การอนุรักษ์และพัฒนาป่าหัวไร่ ปลายนาเป็นแปลงหญ้าสำหรับเลี้ยงโค

        เดิมทีนั้นเกษตรกรที่เลี้ยงโคจะใช้พื้นที่หัวไร่ ปลายนาเป็นสถานที่เลี้ยง  เพราะบริเวณนี้จะมีต้นไม้หลายหลากชนิดทั้งไม่ยืนต้น ไม้ลุมลุก  ซึ่งในช่วงฤดูฝนพืชพรรณเหล่านี้เจริญเติบโตได้ดีและเป็นแหล่งอาหารที่สำคัญของโค  เกษตรกรสามารถปล่อยโคให้หากินกินในป่าหัวไร่ หรืออาจผูกโคไว้เป็นจุด ๆ ในที่ปลายนาแล้วหาเกี่ยวหญ้าให้กินเสริม

         แต่ปัจจุบันความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่หัวไร่ปลายนาลดน้อยลง เกษตรกรที่เลี้ยงโค ต้องมีการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่เหล่านี้ให้กลับมาสมบูรณ์อีกครั้ง 

         พื้นที่หัวไร่ปลายนาที่เป็นที่สาธารณะและยังมีสภาพความเป็นป่าโคก ป่าเต็งรังอยู่ก็ให้รักษาสภาพเดิมของป่าไว้และเพิ่มความสมบูรณ์ของป่าด้วยการปลูกพืชเพิ่มเติม อาจจะใช้ทั้งวิธีการปลูกเป็นต้น หรือหว่านเมล็ดพันธ์พืชลงไปในธรรมชาติ หรืออาจจะหว่านเมล็ดพันธุ์หญ้าเพิ่มลงไปในป่า  จะทำให้มีหญ้าในป่ามีปริมาณเพิ่มขึ้นและโคสามารถกินได้ในปริมาณมาก  ดังจะเห็นได้จากพื้นที่ในเขตอำเภอคูเมือง จังหวัดบุรีรัมย์ ที่เกษตรกรหันมาปลูกป่าร่วมกันเพื่อพัฒนาเป็นแหล่งอาหารโค รวมทั้งเมื่อนำโคไปเลี้ยงโคก็จะให้มูลเป็นปุ๋ยกลับคืนสู่พื้นที่ดังกล่าวทำให้ต้นไม้และต้นหญ้าเจริญงอกงามได้ดี

         นอกจากนั้นเกษตรยังได้ใช้พื้นที่ว่างเปล่าตามหัวไร่ปลายนาในพื้นที่ของตัวเองมาพัฒนาเป็นแปลงหญ้า  โดยปลูกหญ้าพันธุ์ต่าง ๆ ตามสภาพพื้นที่ ถ้าหากพื้นที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำส่วนใหญ่จะปลูกหญ้ากินนีสีม่วง  ถ้าเป็นสูงน้ำน้อยก็จะปลูกพืชตระกูลถั่ว เช่น ถั่วฮามาตา ถั่วท่าพระ  รวมทั้งปลูกไม้ยืนต้นที่ให้ประโยชน์ทั้งกับคนและโค  เป็นการปลูกพืชแบบผสมผสานหลาย ๆ ชนิด

         ในกรณีที่ไม่มีพื้นที่หัวไร่ปลายนา แต่มีพื้นที่ทำสวน ทั้งสวนป่า สวนผลไม้  สวนกล้วย  ก็มีเกษตรหลายรายที่ปลูกหญ้าสลับกับไม่ยืนต้น  เช่น

          -  ปลูกหญ้าระหว่างแถวของต้นยางพาราในช่วง 1 -5 ปีแรกของการปลูกยาง เพราะต้นยางพารายังไม่บ้งแสงแดดหญ้าจะเจริญเติบโตได้ดี

          -  ปลูกหญ้าระหว่างแถวไม้ยูคาลิปตัส หรือไม้ผลอื่น ๆ  ในช่วง 1 - 5 ปีแรก 

          -  ปลูกหญ้าระหว่างแปลงสวนกล้วย  ซึ่งทำได้ผลดีมากในช่วงฤดูฝน  อีกทั้งอายุของต้นกล้วยและหญ้าโดยเฉลี่ยประมาณ  3 - 4 ปี  ก็สามารถรื้อสวนกล้วยไถกลบและปลูกกล้วยกับหญ้าใหม่อีกรอบ  จะได้ผลผลิตที่ดี

          ปัจจุบันการอนุรักษ์และพัฒนาหัวไร่ ปลายนาเป็นแปลงหญ้าเลี้ยงโค เป็นสิ่งจำเป็น เพราะลำพังให้โคหากินเองหรือให้ธรรมชาติจัดการตัวเองคงไม่สามารถสนองความต้องการของโคและคนเลี้ยงโคได้  ดังนั้น เกษตรกรผู้เลี้ยงโคคงต้องตั้งคำถามและสำรวจความพร้อมของตนเองว่า จะสามารถพัฒนาพื้นที่บริเวณใดมาเป็นแหล่งผลิตอาหารสำหรับเลี้ยงโคได้อย่างเพียงพอและยั่งยืน 

         ขอบคุณค่ะ

          พันดา  เลิศปัญญา

          19  ก.ย.49