จิตวิญญาณ..มุมที่ลี้ลับของการดูแลองค์รวม

อะไรคือ จิตวิญญาณ (spiritual)?
เมื่อข้าพเจ้าถามนักศึกษาว่า การดูแลผู้ป่วยแบบองค์รวมเป็นอย่างไร
คำตอบที่ได้รับฉับพลัน โดยพร้อมเพรียงกัน คือ "การดูแล Bio-Psycho-social-spiritual"
แต่เมื่อถามว่า spiritual คืออะไร...เงียบ
 ( ถ้าข้าพเจ้าถูกถาม ก็คงเงียบเหมือนกัน..)
เปลี่ยนคำถาม spiritual ดีไม่ดีดูจากอะไร..
99% ของนักศึกษา ตอบว่า ดี คือ "คนไข้ชอบทำบุญสุนทาน ไปวัด"
(แปลว่าตอนนี้ ข้าพเจ้า spiritual กำลังแย่ เพราะไม่ได้ทำบุญ ไม่ได้ไปวัด)
...
แต่ละวิชาชีพที่มาทำงานร่วมกัน เป็นทีม Palliative
เป็นการนำจุดเด่น วิธีคิด ความถนัด มาประสานกันเป็น จิ๊กซอว์
เหมือนกันเกินไปก็ต่อไม่ติด...ไม่มีอะไรเหมือนกันเลยก็ต่อไม่ติด
บางเรื่อง แพทย์ไม่ถนัด ก็ควรยอมรับว่า ไม่ถนัด
ให้คนที่ทำได้ดีกว่าเป็น Leader เรื่องนั้น แล้วเป็นฝ่ายสนับสนุน
เป็นการสร้างความเท่าเทียมในทีม
แบบไม่ใช่เรียงหน้ากระดาน แต่.. ผลัดกันนำหน้า
Spiritual care ข้าพเจ้าขอออกตัวก่อนว่า"ไม่ถนัด"
ต้องใช้เวลาอีกระยะ เรียนรู้จากผู้ที่มีประสบการณ์ เชี่ยวชาญจากการปฎิบัติ
สิ่งที่นำมาเล่าจึงเป็น พื้นฐาน ที่วิชาชีพใดพิจารณาไปใช้ก็ไม่เสียหาย
..
..บันทึกจากการสอนของ Dena ผู้เป็น Chaplain ประจำโรงพยาบาล
หมายเหตุ :  คำว่า Chaplain (แชป-ปลิน) มีรากจากศาสนาคริสต์ แปลว่า อนุศาสนาจารย์
แต่ chaplain ในโรงพยาบาลคือผู้ดูแลทางจิตวิญญาณ โดยไม่จำกัดศาสนา 
การได้ใบประกอบอาชีพ chaplain ใช้เวลาเรียน 6 ปี พอๆ กับเรียนปริญญาเอกทีเดียว
.
.
อะไรคือ Spiritual

 

ภาพ แสดงให้เห็นว่า ศาสนา (faith)เป็นส่วนหนึ่งของ จิตวิญญาณ(spiritual)  ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม (culture)
การมีหรือไม่มีศาสนา ไม่ได้เป็นข้อบ่งชี้ว่า spiritual ดีไม่ดี
ขณะเดียวกัน แต่ละวัฒนธรรม ก็ไม่ได้เป็นตัวบ่งบอกว่า ผู้นั้นมี spiritual แบบไหน

มนุษย์ มีความต้องการทางจิตวิญญาณ -Spiritual need
เราคอยเช็คกับสิ่งรอบข้างตลอดเวลาว่า -- ชีวิตเรามีความหมายต่อโลก ( คน, ธรรมชาติ, พระเจ้า)ไหม..
Relationships with the world
 ทำไมเมื่อมีคนช่วยเหลือเรา   หรือ เมื่อเราช่วยเหลือผู้อื่น             เราจึงสุข
 ทำไมเมื่อคนที่รักเราจากไป   หรือ เมื่อเราจะจากคนที่เรารัก       เราจึง "ทุกข์" - suffering

