โครงการธรรมศึกษาวิจัย

พระพุทธวจนะแสดงการพัฒนาคุณธรรมมนุษย์

ธีรวัส  บำเพ็ญบุญบารมี

มหาบัณฑิตสาขาวิชาพุทธศาสน์ศึกษา

มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย

ธรรมศึกษาวิจัยนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาค้นคว้าเพื่อเป็นหลักฐานทางวิชาการทางพระพุทธศาสนาตามหลักสูตรวิจัยคัมภีร์พระพุทธศาสนา มูลนิธิเบญจนิกาย พุทธศักราช  ๒๕๕๐  พิมพ์ครั้งที่ ๑  ๕๐๐ เล่ม

เพื่อเป็นธรรมทานไม่สงวนลิขสิทธิ์

คำนำ

  การศึกษา พระพุทธวจนะแสดงการพัฒนาคุณธรรมมนุษย์

ช่วยให้ผู้ศึกษาได้ทราบถึงความจริงในหลักธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้แสดงไว้ สร้างความลึกซึ้งการจะเข้าถึงธรรมได้อย่างดี เพราะใน  มีการแสดงเปรียบเทียบความจริงกับสิ่งปรากฏให้รู้ได้  เพื่อทำให้พระพุทธวจนะแสดงการพัฒนาคุณธรรมมนุษย์เป็นที่เข้าใจ ผู้เขียนจึงสกัดเนื้อธรรม และภาษาให้เข้าถึงธรรมได้อย่างง่ายๆและไม่เสียเนื้อความ อันที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์นี้ สามารถสร้างเข้าใจได้อย่างง่ายขึ้น

  หนังสือนี้เชื่อว่าจะยังคุณประโยชน์ให้แก่ผู้อ่าน ด้วยผลแห่งกุศลที่ประสงค์จะดำรงพระสัทธรรมให้ดำรงคงมั่นในอยู่จิตใจชาวพุทธ สร้างเสริมปัญญาเป็นบารมี จงเป็นบุญญาบารมีให้บิดามารดาครูอาจารย์ญาติพี่น้องตลอดจนสหายธรรมทุกท่านเป็นผู้ดำรงคงมั่น ในสัทธรรมที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสรู้ และให้ศาสนาแห่งพระบรมศาสดาดำรงคงอยู่ตลอดกาลนาน เป็นแสงสว่างนำพาชีวิตของสรรพสัตว์ออกจากห้วงมหรรณพภพสงสารพ้นกองทุกข์กองโศกกองกิเลสเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ด้วยทั่วหน้ากันทุกท่านทุกคนเทอญ

  ธีรเมธี

  ธีรวัส บำเพ็ญบุญบารมี

  มหาบัณฑิตพุทธศาสนามหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย

บทที่  ๑

พระพุทธวจนะแสดงการพัฒนาคุณธรรมมนุษย์

 

๑  ความหมายและกระบวนการพัฒนาตามแนวพุทธ

  คำว่า  “พัฒนา”  หมายถึง  ความเจริญ,  ทำให้เจริญ[1]

  คำว่า  “วัฒนา”  หมายถึง  ความเจริญ,  ความงอกงาม[2]

  เมื่อพิจารณาคำว่า  “พัฒนา”  หรือ  “วัฒนา”  ตามแนวคิดทางพุทธศาสตร์ พบว่า  หมายถึง  การเจริญ  การเติบโต  เช่นต้นไม้งอก  เป็นการเติบโตที่ไม่มีการควบคุม  อาจยั่งยืน  หรือไม่ยั่งยืนก็ได้  เดิมนั้นพระพุทธศาสนาไม่ได้ใช้คำว่า  พัฒนาในยุคปัจจุบันใช้กันมาก  มีคำหนึ่งคือ  คำว่า  “ภาวนา”  ถ้าแปลกันในภาษาไทยง่าย ๆ  ว่าเจริญ  เป็นความเจริญที่ยั่งยืน[3]  ดังนั้นคำว่า  “พัฒนา”  ในภาษาไทยปัจจุบันมีความหมายตรงกับคำภาษาบาลีว่า  “ภาวนา”  การพัฒนาตนของบุคคลตามแนวพุทธต้องตั้งอยู่บนหลักภาวนา  ๔  คือ  กายภาวนา  ศีลภาวนา  จิตภาวนา  และปัญญาภาวนา  ถ้าเป็นคุณสมบัติของท่านผู้พัฒนาตนแล้ว  เป็นรูปคุณนาม  เป็นคุณสมบัติของบุคคลท่านใช้ว่า  ภาวิตกาโย  ภาวิตสีโล  ภาวิตจิตโต  และภาวิตปัญโญ[4]

  การพัฒนา  หมายถึงการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงสิ่งต่าง ๆ  ภายในชีวิตของตนเองจากสภาพหนึ่ง  ไปสู่อีกสภาพหนึ่งที่ดีกว่า

