วิชาเศรษฐกิจพอเพียง เรียนรู้วิถีแห่งความพอเพียง จากรูปธรรม สู่การขยายผล

เมื่อวันที่ ๑๐ กรกฎาคม ๒๕๕๙ ที่ผ่านมา ผมนำนักศึกษาในรายวิชาเศรษฐกิจพอเพียงจำนวน ๙ ชีวิตไปเรียนรู้ ณ ศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญาชาวบก อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา

หลังจากเมื่อในวันที่ ๙ กรกฎาคม ๒๕๕๙ ซึ่งเป็นครั้งแรกที่ได้เจอกับนักศึกษา ผมมีโอกาสได้แลกเปลี่ยนถึงเรื่อง ทฤษฎีการทำให้ทันสมัย (Modernization Theory) ที่มีอิทธิพลกำหนดกรอบคิดและสร้างปฏิบัติการในการพัฒนาประเทศไทยมาอย่างช้านาน โดยมุ่งเน้นให้เป็นเหมือนประเทศที่เรียกตัวเองว่าเจริญแล้ว และต้องพัฒนาให้เป็นไปตามแนวทางดังกล่าว มันคือชุดความเชื่อความจริง หรือเราเรียกมันว่า “วาทกรรมว่าด้วยการพัฒนา” การพัฒนาถูกส่งตรงมาจากส่วนกลาง ซึ่งไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงของพื้นที่ที่มีความหลากหลาย ส่งผลให้เกิดความเปลี่ยนแปลงขนานใหญ่ในประเทศของเรา

นับตั้งแต่ปี ๒๕๐๔ ยุคที่ผู้ใหญ่ลีตีกลองประชุมเป็นต้นมา เรามีแผนพัฒนาเศรษฐกิจ ใช้ และต่อมาเปลี่ยนเป็นแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม ก่อนที่จะเกิดวิกฤตการณ์ด้านเศรษฐกิจ เรายังคงมุ่นเน้นสร้างความทันสมัย อุตสาหกรรมเริ่มเข้ามามีบทบาทสำคัญทางเศรษฐกิจ แทนภาคการเกษตรที่มุ่งเน้นเพื่อการดำรงชีพ

จากงานของ วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ การเกษตรแผนใหม่ เป็นผลสืบเนื่องมาจากการปฏิวัติเขียว (The Green Revolution) โดยใช้ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์เกษตรและเทคโนโลยี มาเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้า เช่นการใช้พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ที่ให้ผลผลิตสูง การใช้เครื่องจักรกลทางการเกษตรไถพรวนได้ลึกมากขึ้นทดแทนแรงงานจากสัตว์ ทั้งนี้เพื่อให้สามารถผลิตได้ในทุกช่วงเวลาและมีผลผลิตอย่างต่อเนื่อง รวมถึงการใช้สารเคมีทางการเกษตรจำพวกปุ๋ยเคมี สารเคมีกำจัดศัตรูพืช และฮอร์โมนพืชสังเคราะห์ ฯลฯ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ได้ผลผลิตที่สูงขึ้น ในระยะเวลาเดิม เพื่อจะได้มีวัตถุดิบป้อนให้กับโรงงานอุตสาหกรรมและเป็นการประหยัดแรงงาน เนื่องจากแรงงานส่วนใหญ่หลั่งไหลไปสู่ภาคอุตสาหกรรมตามที่ได้มีการปฏิวัติอุตสาหกรรมก่อนหน้านี้


การปฏิวัติเขียว ได้กลายเป็นนโยบายและแนวทางหลักของการพัฒนาประเทศส่วนใหญ่ในโลกรวมทั้งประเทศไทย นโยบายส่งเสริมการทำการเกษตร รวมถึงเทคนิคการปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์ได้ถูกกำหนดให้ใช้แนวทางเดียวกันจนกลายเป็นระบบหลัก เนื่องจากแนวคิดในเรื่องผลตอบแทนทางเศรษฐศาสตร์ที่เน้นความสามารถในการเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรเป็นจำนวนมาก มีผลตอบแทนสูงกับผู้ผลิต ได้กลายเป็นแนวทางหลักในการเลือกรูปแบบการผลิตทางการเกษตร

การปฏิวัติเขียวถือเป็นจุดเปลี่ยนผ่านที่สำคัญด้านเป้าหมายของการเกษตรจากการยังชีพไปสู่ เป้าหมายทางเศรษฐกิจ ส่งผลกระทบที่สำคัญหลายด้าน เช่น กระทบต่อทุนทรัพยากรมนุษย์ ทุนทางสังคม ทุนทางธรรมชาติ และทุนทางการเงิน ซึ่งถือว่าเป็นทรัพยากรในการดำรงชีพ