Suffering ที่เกิดจากจิตวิญญาณนี้ แสดงออกมาผสมปนเปกับ อาการ ปวด, เหนื่อย ที่ต้นกำเนิดทางกาย
หากแพทย์ ให้ยาแก้ปวด อย่างเดียว ก็บรรเทาได้เพียงส่วนหนึ่ง
เป็นเหตุให้ การประเมินเพื่อให้  Spiritual care มีความสำคัญขึ้นมา..
.

spiritual care ในผู้ป่วยระยะสุดท้าย (แบบเบื้องต้น)
.
หลักการคือ สร้างความเชื่อมั่นในความหมายของตัวเขาต่อโลก (คนรอบข้าง หรือ ธรรมชาติ  หรือ พระเจ้า)
"Affirmative ralationship to the world"
เป้าหมาย สามระดับคือ
1)  ทำสิ่งสำคัญไม่ให้ค้างคาใจ - Resolve unfinished bussiness task
  เช่น คุณพ่อรายหนึ่งเป็นมะเร็งตับ ลูกสาวเพิ่งตั้งท้องหลาน แต่โอกาสเสียชีวิตใน 3- 6 เดือนมีสูง จึงให้เตรียมของขวัญพร้อมจดหมายสำหรับหลานเอาไว้ล่วงหน้า

2) ร่ำลาด้วยถ้อยคำที่มีคุณค่า - Dena กล่าวว่า เป็นการยากที่จะกว่าคำว่า "Goodbye" ตรงๆ จึงแนะนำสี่ถ้อยคำ ( มีเขียนในหนังสือของคุณหมอ Byok เล่มนี้คะ)
หนูรักพ่อ/แม่, ผมรักคุณ -“I love you”
ขอบคุณสำหรับทุกสิ่ง -“Thank you”
ขออโหสิกรรมให้กันและกัน - “I forgive you,”“Will you please forgive me?”
 
3) ค้นพบสันติสุขในใจ -  transcendent ( ไม่รู้ว่าตรงกับศัพท์คำใดดี ข้าพเจ้าขอแปลว่า "ค้นพบสันติสุข" ไปพลางๆ ก่อนคะ)
ผู้ป่วยจะแสดงออกว่ารู้สึกชีวิต "เต็ม" ได้มาพอแล้ว ไม่ต้องการสิ่งใดแล้ว ขอบคุณโลก ขอบคุณที่ได้เกิดมา
ข้าพเจ้าเคยพบผู้ป่วยที่ Dena พูดถึง  เมื่อทีมแพทย์เข้าไป เธอกลับเป็นฝ่ายถามสารทุกข์  "พวกคุณสบายไหมคะ" -- "ฉันเพิ่งรู้ว่า มีผู้คนรักและห่วงใยฉันมากมายถึงเพียงนี้.."
Dena กล่าวว่า จากประสบการณ์เธอ มีผู้ป่วยใกล้เสียชีวิต ประมาณ 5% ที่ สุขภาพทางจิตวิญญาณแข็งแกร่งเข้าถึงระดับ โดยไม่ต้องการความช่วยเหลือใดๆ..
แต่มีผู้ป่วยเกินครึ่ง ที่ช่วยเหลือเพียงไรก็ไม่สามารถมาถึงระดับนี้ได้
...
Dena ยังได้เสนอ วิธีง่ายๆ ในการประเมินสุขภาวะทางจิตวิญญาณ ด้วยการถามผู้ป่วย
" อะไรที่คุณรู้สึกหนักหนามากที่สุด -what is the hardest for you"
"คุณจะผ่านช่วงที่ยากลำบากนี้ได้อย่างไร - How do you cope this situation"
ผู้ป่วยที่จิตวิญญาณอ่อนกำลัง มักแสดงอาการวิตก กลัวถูกทอดทิ้ง ออกมาให้เห็น

###

โดยสรุป  ข้าพเจ้าได้แนวทางพูด หากนักศึกษาแพทย์ถามว่า "spiritual care" ทำอย่างไร
คงจะตอบว่า
" การคุยสัพเพเหระกับผู้ป่วย ก็เป็นการช่วยทางหนึ่งแล้ว
..น่าจะดีกว่า คาดคั้นถาม ไปวัดหรือเปล่า เพียงเพื่อให้ได้ตามเช็คลิสต์นะคะ"

.