  ในทางพระพุทธศาสนานั้น  คำว่าพัฒนา  ถ้าว่าตามแนวของพุทธศาสตร์แล้วคำว่าพัฒนาน่าจะแยกได้เป็น  ๒  ส่วน  ส่วนหนึ่งก็คือพัฒนาคน  การพัฒนาคนนี้ตามศัพท์ทางพระพุทธศาสนาเรียกว่า  ภาวนา  ภาวนาหมายถึง  การพัฒนามนุษย์  การพัฒนาคนนั้นไม่ว่าจะเป็นทางด้านกายหรือจิตใจก็ตาม  อีกส่วนหนึ่งคือ  การพัฒนาสิ่งแวดล้อมภายนอก  เช่น  เทคโนโลยี  การศึกษา  การสื่อสาร  พัฒนาสังคม  พัฒนาบ้านเมือง  พัฒนากิจการต่าง ๆ  เป็นต้น

๔.๒  แนวทางการพัฒนามนุษย์ตามหลักภาวนา  ๔  ในพระพุทธศาสนา

  ในการพัฒนาชีวิตเพื่อความสงบสุขในปัจจุบันหรืออนาคตก็ตาม  เราจะต้องพัฒนาคนให้มีคุณภาพ  ชีวิตจะมีคุณภาพได้ก็ต้องมีคุณธรรม  ดังนั้นคุณธรรมย่อมจะมีขึ้นได้ก็ด้วยการฝึกฝนอบรมนี้  เรียกว่า  หลักภาวนา  ๔  นั้นได้แก่  กายภาวนา  ศีลภาวนา  จิตภาวนา  และปัญญาภาวนา[5]

  ๑.  กายภาวนา  คือ  การทำกายให้เจริญ  มีความสัมพันธ์ที่เกื้อกูลกับสิ่งแวดล้อมทางกายภาพ  หมายถึง  การพัฒนากายให้มีสุขภาพร่างกายแข็งแรง  ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ  และยังรวมถึงการพัฒนาความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมภายนอกอย่างถูกต้องดีงาม  ในทางที่เป็นคุณประโยชน์  ซึ่งเป็นสิ่งที่สำคัญมาก  เพราะไม่เพียงหมายถึงสิ่งแวดล้อมทางสังคม  แต่ยังหมายถึงสิ่งอื่น ๆ  ที่มีความสำคัญและจำเป็นต่อชีวิตมนุษย์  เช่น  รู้จักการบริโภคปัจจัย  ๔  อันได้แก่  อาหาร  เครื่องนุ่งห่ม  ที่อยู่อาศัย  การใช้การบริโภคยา  และรู้จักใช้อินทรีย์  คือ  ตา  หู  จมูก  ลิ้น  กาย[6]  ในการเสพหรือใช้สอยวัสดุอุปกรณ์ในทางที่เป็นการส่งเสริมคุณภาพชีวิต  การมีความสัมพันธ์กับปัจจัย  ๔  อย่างถูกต้องนั้นหมายถึงการจัดสรรให้มีปัจจัย  ๔  เพียงพอที่จะเลี้ยงชีวิตให้ดำรงอยู่ได้อย่างดี  และใช้ปัจจัย  ๔  นั้นตามคุณค่าแท้  เช่น  รับประทานอาหารที่มีคุณประโยชน์ต่อร่างกาย  เพื่อเสริมสร้างร่างกายให้มีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรง  ไม่ใช่รับประทานอาหารตามคุณค่าเทียม  คือรับประทานอาหารเพื่อความเอร็ดอร่อยโดยไม่คำนึงถึงโทษที่จะตามมา  นอกจากปัจจัย  ๔  แล้ว  ในการใช้เทคโนโลยีต่าง ๆ  ก็ต้องพิจารณาถึงความถูกต้องเหมาะสม  ไม่ก่อให้เกิดความเดือดร้อนแก่ตนเองและผู้อื่น  รวมถึงการพัฒนาความสัมพันธ์กับธรรมชาติให้เป็นไปในทางเกื้อกูลกันมากกว่าจะเป็นการทำลาย  เพื่อประโยชน์ของมนุษย์เพียงฝ่ายเดียว  เพราะในที่สุดโทษที่เกิดจากการทำลายสิ่งต่าง ๆ  ย่อมจะย้อนกลับมาทำความเสียหายให้แก่มนุษย์เองด้วย  สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นเรื่องของการพัฒนากาย  และคนที่พัฒนาตนแล้ว  เรียกว่า  ภาวิตกาย

