วิจารณ์เรื่องสั้น
เรื่อง สายน้ำ
เรื่อง สายน้ำ โดย นิติพร ชุมศรี เรื่องสั้นรางวัลรองชนะเลิศอันดับหนึ่ง โครงการประกวดเรื่องสั้นส่งเสริมวัฒนธรรมท้องถิ่น เทิดพระเกียรติสมเด็จพระเทพพระรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เรื่องราวเกี่ยวกับสองพี่น้อง สายลมกับสายน้ำ ที่เกี่ยวพันกับประเพณีการแข่งขันเรือ ประเพณีประจำท้องถิ่น สายลมผู้เป็นพี่เป็นคนที่มีความมุ่งมั่นร่วมสืบสานประเพณีการแข่งเรือ แตกต่างกับสายน้ำผู้น้อง ที่เป็นคนหนุ่มสมัยใหม่ที่สนใจแต่อินเทอร์เน็ต ไม่สนใจอย่างอื่นรอบตัว จนมีเหตุการณ์ที่ทำให้เขาได้เข้าร่วมการแข่งเรือแทนสายลม เขาก็ได้รับรู้ถึงความมุ่งมั่นพยามยามจนเกิดเป็นชัยชนะที่ไม่ใช่แค่ชนะการแข่งขันแต่เป็นการชนะใจของตนเอง
ซึ่งเรื่องนี้ทำให้เราเห็นถึงความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัย ที่มีเทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทในการชีวิตของคนเรา ก็จะทำให้เราไม่ค่อยสนใจสิ่งรอบข้าง สนใจแต่โลกโซเชียล แต่ตัวละครสายน้ำก็ทำให้เราเห็นว่า แม้ว่าจะเป็นยุคสมัยของเทคโนโลยีก็ไม่สามารถทำให้ประเพณีวัฒนธรรมเลือนหายไปตามการเวลาได้ สายน้ำที่ติดอินเทอร์เน็ตมากแต่เขาก็สามารถหลีกออกจากอินเทอร์เน็ตมาสืบสานประเพณีวัฒนธรรมท้องถิ่นได้
- โครงเรื่องและเนื้อเรื่อง
เรื่องสั้นสายน้ำ มีโครงเรื่องที่ไม่สลับซับซ้อน เปิดเรื่องด้วยฉากการแข่งขันเรือ ประเพณีประจำท้องถิ่น ซึ่งเป็นฉากตอนจบของเรื่อง ผู้เขียนบรรยายถึงฉากนี้ได้อย่างเห็นภาพบรรยากาศการแข่งขันเรือที่เป็นความรู้สึกของตัวละครที่กำลังจะแข่งเรือ เขาได้เห็นคนดูส่งเสียงตะโกนให้กำลังใจอยู่ข้างฝั่ง เสียงดนตรีมหรสพ เสียงพิธีกรประกาศที่ดังสนั่นทั้งผืนน้ำ อีกทั้งเขายังเห็นคนที่เป็นกำลังใจสำคัญของเขาในการแข่งขันครั้งนี้ ทำให้เขาตื่นเต้นและมีแรงสู้มาก
ซึ่งเหตุการณ์นี้ก็มีความสัมพันธ์กับเรื่องราววิถีชีวิตของตัวละครและชาวบ้านในเรื่องนี้ เพราะเป็นประเพณีที่เกิดขึ้นทุกปี เป็นประเพณีที่เกิดหลังจากการเก็บเกี่ยวก็จะจัดประเพณีการแข่งเรือขึ้นเพื่อเป็นการเฉลิมฉลอง อีกทั้งชาวบ้านยังใช้ชีวิตร่วมกับแม่น้ำสายนี้ มีการหาปลา ใช้น้ำในการเกษตร