ฝากไว้ด้วยสมการจากคนช่างคิด (จริงๆเลย)

 

#####

Update 5 พ.ย. 2554:

1. สำหรับผู้ต้องการศึกษาเรื่องของจิต (ที่ข้าพเจ้ากังขาว่า วิทยาศาสตร์หรือไม่ ?) คุณ Sr ได้แนะนำ หนังสือ Cetasikas-เจตสิกขา โดย Nina van Gorkom ซึ่งสามารถ อ่านในรูปเวบ หรือ ดาวน์โหลด pdf (openlibrary) ..ขอบคุณมากคะ 

2.บทความฉบับเต็มของท่านอาจารย์วิรัตน์ จิตวิญญาณ : สุขภาวะและการพัฒนาออกจากด้านในของมนุษย์

[เขียนเมื่อ 3 พ.ย. 2554 08:33 น. 3 พ.ย. 2554]

Perhaps, "transcendent" : going through/beyond "ordinary"/mundane/worldly normality could also mean "understanding" the way or dhamma of phenomena. Once people transcend certain events, they become more at peace with consequences of the events.

But this is "purely human" convention/fixation. It is used to make excuses -- ;-)

[ครูปอ]

สวัสดีค่ะ

ขอบคุณบทความที่ทำให้ได้ข้อคิด...ในการดำเนินชีวิต และเข้าใจคนป่วย ที่อยู้ใกล้ตัวมากขึ้นค่ะ จะได้ดูแลจิตใจกันและกัน

[มะปรางเปรี้ยว]

พี่หมอคะ

หนูได้มีโอกาสอ่านหนังสือ ชีวิตสอนอะไรเราบ้าง ซึ่งเป็นหนังสือแปลน่ะค่ะ หนูคิดว่าใครก็ตาม หากได้อ่านหนังสือเล่มนี้ น่าจะช่วยให้ได้ปลดล๊อคอะไรบางอย่าง เพราะมันสามารถยกระดับจิตใจให้เข้มแข็งและมองเห็นมุมมองใหม่น่าสนใจมากเลยทีเดียว

และถ้าจำไม่ผิด ผู้เขียนหนังสือทำงานเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายน่ะค่ะ

[โสภณ เปียสนิท]

ดูแลกายด้วยการรักษาโรค และสร้างภูมิคุ้มกัน

ดูแลใจด้วยการ "หยุดคิด หรือ คิดเพียงเรื่องเดียว" 

[Wasawat Deemarn]

...

แปะไว้ให้หยุดคิด
เพราะชีวิตมีทางเดิน
จิตวิญญาณยังผิวเผิน
คงต้อง Learn อีกเนิ่นนาน

...

กะแปะแหละ เดี๋ยวไปสอนก่อนครับ ;)...

[ไอดิน-กลิ่นไม้]

• ตามมาศึกษา "Spiritual Factor" ซึ่งเป็นหนึ่งในองค์ประกอบของมนุษย์ ค่ะ อาจารย์หมอป. พอดีภาคเรียนนี้ คณะได้จัดให้รับผิดชอบสอนวิชา "พฤติกรรมมนุษย์กับการพัฒนาตน (Human Behaviors and Self Development)" ซึ่งมีเรื่องของ องค์ประกอบของพฤติกรรมมนุษย์รวมอยู่ด้วย ค่ะ 
• ในองค์ประกอบของพฤติกรรมมนุษย์ "Spiritual Factor" เป็นเรื่องที่ตนเองมีองค์ความรู้ในหัวน้อยค่ะ ทั้งที่คู่มือการเรียนรู้วิชานี้ก็พัฒนามาตั้งแต่ปี 2542 แล้วนะคะ 
• ขอบบคุณมากนะคะที่ช่วยขยายความเข้าใจในเรื่องดังกล่าวในบริบททางการแพทย์
• เอกสารเกี่ยวกับ "Whole Person Wheel" ดังภาพข้างล่าง ก็ได้อธิบายเกี่ยวกับ "Spirit" ไว้น่าสนใจเหมือนกันค่ะ

             