นอกจากนั้นแล้วการมุ่งพัฒนาด้านอุตสาหกรรม การลงทุนด้านการเงินและอสังหาริมทรัพย์ ในช่วงก่อนปี ๒๕๔๐ ส่งผลให้มีการลงทุนอย่างมากมาย ทว่าเงินทุนของเรามีน้อยที่จะสนับสนุนการลงทุนจำต้องหยิบยืมจากมหาอำนาจ ในขณะที่ระบบการปล่อยสินเชื่อเพื่อการลงทุนก็ยังขาดความรัดกุม มีข้อจำกัดด้านความซื่อสัตย์ ในที่สุดก็ล้มไม่เป็นท่า ไม่มีศักยภาพในการใช้หนี้ ปล่อยค่าเงินบาทให้ลอยตัว เกิดภาวะฟองสบู่แตก

คำถามคือแล้วเราจะอยู่อย่างไร มีการปรับตัวแบบไหน เพื่อให้อยู่รอด

ผมค้างไว้แค่นี้ แล้วบอกว่าพรุ่งนี้เราจะได้ศึกษารูปธรรม ของคนที่พยายามต่อสู้ต่อรองเพื่อขยายแนวความคิดของความพอเพียง
จนวันนี้ ได้นำพานักศึกษามาเห็นของจริง ด้วยวิถีของการพึ่งตนเอง วิถีของความพอเพียง


ศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาชาวบก บ้านครูฑูรย์ ครูไพฑูรย์ ศิริรักษ์ อดีตข้าราชการครูกรมการศึกษานอกโรงเรียน และเจ้าหน้าที่บริหารงาน มหาวิทยาลัยทักษิณ กับ ภรรยาคู่ชีวิต ครูลดาวัลย์ เมืองศรี อดีตครูชำนาญการพิเศษ โรงเรียนวรนารีเฉลิม ซึ่งทั้งสองท่าน ผมสนิทสนมคุ้นเคยกันมาตั้งแต่ครั้งยังเป็นนักเรียน โดยเฉพาะครูวัลย์ ซึ่งผมเรียกว่า “แม่จ๋า” เพราะเป็นครูสอนวิชาเคมีของผม หลังหยุดพักงานราชการประจำ ก็หันแหมาสร้างรูปธรรมของการใช้ชีวิตที่ควรค่าแก่การนำเป็นแบบอย่าง และพัฒนาจนเป็นศูนย์การเรียนรู้ในที่สุด

บทเรียนแรก ครูฑูรย์บรรยายตอกย้ำกับสิ่งที่ผมได้แลกเปลี่ยนกับนักศึกษาในชั้นเรียนเมื่อสัปดาห์ที่แล้วโดยมิได้นัดหมาย โดยย้ำให้เห็นปฏิบัติการของการทำให้ทันสมัยที่ทรงอิทธิพลต่อแนวคิดการพัฒนาประเทศในยุคที่ผ่านมา และชี้ให้เห็นวิกฤตการณ์ที่เราไม่เท่าทันกับแนวทางการพัฒนาดังกล่าว

ครูฑูรย์ให้ความสำคัญกับการเรียนรู้รากเง้าความเป็น “เรา” กล่าวคือเรียนรู้ประวัติศาสตร์ วิถี วัฒนธรรม ภูมินิเวศ ครั้งอดีต เพื่อให้เข้าใจถึงตัวตนของชุมชน พร้อม ๆ กับการวิเคราะห์สถานการณ์ในปัจจุบันควบคู่กันไปทั้งในเชิงที่เป็นศักยภาพ และข้อจำกัด เพื่อเป็นข้อมูล ในการกำหนดตำแหน่งแห่งหนของการพัฒนาที่สอดคล้องกับความเป็นชุมชน ต่อจากนั้นก็มีการกำหนดแผนการขับเคลื่อน และสร้างปฏิบัติการให้เห็นเป็นรูปธรรม พร้อมๆไปกับการเรียนรู้ สรุปบทเรียน และสกัดออกมาเป็นองค์ความรู้เพื่อขยายผลต่อ ถือเป็นการนิยามและสร้างตัวตนใหม่ของพื้นที่ซึ่งมีการพัฒนาอย่างเหมาะสม