การสร้างปมความขัดแย้ง ผู้แต่งสร้างปมขัดแย้งให้ตัวละครสายน้ำ เป็นคนหนุ่มสมัยใหม่ สนใจแต่เทคโนโลยีอินเทอร์เน็ต มีความสุขที่จะอยู่หน้าจอคอมมากกว่าที่จะมาสนใจสิ่งรอบข้าง เป็นคนขี้เกียจ ไม่เอาไหน จนเกิดเหตุการณ์ที่ทำให้เขาได้เข้าร่วมแข่งเรือแทนพี่ชายของเขา จึงเป็นจุดที่ทำให้เขาได้เปลี่ยนแปลงตัวเองและทำให้เขาเอาชนะใจตนเองได้
ในส่วนของความสมจริงของเรื่อง ซึ่งเรื่องราวที่ผู้แต่งเขียนขึ้นมานี้ เป็นเรื่องราวที่มีความสมจริงและปัจจุบันก็ยังมีเหตุการณ์นี้อยู่จริง ประเพณีแข่งเรือซึ่งเป็นประเพณีประจำปี ของ อำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ ทำให้ผู้อ่านเห็นภาพตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในเรื่องและสามารถรับรู้ถึงความรู้สึกและบรรยายกาศของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นได้อย่างชัดเจน ซึ่งเมื่อได้อ่านเรื่องสั้นเรื่องนี้แล้ว จุดที่ดึงดูดความสนใจของผู้อ่านก็คือการแข่งขันเรือ ผู้แต่งได้บรรยายถึงงานประเพณีประจำปี ออกมาได้อย่างน่าสนใจ ทำให้ผู้อ่านมีความรู้สึกอยากที่จะไปสัมผัสบรรยายกาศประเพณีนี้ เพราะเห็นถึงความร่วมมือร่วมใจของคนในหมู่บ้านที่มีต่อประเพณีการแข่งเรือ อีกทั้งยังเป็นประเพณีที่สนุกสนานสร้างความสุขให้แก่คนในหมู่บ้าน อีกทั้งสาเหตุอีกประการที่ดึงดูดความสนใจผู้อ่านคือ การเปิดเรื่องด้วยฉากตอนจบของเรื่อง ที่ทำให้ผู้อ่านสนใจเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น และอยากทราบถึงสาเหตุของเรื่องราว
- กลวิธีการดำเนินเรื่อง
ผู้แต่งใช้กลวิธีการดำเนินเรื่องโดยการเปิดเรื่องด้วยฉากแข่งเรือ ซึ่งเป็นฉากของตอนจบเรื่อง แล้วเล่าย้อนกลับไปเล่าถึงรายละเอียดของเหตุการณ์จนกว่าจะบรรจบกับเหตุการณ์ต้นเรื่อง ซึ่งถือได้ว่าเป็นการเปิดเรื่องที่ดี ซึ่งทำให้ผู้อ่านมีความอยากรู้เกี่ยวกับเรื่องราวที่เกิดขึ้นก่อนหน้านี้ ว่ามีมาจากสาเหตุอะไร การเปิดเรื่องในรูปแบบเช่นนี้ก็สามารถดึงดูดความสนใจให้ผู้อ่านสนใจที่จะอ่านเรื่องนี้พอสมควร และการปิดเรื่องของเรื่องสั้นสายน้ำ ก็เป็นการปิดเรื่องแบบสุขนาฏกรรม ที่ตัวละครสายน้ำนั้นฝ่าฝันความขี้เกียจความไม่เอาไหนของตนจนกลายเป็นคนที่มีความตั้งใจมุ่งมั่นจนเข้าร่วมการแข่งขันเรือ แม้ว่าในตอนจบผู้เขียนจะไม่ได้บอกว่าเรือของหมู่บ้านสายน้ำนั้นชนะหรือไม่ ผู้เขียนเพียงแต่บอกว่าสายน้ำนั้นได้ชัยชนะคือ การชนะใจของตนเอง อีกทั้งผู้เขียนยังเล่าถึงบรรยากาศที่เต็มไปด้วยความสุขมีเพียงเสียงตะโกนเชียร์และเสียงร้องดีใจ ซึ่งก็แสดงให้เห็นถึงความสุขของชาวบ้านที่มาร่วมงานประเพณีครั้งนี้ และกลวิธีเล่าเรื่องของเรื่องนี้ผู้แต่งเป็นคนเล่าเรื่องของตัวละครต่าง ๆ