• เขาอธิบายไว้ว่า "The Spiritual Experience is where we find that which is one with us and also extends beyond us.  It is the realm of the mystic, the shaman, the artist and the everyday person connecting with the mundane, present “beingness” of life.  We come into contact with the more expanded aspects of life through prayer or meditation.  We experience it in nature; watching a sunset or marveling at the unfolding of a single flower.  The expanded realm is touched when we experience a birth or sit with a loved one as s/he dies.  We can feel its impact whether we are in ecstatic joy or deep grief.  One’s experience and access to the spiritual is often first defined by familial and social constructs; collective thought.  As one grows and evolves, the individuated Soul may find resonance with the given constructs.  However, one might  find that s/he is experiencing something that requires questioning of given constructs and have the need to investigate the nature of the Spirit. Transpersonal psychology recognizes the spiritual realm of life and its formative substance in the life of human existence.  Acknowledging expanded realities provides the opportunity to live fully and authentically.  Spiritual expansion can often leave one feeling ungrounded and confused. The old, safe constructs of ”reality” crumble as Spirit offers experiences leading to a redefined and expanded ”reality.”  Psychodynamic approaches can offer us the tools we need to integrate the expanded realities into our human experience.  Through the physical, mental, emotional and systemic experiences of earthly life, the Soul knows the Spiritual realm in  new and ever evolving ways.  If psyche means Soul, psychotherapy can be understood as attending to the Soul’s work and evolution.  The Soul is part of the Greater Spirit and strives to fully experience that union.   Soul and Spirit work with and through the physical, the thoughts, the emotions, and systems to bring into  consciousness the ever present union of All That Is."  (http://www.carolynzahner.com/whole-person-philosophy/spirit/)

[ไอดิน-กลิ่นไม้]

• ลืมบอก "อาจารย์หมอป." ไปว่า ภาพที่ชัดเจนของ "Whole Person Wheel" ดูได้ที่  http://www.gotoknow.org/media/files/767837 ค่ะ


[ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. วิรัตน์ คำศรีจันทร์]

ผมมีประสบการณ์การทำงานในสถานการณ์อย่างนี้ทั้งโดยตั้งใจและโดยการเผชิญกับสถานการณ์เฉพาะหน้าซึ่งต้องทำทันทีอยู่หลายครั้งเหมือนกันครับ รวมทั้งเคยร่วมเป็นคณะทำงานในนามประชาคมวิชาการของมหาวิทยาลัยเพื่อขั้นหลักคิดใหม่ของกระบวนทัศน์ทางสุขภาพ เสนอะแนะต่อเครือข่ายทำงานปฏิรูประบบสุขภาพในยุคแรกเริ่ม ก่อนแนวคิดเรื่องการสร้างนำซ่อมหรือการสร้างสุขภาพ จะมีความชัดเจนขึ้นเรื่อยๆจนพอดำเนินการขึ้นได้ในทางปฏิบัติการ ก็พบว่ามิติสุขภาพทางจิตวิญญาณนี้ ยังมีเรื่องที่สามารถทำได้อีกเยอะเลย