  ในพระพุทธศาสนากล่าวถึงหลักธรรมตังขณิกปัจจเวกขณปาฐะ[7]  ซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานในการดำรงชีวิตเอาไว้  ทั้งนี้ก็เพื่อให้มนุษย์เราบริโภคปัจจัยพื้นฐานนั้นอย่างถูกต้อง  ถูกจุดประสงค์  เรียบง่าย  และคุ้มค่าอย่างที่สุด  ปัจจัย  ๔  ได้แก่เครื่องยังชีพทางร่างกายในการดำรงชีวิตซึ่งมีดังนี้

  ๑.  อาหาร  โดยมีจุดมุ่งหมายในการบริโภคอาหารก็คือ

-  เพื่อให้กายดำรงอยู่ได้

-  เพื่อกำจัดความหิวอาหาร

-  เพื่อจะอนุเคราะห์การปฏิบัติธรรม

๒.  เครื่องนุ่งห่ม

-  เพื่อบรรเทาความหนาว

-  เพื่อบรรเทาความร้อน

-  เพื่อป้องกันพวกแมลงสัตว์ร้ายมารบกวน  เช่น  ยุง เป็นต้น

-  เพื่อปกปิดอวัยวะที่ทำให้เกิดความละอาย

๓.  ที่อยู่อาศัย

-  เพื่อบรรเทาความหนาว

-  เพื่อบรรเทาความร้อน

-  เพื่อป้องกันสัตว์ร้าย  รวมทั้งคนร้ายด้วย

-  เพื่อป้องกันอันตรายจากฤดูกาลต่าง ๆ  เช่น  พายุ  ฝน  เป็นต้น

๔.  ยารักษาโรค

-  เพื่อบรรเทาเวทนา  เป็นการระงับโรคต่าง ๆ  ให้บรรเทาเบาบางลง  หรือให้โรคหายไปในที่สุด

-  เพื่อความเป็นผู้ไม่มีอาพาธหรือโรคต่าง ๆ 

เพราะฉะนั้น  การบริโภคปัจจัย  ๔  นี้จะต้องไม่ใช่เพื่อวัตถุประสงค์ดังต่อไปนี้

-  เพื่อเล่น

-  เพื่อมัวเมา

-  เพื่อประดับ

-  เพื่อตบแต่งประเทืองผิว

นอกจากนี้ในพระพุทธศาสนายังได้กล่าวถึงหลักจรณะหรือข้อปฏิบัติของผู้ฝึกอบรม

ตนเพื่อบรรลุวิชชาหรือปัญญา  ผู้ที่ต้องพัฒนาตนในที่นี้หมายถึง  ปุถุชน  โสดาบัน  สกทาคามี  และอนาคามีบุคคล  อาจกล่าวได้ว่า  กิจกรรมทางการพัฒนากาย  คือ  การปฏิบัติในชีวิตประจำวัน  การสำรวมอินทรีย์  การรู้จักประมาณในการบริโภค  เป็นต้น  ดังพุทธพจน์ว่า

  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลนี้  ก็เป็นจรณะของเธออีกประการหนึ่ง  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายนี้  ก็เป็นจรณะของเธอประการหนึ่ง  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ  ก็เป็นจรณะของเธอประการหนึ่ง  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตึ่นนี้  ก็เป็นจรณะของเธอประการหนึ่ง  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วย  สัปปุริสธรรม  ๗  ประการนี้  ก็เป็นจรณะของเธอประการหนึ่ง  แม้ข้อที่อริยสาวกเป็นผู้ได้ฌานทั้ง  ๔  อันเป็นธรรมอาศัยซึ่งจิตอันยิ่ง  เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรมตามความปรารถนา  เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก  ไม่ลำบากนี้  ก็เป็นจรณะของเธอประการหนึ่ง[8]

  จรณะหรือข้อปฏิบัติของผู้ฝึกอบรม  ๖  ประการนี้  ปรากฏในหลายที่ต่างกรรมต่างวาระ  เช่น  เสขปฏิปทา  ความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและการปฏิบัติ (ฝึกฝนอบรม)  เป็นต้น  โดยทั่วไปกิจกรรมนี้เรียงตามลำดับด้วย  คือเริ่มจาก  ๑)  ความถึงพร้อมด้วยศีล  ๒)  คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย  ๓)  ประมาณในการบริโภค  ๔)  ประกอบความเพียรเครื่องตื่น  ๕)  ประกอบด้วยสัปปุริสธรรม  ๖)  ปฏิบัติเพื่อบรรลุฌาน  ๔  ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนากาย  ดังนี้ 

๑.๑  อินทรีย์สังวร  หรือคุ้มครองทวารอินทรีย์  หมายถึง  การสำรวมอินทรีย์  คือ  ระวัง

