25พฤษภาคม2560
ทีมวิชาการ สมาคมพนักงานเทศบาลแห่งประเทศไทย[1]
ที่บอกว่ากระแสท้องถิ่นเป็น “เหล้าเก่าในขวดใหม่”แรงมาตั้งแต่กลางปี 2558 ก็เพราะ “ไม่มีเรื่องใหม่” ที่จะเอามาเป็นประเด็นแก้ไขหรือปฏิรูปกันใหม่ หากมีแต่เรื่องเก่าเดิม ๆ ความตอนที่แล้ว ผู้เขียนได้ลองวิพากษ์ เพียง 3 ประเด็น คือ เรื่องงบประมาณท้องถิ่นที่ลดน้อยถอยลง เรื่องการทำงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น(อปท.) ไม่มีสังกัดเหมือนเจ้าไม่มีศาล เรื่องการยึดอำนาจการบริหารงานบุคคลส่วนท้องถิ่น
สารพันปัญหาท้องถิ่น
ที่จริงยังมีเรื่องต่าง ๆ อีกมากมาย อาทิ เรื่องการจัดการศึกษาปฐมวัยของท้องถิ่น,การควบรวม อปท. (ถือเป็นจุดเปลี่ยนใหญ่ท้องถิ่นไทย),การเพิ่มอำนาจเก็บภาษีให้ท้องถิ่น,การควบคุมมาตรฐานคุณธรรมจริยธรรมนักการเมืองท้องถิ่น, การทุจริตผลประโยชน์ทับซ้อนในท้องถิ่น, การทุจริตการบริหารงานบุคคลและการใช้ระบบอุปถัมภ์ในราชการส่วนท้องถิ่น, ขวัญกำลังใจของข้าราชการพนักงานส่วนท้องถิ่น, เมื่อใดจะมีการเลือกตั้งท้องถิ่น,อำนาจอปท. ในการจัดทำบริการสาธารณะที่ลดลง,การมีส่วนร่วมของประชาชนลดเมื่อเทียบรัฐธรรมนูญเก่า,อยากให้มีการจัดการเลือกตั้งในระดับท้องถิ่นก่อน, ทำอย่างไรจึงจะทำให้ท้องถิ่นรองรับภารกิจใหม่ๆ ได้
หากพิเคราะห์หาต้นตอ ต้นเหตุของปัญหาแล้ว มันจะพันกันไปมาจนหาสาเหตุจับต้นชนปลายไม่ถูก ด้วยความสับสนของกลุ่มผู้มีส่วนได้เสียที่มีหลากหลายกลุ่ม ที่ต่างมีเป้าประสงค์ของแต่ละฝ่ายที่ไม่ลงตัวกัน ทำให้ฝ่ายที่จะเข้ามาแก้ไขหรือฝ่ายที่เป็นกลางหลงประเด็น นอกจากนี้ กาลเวลาดังกล่าวผ่านล่วงเลยมาเฉย ๆ 2-3 ปีแล้ว ตามอายุของ “คณะรักษาความสงบแห่งชาติ(คสช.)” ที่ได้ย่างเข้าปีที่ 4 เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2560 ที่ผ่านมา ซึ่งสหรัฐอเมริการับว่า ประเทศไทยเหมาะกับการเริ่มต้นธุรกิจมากที่สุดในโลกอันดับ 1 ติดต่อกันมา 2 ปีแล้ว เช่น ในด้านการท่องเที่ยว การเจริญเติบโต โดยภาพรวมและวัฒนธรรม[2]
ลองมาดูต่อกันอีกสักหน่อย ว่ารัฐธรรมนูญ 2560 นี้มีอะไรดี ๆ แม้บางอย่างดูออกจะขัดสายตาบ้าง แต่ท้องถิ่นก็ต้องรอ
ประเทศไทยติดกับดักประชาธิปไตย
การเกิดความวิตกว่าประเทศไทย “ติดกับดักประชาธิปไตย” [3] “ติดกับดักความขัดแย้ง” [4] และใช้ความรู้สึกในการตัดสิน เหล่านี้คือปัญหาที่ต้องแก้แต่ก็มีผู้แย้งอีกว่า “ติดกับดักรัฐประหาร” ด้วยท่าน พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา หน.คสช. แนะนำว่าครูต้องสอนให้เด็กกล้าแสดงออก โต้แย้งได้แต่อย่าขัดแย้งเราจะได้ไม่ติดกับดักประชาธิปไตย [5] เพราะคนไทยคุ้นเคยประชาธิปไตยมาถึงกว่า 80 ปี มีสะดุดบ้างแต่ก็คงไม่ยืดเยื้อ [6] ถ้าทหารปฏิวัติ(รัฐประหาร)อีก แก้ปัญหาผิดทาง ปัญหาอื่นๆ ก็จะเกิดขึ้นอีก ประเทศไทยจะยืนอยู่ในสังคมโลกอย่างไร [7] สาเหตุหนึ่งมีผู้สรุปว่ามีมานับตั้งแต่การตกเป็นเหยื่อของพรรคการเมือง “การมีส่วนร่วมทางการเมือง” ที่ไม่เป็นไปอย่างสร้างสรรค์ก่อให้เกิดความรุนแรงในสังคม เกิดการ “เชียร์” พรรคการเมือง หรือขั้วฝ่ายการเมือง ทำให้คนไทยตกอยู่ในวังวน และ “ดักดานทางประชาธิปไตย” [8] มาถึงปัจจุบัน ที่วนเวียนกับเรื่องเดิมที่ยังหาทางออกไม่ได้ และยังไม่มีใครบอกได้ว่าเราจะหลุดพ้นกับดักเรื่องนี้กันเมื่อไร จะหลุดพ้นกับดักประชาธิปไตยจอมปลอมนี้ไปได้อย่างไรโดยมีรากเหง้าประเด็นปัญหาที่ใช้ในการถกเถียงกันในทุกเรื่อง ก็คือ “หลักการประชาธิปไตย” [9] นั่นเอง
หากดูสถานการณ์ที่เกิดขึ้นในขณะนี้แล้ว เชื่อว่าการชะลออยู่คงจะไปอีกนาน การติดกับดักประชาธิปไตยของไทยก็ต้องไปติดกับดักของท้องถิ่นอย่างเลี่ยงไม่ได้ แต่ท่าน หน.คสช. รับปากแล้วว่าระยะเวลาจะไม่ยืดเยื้อ [10]
การกระจายอำนาจหยุดโลกท้องถิ่น
คือ การถ่ายโอนอำนาจการตัดสินใจ ทรัพยากร และภารกิจ จากภาครัฐส่วนกลางสู่ระดับท้องถิ่น รวมถึงเปิดโอกาสให้ประชาชนในท้องถิ่นสามารถเลือกตั้งผู้แทนของตัวเองเข้าไปบริหารสภาท้องถิ่นได้
มีผู้ศึกษาว่า ทิศทางการปฏิรูปการกระจายอำนาจและการปกครองท้องถิ่นหลังการรัฐประหาร 2557[11]พบว่า การกระจายอำนาจที่ผ่านมาของไทยเป็นการกระจายอำนาจตามแนวคิดกระแสหลักที่เน้นความสำคัญของรัฐมาโดยตลอด ส่งผลให้เกิดการปกครองท้องถิ่นแบบรัฐกิจที่เน้นไปที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่รัฐจัดตั้งขึ้น เป็นกลไกหลักในการบริหารงานของท้องถิ่นมากกว่าการเน้นไปที่ประชาชนที่อยู่ในท้องถิ่น การปกครองท้องถิ่นแบบรัฐกิจดังกล่าวนั้นก่อให้เกิดผลเสียต่อท้องถิ่นและประชาชนในท้องถิ่นอย่างมากทั้งปัญหาการคอร์รัปชั่นที่เกิดจากวัฎจักรธุรกิจการเมืองท้องถิ่น และปัญหาการถูกทำให้อ่อนแอขึ้นเรื่อยๆของประชาชนจากทัศนคติการหวังพึ่งพิงรัฐ หากเป็นเช่นนี้ต่อไปการกระจายอำนาจและการปกครองท้องถิ่นของไทยต้องถึงทางตันในไม่ช้า
ในประเด็นการกระจายอำนาจนี้พูดกันมานานมาก ตั้งแต่ปี 2540 เป็นสิ่งที่ถูกพูดถึงและพยายามพัฒนาอย่างต่อเนื่องมาตลอด คือ รัฐต้องกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นพึ่งตนเองและตัดสินใจในกิจการท้องถิ่นได้เองปัจจุบัน การกระจายอำนาจสู่ประชาชนในระดับท้องถิ่นต้องหยุดชะงักลงอย่างไม่มีกำหนด เมื่อ คสช. ทำการรัฐประหารและออกประกาศหัวหน้า คสช. ที่ 85/2557 เรื่องการได้มาซึ่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นเป็นการชั่วคราว [12] และ คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ที่ 1/2557 เรื่อง การได้มาซึ่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นเป็นการชั่วคราว[13]เสมือนอนาคตการกระจายอำนาจท้องถิ่นหลังประกาศ คสช. ได้แช่แข็งการเมืองท้องถิ่นนอกจากนี้หลักการสากลว่าด้วยความจำเป็นในการกระจายอำนาจให้ท้องถิ่น ไม่กล่าวชัดเจนเอาไว้ในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 แต่มีแผนยุทธศาสตร์รองรับ ที่ลดความยืดเยื้อลงได้
กฎหมายสามฉบับที่กรธ. อยากได้