- ตัวละคร
ในเรื่องสั้น สายน้ำ มีตัวละครที่เด่น ๆ อยู่สองตัวละครก็คือ สายลมและสายน้ำที่เป็นพี่น้องกัน แต่มีลักษณะนิสัยที่แตกต่างกัน ‘สายลม’ ผู้เป็นพี่จะมีความเป็นผู้นำ สนใจเอาใจใส่ผู้อื่นมีความพยายามมุ่งมั่นและขยันรู้จักทำมาหากิน เป็นเหมือนเสาหลักของครอบครัว ซึ่งสิ่งนี้ก็ทำให้เราเห็นได้อย่างชัดเจน จาการที่สายลมนั้นขยันซ้อม ขยันออกกำลังกายทุ่มเทให้กับการแข่งเรือเป็นอย่างมาก แม้สุดท้ายแล้วตนจะไม่ได้ลงแข่ง แต่ก็ยังมีความมุ่งมั่นที่จะให้สายฟ้าผู้เป็นน้องลงแข่งแทนตน จนทำให้การแข่งเรือนั้นผ่านไปได้ด้วยดี
‘สายน้ำ’ ผู้เป็นน้องจะมีลักษณะนิสัยที่แตกต่างกับสายลมอย่างชัดเจน สายน้ำจะเป็นคนที่ติดอินเทอร์เน็ต สนใจแต่โลกโซเชียลและเรื่องของตนเอง ไม่ค่อยใส่ใจเรื่องของคนรอบข้าง เป็นคนขี้เกียจ แต่อีกมุมหนึ่งก็ทำให้เราเห็นถึงความใส่ใจที่สายน้ำมีให้แก่คนอื่น ก็คือตอนที่สายลมประสบอุบัติเหตุจนไม่สามารถลงแข่งพายเรือได้ สายน้ำจึงตัดสินใจลงแข่งแทนสายลม ไม่ใช่เพียงแค่เป็นการขอร้องของสายลม แต่เป็นการที่สายน้ำนั้นเห็นความตั้งใจ ความพยายามความมุ่งมั่นของสายลมที่ทีต่อการแข่งพายเรือนี้มาตั้งแต่แรกแล้ว เขาจึงอยากที่จะทำสิ่งนี้แทนพี่ชายของเขา ในการแข่งเรือครั้งนี้ทำให้เขาได้ก้าวข้ามความไม่เอาไหนของเขาได้ ทำให้เขามีความพยายามมากยิ่งขึ้น เขาใส่ใจกับการซ้อมแข่งเรือมากกว่าการสนใจโซเชียล ซึ่งเป็นสิ่งที่เขาติดเป็นอย่างมาก เขาไม่ใช่แค่ได้รับชัยชนะในการแข่งแต่สิ่งที่เขาได้รับนั้นมีค่ามากกว่าชัยชนะก็คือการที่เขาชนะใจของเขาเอง
- ฉาก
ฉากส่วนใหญ่ที่ปรากฏในเรื่องจะเป็นฉากหมู่บ้านริมแม่น้ำมูล จะเห็นได้ว่าแม่น้ำสายนี้มีความสำคัญกับชาวบ้านเป็นอย่างมาก ใช้ในการดำรงชีพ หาปลาทำการเกษตร เห็นได้จากฉากที่พ่อของสายลมและสายน้ำนั้นกำลังหาปลาอยู่ที่แม่น้ำมูล ก็เป็นฉากที่ทำให้เห็นถึงวิถีชีวิตของคนริมแม่น้ำ อีกทั้งแม่น้ำสายนี้ยังเป็นสถานที่ที่ใช้จัดงานแข่งเรือประจำปี