Goleman ใช้คำว่า social cognition    ซึ่งหมายถึงเข้าใจบริบททางสังคมในแวดวงสังคมนั้นๆ     อย่างตอนนี้ผมต้องไปเป็นกรรมการธนาคารไทยพาณิชย์     ผมต้องเข้าไปอยู่ในวงสังคมของนักการเงินการธนาคาร     ผมบอกตัวเองว่า ผมมี social ignorance ในแวดวงสังคมนี้     ซึ่งผมจะต้องเรียนรู้โดยเร็ว

        แต่ละวงการ  วิชาชีพ  องค์กร ต่างก็มีวัฒนธรรมย่อย (subculture) ของตนเอง     ผมสังเกตว่าในวงการศึกษาขั้นพื้นฐาน จะมีวัฒนธรรมแสดงความเคารพหรือเกรงใจผู้ใหญ่หรือผู้อาวุโสชัดเจนกว่าวงการอื่นๆ     แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าการแสดงออกเช่นนั้นจะหมายความว่าผู้น้อยจะเห็นด้วยกับถ้อยคำของผู้ใหญ่อย่างแท้จริง     แต่เขามี social norm ในกลุ่มครูที่จะไม่พูดอะไรที่ไม่ตรงกับของผู้ใหญ่

        ในวงการหมอ มีการเคารพอาวุโส  ถือผู้อาวุโสกว่าเป็นครู     เรียกว่าอาจารย์หมด    โดยที่ไม่จำเป็นต้องเป็นอาจารย์-ศิษย์กันมาก่อน  แต่ยังแสดงความคิดเห็นที่แตกต่างกันได้

        ในสมัยรัฐบาลทักษิณ หน่วยราชการที่ทำหน้าที่ควบคุมตรวจสอบหน่วยงานอื่น ไม่มีอิสระที่แท้จริง     ผู้ใหญ่ในหน่วยงานจะคอยเงี่ยหูฟังสัญญาณจาก "ท่านผู้นำ"     และตัดสินด้วยเหตุผลข้างๆ คูๆ ไปตามซิกแนลนั้น     ผมมีตัวอย่างของจริง แต่จะไม่ระบุในที่นี้

        เมื่อประมาณปี ๒๕๒๐ ผมเป็นรองอธิการบดี มอ. ไปประชุมที่ มข.     ได้พบ รศ. สายหยุด นิยมวิภาต ซึ่งเวลานั้นเป็นคณบดีคณะพยาบาลศาสตร์ มข.     ท่านเล่าให้ฟังว่าคนทางอีสานจะไม่โต้แย้งผู้ใหญ่ด้วยวาจาหรือท่าทาง แม้จะไม่เห็นด้วย      และคำว่า "ครับ" หรือ "ค่ะ" ของชาวอีสานที่เป็นชาวบ้านนั้นมีความหมายต่างจากที่เราเข้าใจ     มีตัวอย่าง อ. สายหยุดบอกเจ้าหน้าที่คนสวน สมมติว่าชื่อนายมี ให้ไปปลูกต้นไม้     "นายมีเอาต้นไม้สี่ต้นนี้ไปปลูกตรงขอบสนามตรงโน้นนะ"     อ. สายหยุดบอกพร้อมทั้งชี้มือ   นายมีตอบ "ครับ"      แต่เวลาผ่านไป ๑ สัปดาห์ นายมีก็ยังไม่ได้ปลูกต้นไม้     เมื่อสอบสวนกันขึ้นจึงพบว่านายมีไม่เห็นด้วยที่จะปลูกต้นไม้ตรงนั้น     แต่นายมีจะไม่โต้แย้ง แต่ก็ไม่ทำ      อ. สายหยุดอธิบายให้ผมฟังว่า  คำว่า "ครับ" ของชาวบ้านอีสานหมายความว่าได้ยินที่สั่งแล้ว     ไม่ได้หมายความว่าจะทำตามสั่งเสมอไป   

        เมื่อปี ๒๕๑๐ ผมไปเรียนต่อที่มหาวิทยาลัยมิชิแกน เมือง แอน อาร์เบอร์  รัฐมิชิแกน  สหรัฐอเมริกา      มีเพื่อนที่เรียนด้วยกันเป็นภรรยาสามีคู่หนึ่ง     ภรรยาชื่อรูธ ชอบเอามือลูบศีรษะสามีด้วยความรักใคร่     ผมรู้สึกขัดตามาก เพราะมองว่าหัวเป็นของสูง ภรรยาไม่ควรลูบเล่น     แต่ในวัฒนธรรมฝรั่งเขาไม่ถือ  กลับรู้สึกว่าเป็นการแสดงความรัก   

        เดิมคนเข้าใจกันว่า ปัญญาเชิงสังคมหมายถึงความเข้าใจสังคมวัฒนธรรม ในสภาพหรือบริบทนั้นๆ     แต่ปัจจุบันเป็นที่รู้แล้วว่าปัญญาเชิงสังคมยังมีองค์ประกอบอื่นๆ รวม ๘ ประการ ดังได้กล่าวถึงแล้วในตอนที่ 180

วิจารณ์ พานิช
๑๓ ตค. ๔๙