ท่านวิษณุ เครืองาม กล่าวถึงอนาคตเส้นทางการปฏิรูปไทย ที่ต้องทำตามแนวทาง ป.ย.ป. 3 อย่าง คือ การปฏิรูป การจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ และ การปรองดอง [14] เพราะจุดขายของรัฐธรรมนูญ คือ “หมวดปฏิรูป” และ “ยุทธศาสตร์ชาติ” เป็นภาพฝันที่ คสช. ใช้เป็นจุดขายแต่การวางกรอบการปฏิรูปไว้กว้างๆ ต้องเริ่มในยุค คสช. นี้ และเพื่อให้เห็นผลในอีก 5 ปีในรัฐบาลหน้ายุทธศาสตร์ชาติเป็นเครื่องมือใหม่ที่ คสช. จะใช้ควบคุมกิจการรัฐบาลชุดหน้า
ในรัฐธรรมนูญมาตรา 278 [15] ยังพูดถึงกฎหมายอีกสามฉบับที่เป็นประโยชน์มาก ๆ ที่ต้องเร่งรัดให้ออกให้ได้โดยเร็ว ได้แก่ (1) กฎหมายเกี่ยวกับการศึกษาและประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนและการรับฟังความคิดเห็นก่อนการดำเนินโครงการใด ตามมาตรา 58 [16] (2) กฎหมายว่าด้วยวินัยการเงินการคลังของรัฐ ตามมาตรา 62 [17] และ (3) กฎหมายที่คุ้มครองประชาชนที่ชี้เบาะแสการทุจริตคอร์รัปชั่น ตามมาตรา 63 [18]
หากร่างรัฐธรรมนูญผ่าน ให้ดำเนินการร่างทั้งสามฉบับให้เสร็จภายใน 240 วัน และให้สภานิติบัญญัติแห่งชาติพิจารณาให้แล้วเสร็จภายใน 60 วัน ซึ่งเป็นการดำเนินการภายใต้ช่วงเวลาที่รัฐบาล คสช. ยังอยู่ในอำนาจก่อนเลือกตั้งใหม่ และที่สำคัญ คือ กำหนดไว้ด้วยว่าหากหน่วยงานใดไม่ดำเนินการภายในเวลาที่กำหนดให้คณะรัฐมนตรีสั่งให้หัวหน้าหน่วยงานนั้นพ้นจากตำแหน่ง
รัฐต้องจัดเรียนฟรี 12 ปี จากอนุบาล 1 ถึง ม.3
การศึกษาไม่เป็น “สิทธิ” แนวทางจัดการศึกษา เปลี่ยนจากความรู้คู่คุณธรรม เป็น ความรับผิดชอบต่อประเทศชาติตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 54 วรรคสี่ กำหนดไว้ว่า“การศึกษาทั้งปวงต้องมุ่งพัฒนาผู้เรียนให้เป็นคนดี มีวินัย ภูมิใจในชาติ สามารถเชี่ยวชาญได้ตามความถนัดของตน และมีความรับผิดชอบต่อครอบครัว ชุมชน สังคม และประเทศชาติ”มาตรฐานการศึกษา ต้องเรียนตามมาตรฐานสากลเพื่อระบบการทำงานมีกองทุนผู้ยากไร้ ลดความไม่เท่าเทียมในระบบการศึกษาเป็นต้น [19]
จะเห็นว่า เรายังมีดี ๆ ในรัฐธรรมนูญอีกมาก ที่ท้องถิ่นเราคงต้องอดใจรอ ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงาม
[1]PhachernThammasarangkoon, Municipality Officer ทีมวิชาการสมาคมพนักงานเทศบาลแห่งประเทศไทย, หนังสือพิมพ์สยามรัฐรายวัน ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 25 พฤษภาคม 2560 ปีที่ 67 ฉบับที่ 23404 หน้า 10, การเมืองท้องถิ่น : บทความพิเศษ &หนังสือพิมพ์สยามรัฐสัปดาห์วิจารณ์ ปีที่ 64 ฉบับที่ 37 วันศุกร์ที่ 26 พฤษภาคม – วันพฤหัสบดีที่ 1 มิถุนายน 2560, หน้า 66
[2]ประยุทธ์ ปลื้ม! เว็บข่าวสหรัฐยกไทย เป็นประเทศเหมาะเริ่มต้นธุรกิจที่สุด, มติชน, 19 พฤษภาคม 2560, https://www.matichon.co.th/news/562591
[3]รศ.ดร.สมชาย ภคภาสน์วิวัฒน์, กับดักประชาธิปไตย (Democracy Trap), 28 มีนาคม 2557, http://chaoprayanews.com/blog/politicaleconomy/201...