เป็นเหมือนที่รวมตัวของชาวอำเภอสตึก ที่จะมาดูมาให้กำลังผู้แข่งขันพายเรือของหมู่บ้านของตน ในฉากการแข่งขันเรือไม่ว่าจะเป็นวันซ้อมหรือวันแข่งขันจริง ผู้เขียนก็ได้บรรยายฉากได้อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นท่วงท่าการพาเรือ เสียงเชียร์ของผู้คน ท่าทางของผู้เชียร์ ดังตัวอย่าง ‘เสียงกองเชียร์ ดังสนั่นจนสายน้ำต้องรีบเอามืออุดหูไว้ แล้วยังแถมมาทั้งศอก ทั้งเข่า ปะทะตีต่อย โดนเนื้อตัวจนน่วม’
และอีกฉากหนึ่งที่ทำให้ผู้อ่านประทับใจก็คือฉากที่สายน้ำกลับมาจากร้านอินเทอร์เน็ตแล้วไม่เห็นใครอยู่บ้านสักคน เพื่อนบ้านในละแวกนั้นก็ไม่มีใครอยู่สักคน เพราะทุกคนในหมู่บ้านร่วมใจกันไปที่ศาลาท้ายหมู่บ้านเพื่อที่จะไปช่วยกันเข็นเรือลงแม่น้ำมูลเพื่อซ้อม ซึ่งฉากนี้ก็ทำให้เห็นถึงความสามัคคีร่วมมือร่วมใจที่มีต่อกันและเห็นถึงความตั้งที่จะสืบสานประเพณีประจำท้องถิ่น แม้ว่าจะไปกันเยอะคงไม่ได้ช่วยเข็นทุกคนแต่ก็ไปเพื่อให้กำลังใจแค่นี้ก็เพียงพอแล้ว
- สารัตถะ
สารัตถะของเรื่องสั้นสายน้ำ จะอยู่ตอนท้ายของเรื่องก็คือ ‘การแข่งขันเป็นเรื่องของแพ้กับชนะ แต่ชัยชนะที่สำคัญที่สุดคือการเอาชนะใจตัวเอง’ นอกจากเรื่องนี้จะสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของการอนุรักษ์ประเพณีวัฒนธรรมท้องถิ่นแล้ว เรื่องนี้ก็ยังให้ข้อคิดเกี่ยวกับการเอาชนะใจของตนเองอีกด้วย เราจะเห็นได้ว่า สายน้ำผู้ที่สนใจแต่เรื่องของตนเองและอินเทอร์เน็ต แต่เขาก็สามารถที่จะทิ้งสิ่งเหล่านั้นแล้วมารวมแข่งขันพายเรือ แม้ในช่วงแรกเขาจะเหนื่อยล้า ท้อแท้ แต่สุดท้ายเขาก็มีความมุ่งมั่นและมีทัศนคติที่ดีต่อการแข่งเรือมากยิ่งขึ้น ทำการแข่งขันพายเรือร่วมกับคนอื่นได้อย่างมีความสุข การแข่งเรือทำให้เขาได้ค้นพบความสุข เขามีความสุขทุกครั้งที่ได้จับไม้พาย มีความสุขเวลาที่เห็นความสามัคคีของเพื่อน ๆ ที่ร่วมมือร่วมใจกันพายเรือ เขาได้รับชัยชนะในการแข่งขัยพายเรือในครั้งนี้ แต่ชัยชนะของสายน้ำ ไม่ใช่รางวัลแต่อย่างใด แต่สิ่งที่เขาได้ก็คือ การชนะใจของตนเอง
