ผมกำลังศึกษา(เอง)เกี่ยวกับการวัดผลประเมินผลคุณธรรมจริยธรรม สิ่งที่สืบค้นพบทางอินเตอร์เน็ตส่วนใหญ่บอกว่า การวัดคุณธรรมและจริยธรรมเป็นการวัดเจตคติ (Attitude) เพื่อประโยชน์ต่อการเรียนรู้และให้ตนเองได้อ้างอิงถึง จึงขอสรุปเกี่ยวกับ "เจตคติ" ไว้พอสังเขป ดังนี้
มีนักจิตวิทยาและนักการศึกษาให้ความหมายของคำว่า Attitude ไว้มากมาย สำนักงานราชบัญฑิตยสถานได้กำหนดความหมายอธิบายคำนี้ด้วยคำภาษาไทยว่า "ทัศนคติ" และมาเปลี่ยนเป็นคำว่า "เจตคติ" ในภายหลัง โดยให้นิยามว่า
เจตคติ คือ ท่าที ความรู้สึก แนวคิดเห็นของบุคคลต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง (พจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕)
นักการศึกษาไทยเกือบทั้งหมดให้นิยามความหมายของคำว่า "เจตคติ" ตามคติของชาวตะวันตก คือมุ่งไปที่ "ความรู้สึก" "ความคิด" และ "แนวโน้มที่จะตอบสนอง" (ท่าที) เป็นปัญญาจากการคิด (cognitive) ไม่ได้กล่าวถึงปัญญาที่เกิดจากการ "เห็น" (ปัสนา) ดังนั้นจึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่การศึกษาไทยจะมีทิศทางติดตามคติฝรั่ง
อย่างไรก็ดี การศึกษาลำดับขั้นของเจตคติตามทฤษฎีของบลูม (ฺBloom's Taxonomy) ก็เกิดประโยชน์และประเทืองปัญญายิ่งในการสร้างสำนวนเพื่ออธิบายเชื่อมโยงการอธิบาย "จิต" และ "เจตสิก" ตามคติพุทธ ... เชิญดูภาพด้านล่าง และหากนำไปตีความก็น่าจะเข้าใจดีขึ้น
ข้อสังเกตที่น่าสนใจ (ผมตีความ)
- ความตั้งใจ และ เต็มใจ คือปัจจัยสำคัญของการ "รับรู้" ซึ่งเป็นลำดับขั้นแรกที่มีความซับซ้อนน้อยที่สุด ... การจัดการเรียนรู้ที่ผู้เรียน "ไม่ตั้งใจ" และ "ไม่เต็มใจ" จึงไม่มีทางจะเปลี่ยนเจตคติได้ (ตามทฤษฎีนี้)
- การจะมีพัฒนาการขึ้นไปขั้นที่สอง ผู้เรียนจะต้องตอบสนองอย่าง "เต็มใจ" "ยอมรับ" เป็นการตั้งใจตอบสนอง ไม่ใช่ถูกบังคับให้เรียน โดยสังเกตได้จากความสนุกและความสุขของผู้เรียน ... ดังนั้นห้องเรียนใด ๆ ที่ผู้เรียนไม่เคยมีความสุขหรือสนุก จึงไม่มีทางมีพัฒนาการด้านเจตคติ (ตามทฤษฎีนี้)
- การเห็นคุณค่า ก็คือ การยึดมั่นในคุณค่านั้น เกิดจาก "ความประทับใจ"
- การปรับเปลี่ยนความคิดเห็น เกิดขึ้นจากการค้นพบคุณค่า (หรือความหมาย) ของตนเองในเรื่องนั้น ๆ ผลคือจะเกิดศรัทธาอย่างแรงกล้า
- การนำไปปฏิบัติจนเกิดเป็นบุคคลิก เกิดจากการนำไปปฏิบัติด้วยศรัทธาอย่างคงเส้นคงวา
ท่านลองเปรียบเทียบกับแผนผังความเข้าใจเรื่อง "การฟังอย่างลึกซึ้ง" ที่ผมเคยเขียนอธิบายไว้ที่นี่ จะเห็นว่า "การฟังทั้งตัวและหัวใจ" หรือ deep listening นั่นเอง ที่เป็นเครื่องมือยกระดับ "เจตคติ" ... สิ่งที่น่าเป็นห่วงมาก ๆ คือ เราสอนเรื่อง "การฟัง" กันน้อยมากในโรงเรียนและมหาวิทยาลัย หรือท่านคิดว่าไงครับ
ขอจบเท่านี้ครับ
สวัสดีปีใหม่ครับ
(๑ ธ.ค. ๒๕๖๒ ๐๑.๓๓ น.)