& “ประยุทธ์” ชูไทยต้องมาก่อน ชี้ประเทศติดกับดักประชาธิปไตย ถามกลับอะไรคือหน้าที่, 5 พฤษภาคม 2560, https://www.matichonweekly.com/hot-news/article_34...
[4]นายกฯ แนะเยาวชนอย่าติดกับดักความขัดแย้ง ช่วยทำประเทศให้สงบสุข, ไทยรัฐ, 22 เมษายน 2559, http://www.thairath.co.th/content/609683
[5]‘ประยุทธ์’ แนะครูต้องสอนให้เด็กกล้าแสดงออก แต่อย่าขัดแย้ง ไม่ติดกับดักประชาธิปไตย, 16 มกราคม 2559, https://prachatai.com/journal/2015/01/57438
[6]อ่านบทความนี้ ตลกดี เขียนล้อเลียนบริบทของการเมืองไทย โดยเฉพาะนักการเมืองไทย อ่านที่: เรื่องเล่าตลกร้าย ถึงร้ายกาจมาก… , by ณดาว, 8 พฤษภาคม 2551, http://oknation.nationtv.tv/blog/petpetpe/2008/05/08/entry-1
[7]คำกล่าวนี้ของพลเอกประยุทธ์ ช่วงปลายปี พ.ศ. 2556 ก่อนการปฏิวัติยึดอำนาจ ด้วยสถานการณ์การชุมนุมเสื้อแดงเสื้อเหลืองที่ยืดเยื้อมาก อ่านที่ : ผบ.ทบ.ยืนยันทหารไม่ปฏิวัติแม้การชุมนุมพรุ่งนี้จะออกมาแบบใด, ข่าวการเมือง สำนักข่าวอินโฟเควสท์, 8 ธันวาคม 2556, http://www.ryt9.com/s/iq02/1793691
[8] หรือว่าคนไทยจะ “ติดกับดักประชาธิปไตย” จริงๆ, Pantip, 12 พฤศจิกายน 2557, https://pantip.com/topic/32844767
[9] กับดักประชาธิปไตย, บทบรรณาธิการกรุงเทพธุรกิจ, 7 มีนาคม 2559, http://www.bangkokbiznews.com/blog/detail/637126
[10] คุณหยุดแล้ว แต่โรดแม็ปไม่หยุด, ในมติชนสุดสัปดาห์ ฉบับวันที่ 7 - 13 เมษายน 2560, 11 เมษายน 2560, https://www.matichonweekly.com/column/article_31034
& อีก19เดือนเลือกตั้ง กรธ.ชี้อย่างช้าสุดนับจาก6เม.ย./นายกฯยันโรดแมปไม่เปลี่ยน, 5 เมษายน 2560, http://www.thaipost.net/?q=อีก19เดือนเลือกตั้ง-กรธชี้อย่างช้าสุดนับจาก6เมยนายกฯยันโรดแมปไม่เปลี่ยน
... ยันปฏิรูปไม่มีสะดุดนายอลงกรณ์ พลบุตร รองประธาน สปท.คนที่หนึ่ง กล่าวถึงการทำงานของ สปท.หลังรัฐธรรมนูญประกาศใช้ว่า สปท.ได้วางแผนทำงานล่วงหน้าเรียบร้อยแล้ว ทั้งการจัดวาระปฏิรูปเร่งด่วน 27 วาระ 74 เรื่อง ร่วมกับคณะกรรมการบริหารราชการแผ่นดินตามกรอบการปฏิรูปประเทศ ยุทธศาสตร์ชาติ และการสร้างความสามัคคีปรองดอง (ป.ย.ป.)…
[11]เชิงชาญ จงสมชัย, ทิศทางการปฏิรูปการกระจายอำนาจและการปกครองท้องถิ่นหลังการรัฐประหาร 2557 (The Direction of decentralization and Local government reform After 2014 Thai coup d’Etat), ใน วารสารสังคมศาสตร์ ปีที่ 11 ฉบับที่ 1 (ม.ค.-มิ.ย. 2558) หน้า 29-51, http://www.socsci.nu.ac.th/jssnu/file/journal/2015_07_18_10_55_20.pdf