และสารัตถะอีกอย่างที่เห็นได้อย่างชัดเจนอีกก็คือ ความสามัคคี จะเห็นได้ว่าทุกคนในชุมชนนั้นมีความสามัคคีกันเป็นอย่างมาก ทั้งผู้ที่ลงแข่งเรือ ที่ไม่ใช่แค่ใช้พละกำลังในการพายเรือเพื่อให้ไปถึงจุดมุ่งหมายโดยเร็ว แต่มีสิ่งที่สำคัญกว่านั้นก็คือผู้พายเรือทุกคนจะต้องพายเรืออย่างพร้อมเพรียงลงแรงในการพายเรือเท่ากันไม่กินแรงเพื่อน ซึ่งการพายเรือก็เป็นกิจกรรมที่ทำให้ทุกคนในชุมชนรู้จักความสามัคคี และความสามัคคีก็ก่อให้เกิดความสำเร็จ
- การประเมินค่า
1. คุณค่าด้านสังคม ตัวละครสายน้ำ ทำให้เราเห็นความสำคัญของสังคมเป็นอย่าง คนเราถ้าจะดำรงชีวิตอยู่ในสังคมได้จะต้องรู้จักปรับตัวให้เข้ากับสังคมอยู่เสมอ จะเห็นได้ว่าในช่วงแรกสายน้ำนั้น ใช้เวลาอยู่กับตัวเองและสังคมโซเชียลมากเกินไป จนไม่รู้เรื่องราวของสังคมรอบตัว แต่สุดท้ายสายน้ำก็ได้เรียนรู้และปรับตัวเข้ากับสังคมรอบตัวของเขาได้จากการเข้าร่วมแข่งขันพายเรือและเป็นสิ่งที่ทำให้เขาได้พบกับความสุขในการใช้ชีวิตที่แท้จริง อีกทั้งยังทำให้เห็นถึงความมีน้ำใจของสังคมชนบทที่มีต่อกัน จากฉากศาลาท้ายหมู่บ้าน ที่ทุกคนต่างช่วยกันเข็นเรือลงแม่น้ำ
2. คุณค่าด้านการดำรงชีวิต จะเห็นได้ว่าเรื่องสั้นเรื่องนี้ได้สะท้อนวิถีชีวิตของคนในชุมชนริมแม่น้ำมูลออกมาได้อย่างชัดเจน แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของแม่น้ำต่อการดำรงชีวิตของคนริมน้ำ ที่ใช้พึ่งพาอาศัยแม่น้ำในการทำมาหากิน จากฉากที่พ่อของสายลมและสายน้ำหาปลาอยู่ที่แม่น้ำมูล เพื่อที่จะนำมาทำอาหาร
3. คุณค่าด้านการอนุรักษ์ประเพณีท้องถิ่น คุณค่าด้านนี้เป็นคุณค่าที่เด่นชัดของเรื่อง ซึ่งก็ทำให้เราเห็นถึงความร่วมมือร่วมใจของคนในชุมชนที่มีต่อการจัดงานประเพณีแข่งเรือนี้เป็นอย่างมาก สายลม ซึ่งเป็นตัวละครที่สะท้อนคุณค่าด้านนี้ออกมาได้อย่างชัดเจน เขาทุ่มเทและมีความพยายามที่จะทำให้การแข่งขันเรือครั้งนี้ออกมาดี ไม่ใช่เพียงแค่ว่าต้องการรางวัลหรือชัยชนะ แต่เขาต้องการที่จะสืบสานประเพณีนี้ให้คงอยู่ต่อไป เหมือนกับชาวบ้านทุก ๆ คนเขาจึงมั่นซ้อมทุกวันเพื่อการนี้ และสายน้ำ ตัวละครที่ผู้เขียนสร้างให้เป็นตัวละครที่เป็นคนหนุ่มสมัยใหม่ไม่สนใจในประเพณีท้องถิ่นนี้ ให้เป็นอีกคนที่ร่วมสืบสานประเพณีด้วย ซึ่งก็สะท้อนให้เห็นว่าแม้ว่ายุคสมัยที่เปลี่ยนไปมีเทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทกับชีวิตคนเรามากเพียงใด ก็ไม่สามารถที่จะเข้ามาทำให้ประเพณีวัฒนธรรมเปลี่ยนไปหรือเลือนหายไปตามกาลเวลาที่ผ่านมาได้