ไม่ให้บาปอกุศลธรรมครอบงำจิตใจเมื่อรับรู้อารมณ์ด้วยอินทรีย์  ๖  ในชั้นนี้เป็นการควบคุมการรับรู้เมื่อติดต่อเกี่ยวข้องกับโลกทางตา  หู  จมูก  ลิ้น  กาย  และใจ  เป็นการควบคุมตามกฏเกณฑ์หรือมาตราฐานภายนอก  การควบคุมที่ว่านี้โดยสาระแล้วเป็นการระมัดระวังในขณะที่ตาเห็นรูป  หูได้ยินเสียง  จมูกได้กลิ่น  ลิ้นได้ลิ้มรส  กายได้สัมผัส  และจิตใจคิดสิ่งต่าง ๆ  อย่างใดอย่างหนึ่งหรือพร้อมกันหลาย ๆ  อย่างก็ได้  โดยระมัดระวังไม่ให้หมายรู้หรือยึดถือเป็นสาระไม่ว่าโดยการตีความเอาจากลักษณะทั่วไปหรือลักษณะเฉพาะ  เพราะถ้าไม่ระมัดระวังแล้วถ้าหมายรู้เอาว่าเป็นตัวตน  ก็จะเผลอใจไปตามความชอบความชังก็จะทำให้ความดีใจ  เสียใจครอบงำจิตใจเอาได้  ที่ต้องระมัดระวังก็เพราะว่าผู้ฝึกฝนยังไม่รู้แจ้งวิชชา การระมัดระวังนี้อาจทำได้โดยตั้งสติกำหนดรู้อารมณ์  แล้วนำหลักการที่ช่วยไม่ให้เผลอตัวดังกล่าว  หลักการสำคัญในกิจกรรมนี้คือ  ไม่ถือนิมิต  ไม่ถืออนุพยัญชนะ[9]

  ๑.๒  ประมาณในการบริโภค  คือ  รู้จักพิจารณาในการรับประทานอาหารว่า  เพื่อหล่อเลี้ยงร่างกายเพื่อใช้ทำกิจกรรมให้เกิดความผาสุก  มิใช่เพื่อสนุกสนานมัวเมา[10]  เช่นคะเนในการบริโภคอาหารให้พอเหมาะพอควรแก่ฐานะของผู้ฝึกฝน  แล้วผู้บริโภคเพื่อให้ได้ประโยชน์ที่เป็นคุณค่าแท้ไม่ใช่ประโยชน์จากค่านิยมหรือคุณค่าเทียม  การประมาณในการบริโภคเช่นนี้  ทำให้การยึดติดในการบริโภคลดลง จิตใจก็สงบขึ้นในการแสวงหาสิ่งบริโภคการพัฒนาก็จะเป็นไปด้วยดี  อีกทั้งยังป้องกันไม่ให้ความไม่สบายกายต่าง ๆ  เช่น  ความหิวที่เกิดขึ้น  ผู้ฝึกฝนก็จะมีวิถีชีวิตแห่งการพัฒนาตนได้อย่างสมบูรณ์

๒.  ศีลภาวนา  พัฒนาศีล  เจริญศีล  คือมีพฤติกรรมทางสังคมที่พัฒนาแล้ว ไม่เบียดเบียนก่อให้เกิดความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น  แก่สังคม  และประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลต่อสังคม  มีระเบียบวินัย  ประกอบอาชีพสุจริต  เป็นการฝึกตนให้อยู่ในสังคมด้วยดีและเป็นประโยชน์[11]  ระดับต้นคือ  ความมีระเบียบวินัยในการเป็นอยู่  ในการดำเนินชีวิต  โดยไม่ให้มีการเบียดเบียนกัน  ศีล  ๕  ซึ่งเป็นศีลขั้นพื้นฐาน  จะเห็นได้ว่ามุ่งที่การไม่เบียดเบียนกันกล่าวคือ  ไม่เบียดเบียนต่อกันในทางชีวิตร่างกาย  ในทางทรัพย์สิน  ในทางคู่ครอง  ในทางใช้วาจา  ตลอดจนไม่เบียดเบียนสติสัมปชัญญะของตนเอง  เมื่อไม่เบียดเบียนกันแล้วก็ขยายออกไปถึงความสุจริต

  การอบรมกายวาจาให้อยู่ในศีล  ก็คือความประพฤติที่ดีงาม  มีมารยาทงดงาม  และน่าเคารพนับถือ  เป็นที่ไว้วางใจโดยมีคุณธรรมเป็นเครื่องอยู่  ซึ่งได้แก่เบญจศีล  เป็นคุณธรรมพื้นฐานสำหรับมนุษย์  ซึ่งอาจเรียกคุณธรรมนี้ว่า  มนุษยธรรม  อีกทั้งยังทำให้สังคมมนุษย์อยู่ร่วมกันอย่างสันติสุขด้วย  ได้แก่

  ๑.  งดเว้นจากการฆ่าสัตว์  แต่ควรมีเมตตา  กรุณาต่อสรรพสัตว์ทั้งปวง

  ๒.  งดเว้นจากการลักทรัพย์  หรือแสวงหาทรัพย์ในทางมิชอบ  แต่ควรประกอบสัมมาอาชีพที่สุจริตถูกต้องตามทำนองคลองธรรม

