จึงต้องเน้น “ดำเนินการจากผลมาหาเหตุ”   ไม่ใช่ “ดำเนินการจากเหตุไปหาผล” ที่ส่วนกลางเน้นกำหนดนโยบายและมาตรการให้หน่วยปฏิบัติทำตามที่กำหนดตายตัวแบบเดียวทั่วประเทศ    แต่ส่วนกลาง (สบน. สำนักบริหารพื้นที่นวัตกรรม) ทำหน้าที่ “ค้นหาผล”  คือ “การปฏิบัติที่เป็นเลิศ” ที่ทีมงานในพื้นที่นวัตกรรมร่วมกันริเริ่มดำเนินการ    เอามาทำ “กระบวนการเชิงคุณค่า”  เพื่อใช้เป็นพลังขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง 

“กระบวนการเชิงคุณค่า” ที่เริ่มต้นจาก best practice ในพื้นที่นวัตกรรม  ทำโดย สบน. จะเป็น “นวัตกรรมด้านการบริหาร”    เท่ากับพื้นที่นวัตกรรมการศึกษาไม่ใช่เพียงเพื่อเปิดช่องให้เกิด  “ครูผู้ก่อการ” (agentic teacher) ในโรงเรียนเท่านั้น   ยังเปิดช่องให้เกิด “นักบริหารการศึกษาผู้ก่อการ” ขึ้นใน สบน. และที่ส่วนกลางของระบบการศึกษาไทย     “ผู้ก่อการ” เหล่านี้ เป็น “ผู้สร้างนวัตกรรม” ณ จุดปฏิบัติงานของตน    “นักบริหารการศึกษาผู้ก่อการ” สร้างนวัตกรรมในการบริหารระบบการศึกษา    โดยเปลี่ยนจากแนวทาง ควบคุมและสั่งการ (command and control) ไปเป็นแนวทางเอื้ออำนาจ (empowerment)   

พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา เปิดช่องให้เราร่วมกันสร้างนวัตกรรมได้หลายมิติ   เกิดคุณค่าสูงยิ่งต่อสังคมและบ้านเมือง   คือสร้างพลเมืองรุ่นใหม่ที่มีคุณภาพ (high quality citizen)  และมีความเป็น “ผู้ก่อการ” (agentic citizen)

วิจารณ์ พานิช

๑๗ ต.ค. ๖๔