• เวลาอยู่ในวงการคนทำงานศิลปะแขนงต่างๆนั้น การบอกว่า 'ผลงานชิ้นนี้มีหรือไม่มีจิตวิญญาณ' ก็สื่อกันได้อย่างเป็นคำสามัญ รวมทั้งเป็นมิติที่จะต้องดูและกล่าวถึงอีกด้วย เหมือนกับเป็นเกณฑ์สูงสุดที่จะมอบให้งานนั้นๆเลยทีเดียว เมื่อลองแลกเปลี่ยนทรรศนะและสะท้อนสิ่งที่กล่าวว่ามีจิตวิญญาณ ก็มักจะกล่าวถึงการมีเส้นและทีแปรงที่แม่นยำ เด็ดเดี่ยว ไม่ลังเล สีสันมีชีวิตเลือดเนื้อ น้ำเสียงและลีลาเป็นหนึ่งกับอารมณ์ที่สะท้อนออกจากด้านใน ซึ่งรวมความแล้ว ก็ไม่ได้อยู่ที่สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่จะสามารถดึงสิ่งนั้นออกไปเป็นเกณฑ์เอาไปใช้กับกรณีทั่วไปอื่นๆ ต้องเป็นภาวะเฉพาะเรื่องของงานชุดนั้นๆ อีกทั้งเมื่อเป็นคนทำงานศิลปะด้วยกัน เมื่อได้เห็นงานต่างๆ และมีคนบอกว่างานชิ้นใดมีหรือไม่มีจิตวิญญาณ ก็มักจะสามารถเห็นสิ่งที่ไม่สามารถบอกให้ตายตัวได้อย่างนั้น ไปด้วยกันได้
• ผมเคยเป็นพี่เลี้ยง นำอาสาสมัครไปช่วยวัดพระบาทน้ำพุในยุคแรกที่สังคมไทยและทั่วโลกเกิดปัญหาผลกระทบจากเอชไอวี ตอนนั้น สังคมทอดทิ้งผู้ป่วยจากเอชไอวี บางวันตื่นเช้าขึ้นมาก็เจอผู้ป่วยถูกนำมาปล่อยทิ่้งอยู่ที่ลานวัด ทางวัดและพระ นอกจากยิ่งมีกำลังไม่พอแล้ว ชุมชนโดยรอบก็ยังกลัวเอดส์แล้วพาลไปกลัวกิจกรรมที่พระและวัดพระบาทน้่ำพุ(ถูกสังคมคาดหวังให้)ทำจนหาทางขับไล่และต่อต้านด้วย เลยหนักหนาสาหัสไปทั้งผู้ป่วยและคนที่ต้องให้การดูแลแก่คนที่ถูกทอดทิ้งซ้ำเติม ผู้ป่วยกลุ่มที่ต้องตกอยู่ในสภาพอย่างนี้แทบจะกอบกู้ชีวิตขึ้นมาอีกไม่ได้ ข้าวปลาไม่กิน ปิดการสื่อสารและไม่ปฏิสัมพันธ์กับทุกคน รวมทั้งทีมอาสาที่ผมดูแล ให้นั่งอยู่ตรงไหนก็นั่งอยู่ตรงนั้นเป็นวันๆ สภาพตอนนั้น ต้องเรียกว่า พวกเขาอยู่ในสภาพที่ 'ขาดทั้งชีวิตและจิตวิญญาณ'
• ผมและทีมอาสาสมัคร(ในนี้มีอาจารย์ณัฐพัชร์อยู่ด้วย ขออนุญาตกล่าวถึงเพื่อเป็นเครดิตของคนที่ปิดทองวหลังพระในยุคที่สังคมทอดทิ้งกันมากๆนะครับ) ขอไปกินนอนอยู่ที่วัดกับกลุ่มผู้ป่วยเลย แล้วก็ทำงานและค่อยๆช่วยกันพัฒนาระบบต่างๆเพื่อให้วัดและท่านพระอาจารย์อลงกต ซึ่งตอนนั้นท่านไม่ได้หลับได้นอนเลย สังคมภายนอก ในขณะที่ทอดทิ้งกันมากนั้น ก็กลับต้องการไปศึกษาดูงานกันมาก เหมือนไปดูสิ่งประหลาด เห็นแล้วก็ยิ่งเจ็บปวดแทนผู้ป่วยและทุกข์ใจไปกับความยากเข็ญของพระที่ผู้คนไม่ช่วยแต่กลับยิ่งเพิ่มภาระให้อย่างหนักหน่วงทุกทาง พวกเราทำงานทั้งกลางวันกลางคืน กินข้าวหม้อเดียวกันกับผู้ป่วย นอนบ้านบ้านเดียวกัน ทำงานด้วยกัน ที่สุดก็ค่อยๆเกิดระบบที่จัดวางตนเองไปตามแต่จะถนัดและริเริ่มสิ่งต่างๆกันได้ สิ่งต่างๆในวัดเริ่มมีกรอบกระจายการระดมพลังปฏิบัติ มีคนดูแลเรื่องอาหารการกิน มีคนเตรียมสื่อและการนำเสนอเพื่อจัดระบบการศึกษาดูงาน มีคนช่วยจัดระบบการเยี่ยมชมและศึกษาดูงานให้พระอลงกต มีระบบเยี่ยมเยือนกัน มีแนวทำกิจกรรมกลุ่มพบปะและนั่งคุย และอีกหลายอย่าง รวมไปจนถึงเริ่มนึกถึงการระดมทุนและความช่วยเหลือจากภายนอก ซึ่งต่อมาค่อยๆมีพื้นฐาน เป็นแหล่งให้การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายที่มีบทบาทสำคัญในการพาสังคมไทยก้าวข้ามวิกดฤตปัญหาเอชไอวีได้เป็นอย่างดีที่สุดแหล่งหนึ่ง