  ๓. งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม  แต่ควรมีความสันโดษพอใจเฉพาะในคู่ครองของตน

  ๔.  งดเว้นจาการพูดเท็จ  แต่ควรพูดแต่ความจริง

  ๕.  งดเว้นจากการเสพของมึนเมาอันเป็นเหตุให้ขาดสติ-สัมปชัญญะ  ดำเนินชีวิตด้วยความประมาท  แต่ควรเจริญสติ-สัมปชัญญะ  ให้บริบูรณ์[12]

๒.๑  ความสัมพันธ์ของมรรคมีองค์  ๘ กับศีลภาวนา

ระบบการฝึกฝนอบรมตามหลักภาวนา  เป็นการพัฒนาจากภายนอกเข้าไปภายใน  เมื่อเริ่มแรกการฝึกฝนต้องอาศัยความเห็นชอบ  หรือความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้อง  เรียกว่า  สัมมาทิฏฐิ  ในระหว่างฝึกฝนพัฒนาส่วนหยาบภายนอกในขั้นศีล  ช่วยเป็นรากฐานให้แก่การฝึกฝนพัฒนาในส่วนละเอียดภายในคือ  ขั้นจิตและขั้นปัญญา  ผลส่งกลับออกมาช่วยให้การดำเนินชีวิตด้านนอก  ทำให้มีความเป็นปกติธรรมดาของมนุษย์คือ  การรักษากาย  วาจา  และอาชีวะ  ไม่ว่าชีวิตของมนุษย์จะกำลังพัฒนาอยู่ในขั้นตอนใดของภาวนา  การทำหน้าที่ขององค์มรรคหรือการปฏิบัติตามมรรคมีองค์  ๘  ก็มีการดำเนินไปตลอดเวลา

  มรรค  คืออริยสัจจ์ข้อสุดท้ายเป็นหลักความประพฤติปฏิบัติ  หรือเป็นระบบจริยธรรมทั้งหมดในพระพุทธศาสนา  เป็นคำสอนภาคปฏิบัติที่จะช่วยให้ชีวิตมนุษย์ดำเนินไปสู่จุดหมายสูงสุดคือความพ้นจากทุกข์  อริยมรรคนี้มีองค์ประกอบที่เป็นเนื้อหาหรือรายละเอียดของการปฏิบัติ  ๘  ประการตามที่แสดงไว้ในพระบาลีดังนี้  คือ

  ภิกษุทั้งหลาย  ข้อนี้แลเป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ  คืออริมรรคมีองค์  ๘  คือ  สัมมาทิฏฐิ(ความเห็นชอบ)  สัมมาสังกัปปะ(ความดำริชอบ)  สัมมาวาจา(การพูดชอบ)  สัมมากัมมันตะ(การกระทำชอบ)  สัมมาอาชีวะ(การเลี้ยงชีพชอบ)  สัมมาวายามะ(ความพยายามชอบ)  สัมมาสติ(ความระลึกชอบ)  สัมมาสมาธิ(ความมีจิตตั้งมั่นชอบ)[13]

 

๒.๑.๑  หลักศีลภาวนา  ในอริยมรรค

  ศีลภาวนาในมรรคมีองค์  ๘  จัดเป็นการฝึกฝนอบรมควบคุมกายและวาจา  เพื่อสร้างความมีระเบียบวินัยให้กับตัวเอง  อันจะเป็นกรอบให้มนุษย์กระทำสิ่งที่ดีงาม  เพื่อขจัดกิเลสอย่างหยาบ  ซึ่งปรากฏความสัมพันธ์กับหลักอริยมรรค  ดังนี้

 

  สัมมาวาจา 

สัมมาวาจา  หมายถึงวาจาชอบ  วาจาหมายถึงคำพูดหรือการพูด  คือการไม่กล่าววาจาประกอบด้วยคำเท็จ  ไม่กล่าววาจาส่อเสียดทำให้แตกสามัคคี  ไม่กล่าววาจามุ่งการชนะอันทำให้เกิดการแข่งดี  แต่กล่าววาจาที่อาศัยปัญญา  และเหมาะสมตามกาลสมัย[14]ให้พูดคำที่อ่อนหวาน  ประสานสามัคคี  เกิดผลดีมีประโยชน์ต่อผู้อื่น  พูดด้วยเมตตาจิต  เป็นการพัฒนาตนด้านคำพูด  สัมมาวาจาในพระบาลีมีความหมายดังนี้

  ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาเป็นไฉน  ภิกษุทั้งหลาย  เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ  เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด  เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ  เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ  นี้เรียกว่าสัมมาวาจา[15]