[12]ประกาศคณะรักษาความสงบแห่งชาติฉบับที่ 85/2557 เรื่อง การได้มาซึ่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นเป็นการชั่วคราว ลงวันที่ 10 กรกฎาคม 2557 มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 22 กรกฎาคม 2557, ราชกิจจานุเบกษา, หน้า 12 - 14, เล่ม 131 ตอนพิเศษ 134 ง วันที่ 21 กรกฎาคม 2557, http://library2.parliament.go.th/giventake/content... & http://library2.parliament.go.th/giventake/ncpo.ht... & http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2557/E/...
[13]คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ 1/2557 เรื่อง การได้มาซึ่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นเป็นการชั่วคราว ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2557 มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2558 เป็นต้นไป โดยมิให้คำสั่งนี้มีผลบังคับกับกรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา, ราชกิจจานุเบกษา หน้า 48-52 เล่ม 132 ตอนพิเศษ 1 ง วันที่ 5 มกราคม 2558, http://library2.parliament.go.th/giventake/content... & http://www.bangkokbiznews.com/news/detail/626872#s...
[14]หลักนิติธรรมยาศักดิ์สิทธิ์ปราบโกง! ‘วิษณุ’ชี้ต่อไปไทยมี 3 เส้นทางสู่ปฏิรูป-ปรองดอง, 3 พฤษภาคม 2560, https://www.isranews.org/isranews-article/55921-isranews-55921.html
[15]สรุปร่างรัฐธรรมนูญ: การศึกษาไม่เป็น “สิทธิ” รัฐต้องจัดเรียนฟรี 12 ปี จากอนุบาล 1 ถึง ม.3, โดย iLaw, 22 กรกฎาคม 2559, https://ilaw.or.th/node/4209
มาตรา 278 ให้คณะรัฐมนตรีดำเนินการให้หน่วยงานของรัฐที่คณะรัฐมนตรีกำหนดดำเนินการให้จัดทำร่างกฎหมายที่จำเป็นตามมาตรา 58 มาตรา 62 และมาตรา 63 ให้แล้วเสร็จและเสนอต่อสภานิติบัญญัติแห่งชาติภายในสองร้อยสี่สิบวันนับแต่วันประกาศใช้รัฐธรรมนูญนี้ และให้สภานิติบัญญัติแห่งชาติพิจารณาให้แล้วเสร็จภายในหกสิบวันนับแต่วันที่ได้รับร่างพระราชบัญญัตินั้น
ในกรณีที่มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องหลายหน่วยงาน ให้คณะรัฐมนตรีกำหนดระยะเวลาที่แต่ละหน่วยงานต้องดำเนินการให้แล้วเสร็จตามความจำเป็นของแต่ละหน่วยงาน แต่ทั้งนี้เมื่อรวมแล้วต้องไม่เกินสองร้อยสี่สิบวันตามวรรคหนึ่ง
ในกรณีที่หน่วยงานของรัฐตามวรรคหนึ่งไม่อาจดำเนินการได้ภายในกำหนดเวลาตามวรรคสอง ให้คณะรัฐมนตรีสั่งให้หัวหน้าหน่วยงานของรัฐนั้นพ้นจากตำแหน่ง
[16]มาตรา 58 การดำเนินการใดของรัฐหรือที่รัฐจะอนุญาตให้ผู้ใดดำเนินการ ถ้าการนั้นอาจมีผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติ คุณภาพสิ่งแวดล้อม สุขภาพ อนามัย คุณภาพชีวิต หรือส่วนได้เสียสำคัญอื่นใดของประชาชนหรือชุมชนหรือสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง รัฐต้องดำเนินการให้มีการศึกษาและประเมินผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนหรือชุมชน และจัดให้มีการรับฟังความคิดเห็นของผู้มีส่วนได้เสียและประชาชนและชุมชนที่เกี่ยวข้องก่อน เพื่อนำมาประกอบการพิจารณาดำเนินการหรืออนุญาตตามที่กฎหมายบัญญัติ
บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิได้รับข้อมูลคำชี้แจงและเหตุผลจากหน่วยงานของรัฐก่อนการดำเนินการหรืออนุญาตตามวรรคหนึ่ง
ในการดำเนินการหรืออนุญาตตามวรรคหนึ่ง รัฐต้องระมัดระวังให้เกิดผลกระทบต่อประชาชนชุมชน สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพน้อยที่สุด และต้องดำเนินการให้มีการเยียวยาความเดือดร้อนหรือเสียหายให้แก่ประชาชนหรือชุมชนที่ได้รับผลกระทบอย่างเป็นธรรมและโดยไม่ชักช้า
[17]มาตรา 62 รัฐต้องรักษาวินัยการเงินการคลังอย่างเคร่งครัดเพื่อให้ฐานะทางการเงินการคลังของรัฐมีเสถียรภาพและมั่นคงอย่างยั่งยืนตามกฎหมายว่าด้วยวินัยการเงินการคลังของรัฐ และจัดระบบภาษีให้เกิดความเป็นธรรมแก่สังคม
กฎหมายว่าด้วยวินัยการเงินการคลังของรัฐอย่างน้อยต้องมีบทบัญญัติเกี่ยวกับกรอบการดำเนินการทางการคลังและงบประมาณของรัฐ การกำหนดวินัยทางการคลังด้านรายได้และรายจ่ายทั้งเงินงบประมาณและเงินนอกงบประมาณ การบริหารทรัพย์สินของรัฐและเงินคงคลัง และการบริหารหนี้สาธารณะ
[18]มาตรา 63 รัฐต้องส่งเสริม สนับสนุน และให้ความรู้แก่ประชาชนถึงอันตรายที่เกิดจากการทุจริตและประพฤติมิชอบทั้งในภาครัฐและภาคเอกชน และจัดให้มีมาตรการและกลไกที่มีประสิทธิภาพเพื่อป้องกันและขจัดการทุจริตและประพฤติมิชอบดังกล่าวอย่างเข้มงวด รวมทั้งกลไกในการส่งเสริมให้ประชาชนรวมตัวกันเพื่อมีส่วนร่วมในการรณรงค์ให้ความรู้ ต่อต้าน หรือชี้เบาะแส โดยได้รับความคุ้มครองจากรัฐตามที่กฎหมายบัญญัติ
[19]สรุปร่างรัฐธรรมนูญ: การศึกษาไม่เป็น “สิทธิ” รัฐต้องจัดเรียนฟรี 12 ปี จากอนุบาล 1 ถึง ม.3, โดย iLaw, 22 กรกฎาคม 2559, อ้างแล้ว
& คำสั่ง คสช.ให้จัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน 15 ปี โดยไม่เก็บค่าใช้จ่ายและแต่งตั้งข้าราชการการเมือง, ข่าวสำนักงานรัฐมนตรี 248/2559, 15 มิถุนายน 2559, http://www.moe.go.th/websm/2016/jun/248.html
คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ที่ 28/2559 เรื่อง ให้จัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน 15 ปี โดยไม่เก็บค่าใช้จ่าย ลงวันที่ 15 มิถุนายน 2559
“การศึกษาขั้นพื้นฐาน 15 ปี” หมายความว่า การศึกษาตั้งแต่ระดับก่อนประถมศึกษา (อนุบาล) (ถ้ามี) ระดับประถมศึกษา จนถึงมัธยมศึกษาปีที่ 6 หรือระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช. 3) หรือเทียบเท่า และให้หมายความรวมถึงการศึกษาพิเศษและการศึกษาสงเคราะห์ด้วย
ยังไม่มีการพัฒนาคนที่จิตวิญญานโดยใช้หลักศาสนาเข้ามาช่วยประคับประคอง ปัญหาทั้งปวงจึงวนเวียนบนความโลภของคน ครับ