• พอมีกิจกรรมหลากหลายมากมาย ซึ่งเหมือนกับเป็น 'พื้นที่การปฏิบัติ' เพื่อใช้ชีวิตด้วยกันและแบบเสมอกันอย่างคนมีชีวิตจิตใจ ผู้ป่วยจำนวนหนึ่งก็เริ่มเปลี่ยนไป กระทั่งที่สุดเราก็เป็นเพื่อนกัน เก้าอี้และพื้นปูนหน้าที่พักผมเลยเป็นที่สุมหัวทำงานและทำกิจกรรมต่างๆเพื่อเป็นเครือข่ายลงมือช่วยพระ ต่อมาก็เป็นกลุ่มนั่งคุย จัดกิจกรรมในโอกาสพิเศษให้กัน จัดงานวันสงกรานต์ให้กัน ทำขนมและซื้อขนมมานั่งกินด้วยกัน กระทั่งคุยเรื่องราวชีวิต ปรับทุกข์ ต่อมาก็กลายเป็นนั่งเล่นดนตรีด้วยกัน ผมเล่นกีตาร์ได้ ซึ่งทำให้ผู้ป่วยอีกสองสามคนแสดงตนว่าเขาเป็นนักดนตรี และบางคนก็พอเล่นกล้อมแกล้มได้
• หลังจากนั้นอีกไม่ถึงปี ท่านพระอาจารย์อลงกต (ก่อนท่านจะได้สมณศักดิ์เป็นพระครูและพระราชคณะดังในปัจจุบัน) กับผม ก็สามารถนำเอาวงดนตรีกลุ่มหนึ่ง ไปเล่นบนเวทีประชุมชนระดับชาติ ของการประชุมประจำปี สถาบันพัฒนาการสาธารณสุขอาเซียน มหาวิทยาลัยมหิดล เล่นเพลงสื่อสะท้อนชีวิตของผู้ป่วย และเล่น 'กล่อมจิตวิญญาณ' ของกลุ่มผู้ประชุมซึ่งมาจากทั่วประเทศ การพากลุ่มผู้ป่วยเดินออกจากวัดและไปขึ้นเวทีสาธารณะอย่างนั้น อีกทั้งการจัดวางองค์ประกอบทั้งมวล ให้จิตใจผู้เคนเปิดออก ก่อนเปิดประตูห้องประชุมได้และเปิดรับให้กลุ่มผู้ป่วยก้าวเข้าไปในสังคมของคนทั่วไปอย่างนั้นได้ เป็นเรื่องที่ยากแสนสาหัส หลังจากเหตุการณ์นั้นแล้ว กลุ่มผู้ป่วยก็กลับมา 'มีชีวิตและจิตวิญญาณ' ทั้งดูแลตนเอง ให้ความร่วมมือกับคนที่เข้าไปดูแล และกลายเป็นเครือข่ายพี่เลี้ยง ที่ช่วยกันเป็นกลุ่มทำงานให้กับทางวัด ดูแลผู้ป่วยด้วยกันเองอย่างคนที่รู้ใจเขาใจเราอย่างดี
• อีกเรื่องหนึ่ง : เมื่อตอนเป็นทีมบริหารของหน่วยงานที่เคยทำงาน ลูกน้องคนหนึ่งเป็นมะเร็งและพัฒนาการไปอย่างรวดเร็ว ในขณะที่ชีวิตการงานกำลังไปได้ดี ลูกเต้ากำลังเติบโต เลยขวัญเสีย ทำอะไรไม่ถูก มีหมอดีที่ไหนไปหมด หัวหน้าผมและผมได้ไปเยี่ยม ก็รู้สึกได้ถึงความตื่นกลัว เคว้งคว้าง เราก็เลยดูแลจิตใจกันอย่างเป็นญาติ ผ่านไปหลายเดือน ก่อนที่จะถึงแก่กรรมในระยะสุดท้าย เพื่อนร่วมงานผมไปเยี่ยมในสภาพที่ผู้ป่วยไม่ได้สติแล้ว เขากลับมาเล่าให้ผมได้ทราบว่า ตอนลากลับ ผู้ป่วยเพ้ออกมาว่านั่นอาจารย์ม่อย(ผม)ก็เพิ่งกำลังเดินกลับออกจากบ้านของเขาไป ผมจะเพิ่งเดินกลับได้อย่างไร ในเมื่อผมได้ไปดูแลเขาตั้ง ๒-๓ เดือนผ่านไปแล้ว ผมได้ยินแล้วก็ให้สะเทือนใจว่า ข้างในของเขาต้องเคว้งคว้าง และยึดเหนี่ยวได้กับห้วงความรู้สึกบางอย่างที่ผ่านไปตั้งนานแล้ว