  ในอภัยราชกุมารสูตร  ได้แสดงวาจาที่ควรพูดและไม่ควรพูดโดยมีหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการพูด  ๕  ประการจัดเป็นวาจาที่ควรพูด  ๒  ประการและไม่ควรพูด  ๓  ประการดังนี้

  ๑.  วาจาใด  ไม่จริงไม่แท้  ประกอบด้วยประโยชน์  และไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น  วาจานั้นไม่ควรพูด

  ๒.  วาจาใด  จริงแท้  ไม่ประกอบด้วยประโยชน์  และไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นวาจานั้นไม่ควรพูด

  ๓.  วาจาใด  จริงแท้  ประกอบด้วยประโยชน์  และไม่เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนอื่น  วาจานั้นต้องรู้กาลเวลาเสียก่อนแล้วจึงกล่าววาจานั้น

  ๔.  วาจาใด  ไม่จริงไม่แท้  ไม่ประกอบด้วยประโยชน์  และไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น  วาจานั้นไม่ควรพูด

  ๕.  วาจาใด  จริงแท้  ประกอบด้วยประโยชน์  และเป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนอื่น  วาจานั้นต้องรู้กาลเวลาเสียก่อนแล้วจึงกล่าว[16]

  สัมมาวาจาตามนัยพระสูตรนี้  มีองค์ประกอบ  ๔  ประการคือ  จริงหรือแท้  มีประโยชน์  เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนอื่น  เหมาะกับกาลเวลา  ในองค์ประกอบของสัมมาวาจาทั้งหมดนี้  ข้อมีประโยชน์มีความสำคัญมากที่สุด ส่วนประกอบอื่นมีความสำคัญรองลงไป  ถึงอย่างไรก็ตาม  วาจาแม้จะเป็นคำจริง  มีประโยชน์  เป็นที่พอใจของคนอื่นแล้วก็ตาม  แต่ต้องคำนึงถึงกาลเวลาด้วยซึ่งนับได้ว่าเป็นองค์ประกอบที่ช่วยให้การพูดนั้นเกิดผลหรือประโยชน์ได้อย่างเต็มเปลี่ยมสมบุรณ์

  สัมมาวาจา  คือการเจรจาชอบ  โดยการเว้นวจีทุจริต  ๔  แต่ให้พูดด้วยปัญญารู้ว่าเจรจาอย่างไรเป็นโทษ  เจรจาอย่างไรเป็นคุณ  แล้วงดเว้นคำพูดที่เป็นโทษ  มาพูดคำที่เป็นคุณ

  องค์ประกอบของวจีทุจริต  ๔  คือ

  ๑.  คำเท็จ  คือการกล่าวให้คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง  ทั้ง ๆ  ที่รู้ความจริงนั้นอยู่  คือพูดไม่ตรงตามที่ตนได้เห็น  ได้ยิน  ได้ทราบ  ได้รู้มา  มุสาวาทมีองค์ประกอบ  ๔  อย่างคือ

  ๑.  เรื่องไม่จริง

  ๒.  ตนรู้อยู่ว่า  เป็นเรื่องไม่จริง  และคิดจะกล่าวให้คลาดเคลื่อน

  ๓.  มีความพยายามในการกล่าวให้คลาดเคลื่อน

  ๔.  ผู้ฟังรู้เรื่องและเข้าใจตามที่บุคคลผู้นั้นพูด

๒.  คำส่อเสียด  คือคำพูดยุยง  โดยการนำความข้างนี้ไปบอกข้างโน้น  นำเอาความข้างโน้นไปบอกข้างนี้  เพื่อให้เขาแตกกัน  หรือด้วยความหวังว่าตนจักเป็นที่รักของผู้นั้นด้วยอาการอย่างนี้  คำส่อเสียดประกอบด้วยองค์  ๔  คือ

  ๑.  คนอื่นที่พึ่งทำให้แตกกันได้

  ๒.  มีเจตนาที่ทำให้เขาแตกกัน

  ๓.  ความพยายามอันเนื่องมาจากเจตนานั้น

  ๔.  ผู้อื่นรู้ความนั้น

๓.  คำหยาบ  มีหลายลักษณะดังนี้ 

  ๑.  คำด่า  คือกดให้เขาต่ำกว่าที่เป็นจริง

  ๒.  คำประชด  คือ  ยกให้เขาสูงกว่าที่เป็นจริง

  ๓  คำกระแทกแดกดัน  คือเสียดสี 

  ๔.  คำกระทบ  คือพูดถึงสิ่งหนึ่งเพื่อกระทบบุคคลหนึ่ง

๔.  คำเพ้อเจ้อ  คือ  คำพูดไร้สาระ  พูดเล่น  สรวลเส  เฮฮา  เหลวไหล  มีองค์ประกอบ  ๒  ประการคือ

