ที่มาของคำว่า สระบุรี (และชัยนาท)
สระบุรี (สะหระบุรี) เป็นจังหวัดสำคัญ เพราะเป็นทางแยกไปเหนือ อีสาน ที่ผมขับรถผ่านนับร้อยครั้งได้แล้วกระมัง (ทำนองว่า หระรีเลี้ยวขวา)
และคิดมานานว่าชื่อนี้มีที่มาอย่างไร (ผมคงเป็นโรคจิตอย่างหนึ่งที่ต้องตีความหมายไปทุกเรื่อง โดยเฉพาะชื่อเมือง)
ทำไมต้องสระ เป็น “พยัญชนะบุรี” ไม่ได้หรือไร หรือว่ามันมีสระน้ำ เออคงใช่ ลองไปค้นเน็ตดู ก็ใช่จริงๆ ซะด้วย ..ธ่อ ของกล้วยๆ ลองอ่านดู..วิกีพีเดีย
....สำหรับที่มาของคำว่า “สระบุรี” สันนิษฐานว่า เพราะเหตุที่ทำเลที่ตั้งครั้งแรกมีบึงอยู่ใกล้ คือ “บึงหนองโง้ง” เมื่อตั้งเมืองขึ้นจึงได้นำเอาคำว่า “สระ” มารวมเข้ากันกับคำว่า “บุรี” เป็นชื่อเมือง “สระบุรี”
อ้าว...ถ้าจริงดังว่าทำไมไม่อ่านออกเสียงว่า สะบุรี ล่ะ ทำไมออกเสียงว่า สะหระบุรี
รอบๆ สระบุรี มีจว. อะไรบ้าง ลองสำรวจดูสิ มี ละพะบุรี (ละวะ หรือ ละว้า หรือ ละโว้ อันเดียวกัน) อโยธยาปุระ นครราชสีมา ปทุมธานี
ล้วนชื่อแขกๆ ทั้งน้าน ....อ่างทอง ไม่รู้ติดกันไหม ถ้าติดก็คงติด อ. วิเศษไชยชาญ หรือ ป่าโมกข์แหละหวา ก็แขกหมด อยู่ดี
อิทธิพลตั้งชื่อเมืองเป็นแขก เป็นมงคลแก่เมือง เป็นเทรนด์แห่งยุคสมัยโน้น มันอยู่โดยรอบ แล้วจู่ๆ จะเอาสระน้ำโง่ๆ มาตั้งเป็นชื่อเมือง มันเป็นไปไม่ได้หรอก สิบอกให่ ดังนั้นชื่อเมืองนี้ต้องมีฐานมาจากแขกแน่นอน
วันนี้ผมแวบคิดว่า น่าจะมาจาก สุรบุรี (อ่านว่า สุระบุรี สายเดียวกับ สุรนารี นั่นแหละ) แปลว่า เมืองที่มั่นคง แข็งแรง
อาจตั้งชื่อแต่สมัย เจ้าอนุแห่งล้านช้างบุกมากวาดต้อนผู้คนฝ่ายนี้ไป ได้ข่าว่าบุกมาจนถึงสระบุรีนี่แหละ แล้วเมืองหน้าด่านนี้เข้มแข็ง ต้านทานข้าศึกไว้ได้ ก็เลยทรงประทานชื่อเมืองเสียใหม่ ว่า สุรบุรี (จากเดิมอาจเป็นเมือง “สระหนองโง้ง” ก็เป็นได้)
นอกจากสระบุรี สุโขทัย ลพบุรี แล้ว ผมยังได้ตั้งทฤษฎีชื่อเมืองไว้แบบแหกคอกไว้มากหลาย เช่น
เชียงราย = เชียงรายา = เชียง + ราชา (รายา คำเดียวกัน)
เม็งราย = เม็ง + รายา > แปลว่า ราชาแห่งชาวเม็ง (เป็นคนเผ่าละว้า ลว ลพบุรี มอญ)
ชัยนาท = ศรีจนาศะ (เป็นเมืองโบราณอันยิ่งใหญ่ที่ปรากฏในศิลาจารึกขอมโบราณจำนวนมาก ที่สรรเสริญความยิ่งใหญ่แห่งเมืองนี้ แต่วันนี้นักวิชาการไทยไม่รู้ว่าคือเมืองใด บ้างว่าคือ ศรีเทพ เพชรบูรณ์ บ้างว่าคือ เมืองเสมา นครราชสีมา ถ้าเราตัดศรี ซึ่งเป็นคำยอออก แล้วตัด อะ ตอนท้ายออก (คนไทยเราชอบตัดอะท้ายออกอยู่แล้ว) ก็จะได้คำว่า จนาศ ออกเสียงว่า จะนาด จากนั้นก็เพี้ยนมาเป็น ชัยนาท ฟันธง เพราะเมืองนี้เก่าแก่โบราณ ๓ พันปี มีหลักฐานขุดค้นมากหลาย)
คนชัยนาทวันนี้ ยังซึมกะทือ คิดกันง่ายๆ ว่า ชัยนาท แปลว่า ชัยชนะอันกึกก้องกัมปนาท ไปโน่น ...ดูเถิดเป็นเมืองโบราณเก่าแก่ วันนี้ทีมบอลได้เข้าพรีเมียร์ลีก ยังตั้งชื่อเล่นว่า นกใหญ่ อะไรประมาณนั้น
นกใหญ่ แต่สมองเล็ก แล้วมันจะไปรอดหรือ ...ลองศึกษาชื่อเมืองตนให้ดี แล้วจะเกิดความภูมิใจ เป็นพลังในการสร้างเมืองให้กระเดื่องโลก ต่อไป
...คนถางทาง (๑๐ เมษายน ๒๕๕๖)