• อีกเรื่องหนึ่ง : ผมได้ดูแลวาระสุดท้ายพ่อของเพื่อนร่วมงานโดยไม่ได้คาดหมาย ผู้ป่วยต้องการกลับบ้านและญาติพี่น้อง ลูกหลานก็พร้อมจะนำกลับ แต่จากสภาพที่วิกฤติแล้ว หมอกับพยาบาลแนะนำไม่ให้กลับ (สิ่งที่ไม่ได้พูดตรงๆนักก็คือ คงจะกลับไม่ทันแล้ว หากเป็นอะรไไประหว่างทางก็จะดูแลได้ไม่ดี) ลูกหลานและคนรอบข้างทำอะไรไม่ถูก ผมเลยให้ไปยืนอยู่ด้วยกันที่ข้างเตียงผู้ป่วยและพูดให้มีจิตใจที่สงบ มีสติ รวบรวมกำลังใจและกำลังแห่งสติที่ดีที่สุดของตนเองไว้อยู่ตลอดเวลา แล้วก็บอกว่าอย่ร้องให้และพูดส่งเสียงตื่นตระหนก หากต้องการสัมผัสก็ให้กำหนดใจตนเองให้มีสติแล้วสัมผัสที่นุ่มนวล ผู้ป่วยมีครอบครัวอยู่ข้างวัด ผมก็ขอให้ลูกหลานไปหาซาวด์เบ๊าและเทปพระสวดมนต์มาเปิด วางหูฟังไว้ข้างหู เพราะสำนึกครั้งสุดท้ายผู้ป่วยต้องการกลับบ้าน เสียงพระสวดมนต์และการพูดคุยของญาติผู้คุ้นเคยแบบปรกติรอบข้าง จึงควรจะเป็นบรรยากาศที่ผู้ป่วยรู้จักและฝังแน่นเป็นส่วนหนึ่งของ 'ชีวิตและจิตวิญญาณ' เมื่อทำและเตรียมทุกอย่างเรียบร้อย ภรรยาของผู้ป่วยซึ่งผมเคารพนับถือและเรียกว่าแม่ด้วย ก็พูดว่า 'ไปเถอะ ไม่ต้องเป็นห่วงหรอก' ก่อนที่จะร้องไห้ตามมาและกล่าวว่า 'สงสารเหลือเกิน ไปเหอะ ไปสา' ผู้ป่วยรู้จักผมและลูกหลานบอกว่ามักพูดถึงผมเหมือนรำลึกถึง ผมจึงได้เอาสองมือจับที่เท้าและบีบอย่่างการบับนวดกันของคนบ้านนอก ชีพจรผู้ป่วยลดลงทันที หลังจากนั้นไม่กี่นาทีก็สงบราบเรียบ
• อีกเรื่องหนึ่ง : ผมเคยลงทำงานในพื้นที่ หาข้อมูลพื้นฐานเกี่ยวกับวิธีคิดและวิถีปฏิบัติของชุมชนเพื่อพัฒนาระบบดูแลเบื้องต้นในบ้าน สำหรับผู้ป่วยเรื้อรังและผู้สูงอายุ มีประเด็นพูดคุยเรื่องหนึ่ง เป็นเรื่องการจัดระบบบริการที่ดี มีประสิทธิภาพ ๒๔ ชั่วโมง การพัฒนาคนที่เชี่ยวชาญให้การดูแลที่ดีที่สุด และพัฒนาเทคโนโลยี ตลอดจนระบบสวัสดิการเพื่อการดูแลต่างๆ แล้วจัดเป็นหน่วยบริการในจังหวัด ชาวบ้านจะมองว่าอย่างไร ผู้สูงอายุเกือบทั้งหมดบอกว่า จะดีอย่างไรก็ไม่ไป หรือไปแล้วจะให้อยู่นานๆก็ไม่ไปหรอก คำอธิบายซึ่งไม่เดี่ยวกับเรื่องสุขภาพในความหมายทั่วไปเลยก็คือว่า "... อยู่มาจนป่านนี้แล้ว จะตายวันตายพรุ่งก็ไม่รู้ ไกลลูก ไกลหลาน ไกลวัด ไกลพระสงฆ์องคเจ้า ไกลบ้าน อยู่บ้านดูแลกันเองนี่แหละ ได้อยู่กับลูกกับหลาน....."   
• อีกเรื่องหนึ่ง : คราวนี้เป็นญาติผู้ใหญ่ผมเอง ป่วยหนักและอยู่ในโรงพยาบาลกรุงเทพฯ ลูกหลานบอกว่าผู้ป่วยอยากกลับบ้าน ลูกหลานปรึกษาผมว่าจะทำอย่างไรดี จะพากลับบ้านได้อย่างไร ขนาดอยู่โรงพยาบาลยังแย่ขนาดนี้ ผู้ป่วยอายุกว่า ๘๐ ปีแล้ว ผมถามดูแล้วก็รู้ว่ายังมีสติสัมปัชชัญญะดีมาก จากประสบการณ์เท่าที่ผ่านมา ก็เลยทำให้ตัดสินใจแนะนำไป โดยบอกลูกหลานผู้ป่วย ซึ่งก็คือลูกหลานผมเองด้วยว่าให้พากลับบ้านได้เลย