  ๑.  ความต้องการพูดเรื่องที่หาประโยชน์มิได้

  ๒.  การได้พูดเรื่องอย่างนั้นออกมา[17]

ตามพระสูตรนี้  สัมมาวาจา  ก็คือ  การพูดหรือการแสดงออกทางวาจาที่สุจริต  ไม่ทำร้ายผู้อื่น  ตรงตามความเป็นจริง  ไม่โกหกหลอกลวง  ไม่ส่อเสียด  ไม่ให้ร้ายป้ายสีไม่หยาบคาย  ไม่เหลวไหล  ไม่เพ้อเจ้อเลื่อนลอย  แต่มีสภาพนิ่มนวลชวนให้เกิดไมตรีสามัคคีกัน  เป็นถ้อยคำที่มีเหตุผล  เป็นไปในทางสร้างสรรค์ก่อประโยชน์นี้เรียกว่าสัมมาวาจา(วาจาชอบ)

  สัมมากัมมันตะ

  สัมมากัมมันตะ  หมายถึง  การงานชอบหรือการกระทำชอบ 

  ภิกษุทั้งหลาย  สัมมากัมมันตะเป็นไฉน  ภิกษุทั้งหลาย  การละเว้นจากปาณาติบาต การละเว้นจากอทินนาทาน  การละเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร  นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ[18] 

  สัมมากัมมันตะหรือการงานชอบ  นั้นอาจแบ่งเป็น  ๒  ระดับ  คือ

  ๑.  โลกิยสัมมากัมมันตะ  การงานชอบระดับโลกีย  หมายถึงการละเว้นจากปาณาติบาต  เว้นการทำลายชีวิต  รวมถึงการกระทำที่ช่วยเหลือเกื้อกูล  ละเว้นจากอทินนาทาน  เว้นการถือเอาของที่เจ้าของเขามิได้ให้  เว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร  เว้นความประพฤติผิดในกาม  ซึ่งยังจัดเป็นฝ่ายบุญ  ยังอำนวยกิริยาวิบากขันธ์อยู่

  ๒.  โลกุตตรสัมมากัมมันตะ  การงานชอบในระดับที่เป็นโลกุตตระ  หมายถึงการงดเว้นกายทุจริต  ๓  ดังที่กล่าวแล้วลงได้อย่างเด็ดขาดของพระอริยะ  ซึ่งมีจิตหลุดพ้นจากกิเลสาสวะได้แล้ว[19]

  องค์แห่งปาณาติบาตมี  ๕  องค์คือ  สัตว์มีชีวิต  รู้อยู่ว่าสัตว์มีชีวิต  จิตคิดจะฆ่า  มีความพยายาม  และสัตว์ตายด้วยความพยายามนั้น[20]  ส่วนโทษของปาณาติบาตจะมีโทษมากหรือน้อนนั้นขึ้นอยู่กับองค์ประกอบต่อไปนี้คือ  ความใหญ่หรือเล็กของสัตว์ที่ถูกฆ่า  ความมีคุณมากหรือน้อย  ความพยายามในการฆ่า  บุคคลที่ทำปาณาติบาตเนือง ๆ  กระทำเป็นอาจิณ  ยังต้องประสบกับโทษอีกหลายอย่างเช่น

๑.  ทำตนให้เป็นที่หวาดหวั่นของคนอื่น  สัตว์อื่น  ไม่เป็นที่เย็นใจแก่ผู้เข้าใกล้

  ๒.  สั่งสมอกุศลธรรม  หมักหมมด้วยอาสวะ[21]

  องค์แห่งอทินนาทานมี  ๕  องค์คือ  ของผู้อื่นหวงแหน  รู้ว่าเขาหวงแหน  จิตคิดจะลัก  มีความพยายาม  และลักของมาด้วยความพยายามนั้น[22]  วัตถุประสงค์ของการเว้นจากอทินนาทานก็เพื่อให้มีความซื่อสัตย์  ประกอบอาชีพสุจริต  เคารพในสิทธิ์ของผู้อื่น  เกิดความมั่นใจในกรรมสิทธิ์ของตนให้เกียรติแก่ตนเอง  และเพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข

  องค์แห่งกาเมสุมิจฉาจารมี  ๔  คือ  สตรีหรือบุรุษที่ไม่ควรละเมิด  จิตคิดจะเสพ  มีความพยายามในการเสพ  และยังอวัยวะสืบพันธ์ให้ถึงกัน[23]สำหรับบุคคลไม่ควรละเมิดนั้นได้แก่  สตรีที่มารดารักษา  บิดารักษา  ท่านทั้งสองรักษา  พี่สาวน้องสาวดูแล  ญาติรักษา  ตระกูลรักษา  ธรรมเนียมรักษา  เช่น  ชี  นักบวชสตรีประเภทต่าง ๆ[24]โทษของกาเมสุมิจฉาจารจะมากหรือน้อยนั้นขึ้นอยู่กับองค์ประกอบและจะส่งผลให้แก่ผู้ประพฤติ  ดังนี้  นำผู้ประพฤติไปสู่อบายภูมิ  ถูกบัณฑิตติเตียน  สังคมไม่ไว้วางใจ  นำมาซึ่งการประทุษร้ายชีวิตผู้อื่น 