....สำหรับที่มาของคำว่า “สระบุรี” สันนิษฐานว่า เพราะเหตุที่ทำเลที่ตั้งครั้งแรกมีบึงอยู่ใกล้ คือ “บึงหนองโง้ง” เมื่อตั้งเมืองขึ้นจึงได้นำเอาคำว่า “สระ” มารวมเข้ากันกับคำว่า “บุรี” เป็นชื่อเมือง “สระบุรี”
อ้าว...ถ้าจริงดังว่าทำไมไม่อ่านออกเสียงว่า สะบุรี ล่ะ ทำไมออกเสียงว่า สะหระบุรี
I look up the Digital Pali Reader dictionary (some results below) and I think it is very probable that Thais messed this up by reading สระ as สะ instead of สะรา or สะระ as in Sankskrit or Paali (บาลี for ปาลิ).
sara: 1. an arrow; 2. a sound; 3. a vowel; 4. a lake; 5. a kind of reed. (m.)
Sara (m.--nt.) [Vedic saras] a lake J I.221; II.10; VI.518 (Mucalinda); there are seven great lakes (mahā--sarā, viz. Anotatta, Sīhapapāta, Rathakāra, Kaṇṇamuṇḍa, Kuṇāla, Chaddanta, Mandākini) A IV.101; D I.54; J II.92; DA I.164, 283; aṇṇava° the ocean D II.89; cp. A II.55; loc. sare J II.80; sarasmiŋ Sn 1092; and sarasi Mhvs 10, 7; jātassara a natural lake J I.472 sq.
Sara (adj.--n.) [fr. sarati1 1. going, moving, following Sn 3, 901; 2. fluid, flow J I.359 (pūti°).
Sara [Vedic svara, svar, cp. Lat. su--surrus, Ger. surren] sound, voice, intonation, accent Vin II.108; D II.24 sq.; A I.227; Pv II.124 (of birds' singing=abhiruda C.); J II.109; Sn 610 (+vaṇṇa, which is doubtful here, whether "complexion" or "speech," preferably the former); DhsA 17; eight qualities D II.211, 227; gītāssara song Vin II.108; bindussara a sweet voice Sn 350; adj. J II.439; sīhassara with a voice like a lion's J V.296, 311 (said of a prince). Cp. vissara.--In combn with vaṇṇa (vowel) at A IV.307; Miln 340. --kutti [=kḷpti; can we compare BSk. svaragupti "depth of voice" Divy 222?] intonation, resonance, timbre, melodiousness of voice Vin II.108=A III.251; J VI.293 (Kern, "enamoured behaviour" [?]); DhsA 16. Cp. Vin. Texts III.72. --bhañña intoning, a particular mode of reciting Vin I.196; II.108, 316; J II.109; DhA I.154. --bhāṇa=°bhañña DhA II.95 (v. l. °bhañña). --bhāṇaka an intoner, one who intones or recites the sacred texts in the Sarabhañña manner Vin II.300. --sara an imitative word; sarasaraŋ karoti to make the noise sarasara M I.128.
After considering "mahaa-sara" (7 มหาสมุทร์), I think naming a town after a (dreat) source od water is quite defensible. So, "...ทรงประทานชื่อเมืองเสียใหม่ ว่า สระบุรี (จากเดิมอาจเป็นเมือง “สระหนองโง้ง” ก็เป็นได้)..." sounds right, too.
And it is interesting to see that we have a sound not properly represented in Thai writing system. We see that สระ in สระบุรี is read สะหระ but the sound for สะ is slightly shorter than the sound for หระ. ;'-]