อีกด้านหนึ่ง คือเรื่องระดับปัจเจกบุคคล และระดับครัวเรือน เมื่อวิเคราะห์อย่างมีเหตุผลบนฐานของข้อมูลการใช้จ่ายในครัวเรือน พบว่ามีค่าใช้จ่ายหลายหมวดที่สามารถจัดการได้ หรือลดลงได้ จึงได้พยายามเรียนรู้ ศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้าน สอดคล้องกับเงื่อนไขด้านความรู้ จนได้ผลิต ผลิตภัณฑ์ที่สามารถผลิตใช้ได้เองในครัวเรือน เช่น น้ำยาล้างจาน น้ำยาอเนกประสงค์ สบู่จากสารสกัดธรรมชาติ การปลูกพืชผักที่ใช้รับประทานในครัวเรือน รวมทั้งการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพ บนฐานคิดที่จะพึ่งตนเองให้มากที่สุด สอดคล้องกับห่วงของการพอประมาณ รวมทั้งการสร้างภูมิคุ้มกันให้ตัวเองด้วยการลดการใช้สารเคมี เพราะประเมินและเห็นโอกาสเสี่ยงที่ส่งผลต่อสุขภาวะ รวมทั้งการสร้างความมั่นคงด้านอาหารที่ปลูกทุกอย่างที่กิน กินทุกอย่างที่ปลูก พร้อม ๆ กับการอนุรักษ์เมล็ดพันธุ์ดั้งเดิมเพื่อให้ลูกหลานได้ใช้ประโยชน์และเรียนรู้ ตลอดจนเลี้ยงเป็ดเอาไข่ เลี้ยงหมูเอาปุ๋ย สะท้อนอย่างชัดเจนต่อห่วงพอประมาณ นอกจากนั้นยังมีความมานะพยายาม อดทน สร้างรูปธรรม สร้างบทเรียนการเรียนรู้ เผยแพร่ จัดกระบวนการเรียนรู้ให้ผู้สนใจอย่างไม่คำนึงถึงมูลค่า เพียงหวังให้ผู้เรียน เรียนรู้ฉุกคิดถึงการพึ่งตนเอง การดูแลสุขภาพ ซึ่งสอดคล้องกับเงื่อนไขคุณธรรม


ทั้งหมดล้วนตอกย้ำความคิด ความเชื่อ และพิสูจน์ความจริงชุดใหม่ ภายใต้แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง

และในวันที่ ๑๗ กรกฎาคม ๒๕๕๙ ที่ผ่านมา นักศึกษาของผมซึ่งผ่านการเรียนรู้จากครูฑูรย์ และครูวัลย์ กำลังขยายฐานแนวคิดดังกล่าว ด้วยการสาธิตถ่ายทอดแนวคิดให้กับนักศึกษาอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งไม่ได้ไปศึกษาดูงานด้วยได้ร่วมเรียนรู้ ด้วยการชวนพูดคุยถึงแนวคิดการพึ่งตนเอง แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง การผลิต น้ำยาอเนกประสงค์ น้ำยาล้างจาน แชมพู สบู่


น้ำยาอเนกประสงค์ น้ำยาล้างจาน แชมพู สบู่ เป็นเพียงแค่เครื่องมือ หรือสื่อการเรียนรู้ตัวหนึ่งที่ถ่ายทอดรูปธรรม ดังนั้นในการสาธิตขยายผลวันนี้ ไม่เพียงมุ่งเน้นให้ทำเป็น แต่สิ่งที่สำคัญคือมุ่งเน้นให้ได้เรียนรู้ถึงแนวคิด แนวทางการปฏิบัติ รูปธรรมความสำเร็จ ของการใช้ชีวิตแบบพอเพียง และการนำแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงมาใช้อย่างสอดคล้องเหมาะสม และหวังว่า สิ่งทีได้เรียนรู้ดังกล่าวจะก่อให้เกิดรูปธรรมของการนำไปประยุกต์ใช้ให้สอดคล้องกับบริบทของแก่ละคนในเร็ววัน

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน เฉลิมพล คุณอำนวยเมืองคอน



ความเห็น (2)

เขียนเมื่อ 

สวัสดีจ้ะท่านอาจารย์เฉลิมพล

คำสอน คำแนะนำของพ่อหลวง

หากลูกไทยเชื่อถือและปฏิบัติได้

เชื่อมั่นว่า พ้นความทุกข์ของการ

ดำเนินชีวิตแน่นอนจ้ะ

เขียนเมื่อ 

ตามมาชื่นชมครูรู้จัก ครูไพฑูรย์ ศิริรักษ์

เสียดายจำแม่จ๋าสอนเคมีไม่ได้

ชอบกิจกรรมแบบนี้

เอามาอีก