  จึงอาจสรุปได้ว่าสัมมากัมมันตะ  หมายถึงการกระทำที่ดีงาม  สุจริตเป็นไปในทางสร้างสรรค์  ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน  ไม่เบียดเบียนไม่ทำร้ายกัน  สร้างความสัมพันธ์ที่ดีงามทำให้อยู่ร่วมกันด้วยดี  ทำให้สังคมสงบสุขคือ  การกระทำหรือทำการต่าง ๆ  ที่ไม่เกี่ยวข้องหรือไม่เป็นไปเพื่อการทำลายชีวิต  ร่างกาย  ทำลายทรัพย์สินของผู้อื่น  การไม่ล่วงละเมิดสิทธิ์ในคู่ครองหรือของรักหวงแหนของผู้อื่น  เป็นต้น

 


[1]ราชบัณฑิตยสถาน,  พจนานุกรม  ฉบับราชบัณฑิตยสถาน  ๑๕๒๕,  (กรุงเทพฯ  :  สำนักพิมพ์อักษรเจริญทัศน์,  ๒๕๓๑.), หน้า  ๕๘๘.

[2]เรื่องเดียวกัน, หน้า  ๗๔๖.

[3]พระธรรมปิฎก(ป.อ.  ปยุตฺโต),  พุทธธรรมกับการพัฒนาชีวิต,  (กรุงเทพฯ  :  โรงพิมพ์ธรรมสภา  ๒๕๔๐),  หน้า  ๓.

[4]องฺ.ปญฺจก.๒๒/๗๙/๑๐๔–๑๐๖,ขุ.จู.๓๐/๑๔๘/๕๒–๕๓.

[5]ที.ปา.  ๑๑/๒๒๘/๒๐๐,  องฺ.ปญฺจก.  ๒๒/๗๙/๑๐๔.

[6]พระธรรมปิฎก  (ประยุทธ์  ปยุตฺโต),  พุทธธรรมกับการพัฒนาชีวิต,  (กรุงเทพฯ  :  โรงพิมพ์ธรรมสภา,  ๒๕๔๐),  หน้า  ๙.

[7]สมเด็จพระสังฆราช  (ปุสฺสเทว),  หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง,  (กรุงเทพฯ  :  โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ,  ๒๔๗๒),  หน้า  ๑๑๔–๑๑๕.

[8]ม.ม.  ๑๓/๓๓/๒๘.

[9]ม.ม.  ๑๓/๒๘/๒๓.

[10]ม.ม.  ๑๓/๒๙/๒๔.

[11] พระธรรมปิฎก  (ประยุทธ์  ปยุตฺโต),  พุทธธรรมกับการพัฒนาชีวิต,  อ้างแล้ว,  หน้า  ๑๐.

[12]สํ.สฬา.  ๑๘/๔๘๓/๒๘๐.

[13]วิ.มหา.  ๔/๑๓/๑๖.

[14]ที.ปา.๑๑/๘๓/๙๖,  ๘๔/๙๖.

[15]ที.มหา.๑๐/๒๙๙/๒๗๔–๒๗๖,ม.อุ.๑๔/๗๐๔/๓๘๔–๓๘๖,อภิ.วิ.๓๕/๑๖๕/๑๒๒ ,๑๗๘/๑๒๔.

[16]ม.ม.๑๓/๙๔/๗๒ -๗๓.

[17]ที.ส.๙/๔/๔,  องฺ.ทสก.๒๔/๑๖๕/๒๗๑–๒๗๓,ม.มู.๑๒/๔๕๕/๓๔๔,ม.ม.๑๓/๑๒/๙.

[18]ที.มหา.  ๑๐/๒๙๙/๒๗๕. 

[19]ม.อุ.  ๑๔/๒๗๑–๒๗๓/๑๖๒.

[20]อิติ.อ.  ๒๙๙–๓๐๔.

[21]วศิน  อินทสระ,  หนังสือประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา,  พิมพ์ครั้งที่  ๔,  (กรุงเทพฯ  :  โรงพิมพ์มหา มกุฏราชวิทยาลัย,  ๒๕๓๔),  หน้า  ๑๖๑–๑๖๒.

[22]อิติ.อ.  ๒๙๙–๓๐๔.

[23]เรื่องเดียวกัน.

[24]พระราชธรรมนิเทศ  (ระแบบ  ฐิตญาโณ),  หนังสือโลกและชีวิต,  (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ศิวการพิมพ์  ๒๕๔๑),  หน้า  ๑๑๕.