เล่าหลายเรื่องเลย เผื่อจะมีเกร็ดเล็กเกร็ดน้อยที่ตุนเอาไว้ใช้ประโยชน์ได้นะครับ สรุป....

• มีแนวโน้มว่า ต้องสร้างเกณฑ์และบทสรุปเป็นการเฉพาะกรณีๆไป แต่ละสถานการณ์ไม่เหมือนกันเลย แต่สอดคล้องกันอย่างหนึ่งว่า สุขภาพทางจิตวิญญาณเป็นกระบวนการต่อเนื่อง ผูดขึ้นท่ามกลางหลายเหตุปัจจัย สร้างเกณฑ์แยกส่วนจากกรณีหนึ่ง เอาไปใช้ในอีกกรณีหนึ่งในบริบทที่ต่างออกไปก็ไม่ได้ ดังนั้น เข้าถึงโดยตรงแบบแยกส่วนคงไม่ได้ จำเป็นต้องดูเงื่อนไขแวดล้อม เรียนรู้ความเป็นทั้งหมด และให้น้ำหนักไปตามบริบทของกรณีนั้นๆ
• เป็นภาวะที่อยู่ด้านในจิตใจของคนทุกคนมาก ดังนั้น ใช้เกณฑ์ภายนอกอย่างเดียววัด หยั่งประเมิน เพื่อเข้าใจและดูแลได้ เห็นจะไม่เพียงพอ จึงต้องใช้การหยั่งด้วยเครื่องมือวัดและเครื่องมือในการประเมินมิติเดียวกัน คือ 'ใจ' และจิตวิญญาณของเราเองต่อเรื่องนั้น เหมือนที่มักกล่าวว่า 'ใจเขาใจเรา'
• แต่การสร้าง 'จิตใจให้ละเอีอยดอ่อนและลึกซึ้ง' เพียงพอที่จะเป็นเครื่องมือเพื่อหยั่งและประมาณความพอเหมาะพอดีออกมาจากใจนั้น หากเดินไปตามแนวนี้ ก็จำเป็นต้องทำได้มากกว่าสร้างรายการประเมินซึ่งเป็นเครื่องมือภายนอก  (Check lest) คือ ทั้งคนทำงานแนวนี้ ซึ่งควรจะรวมถึงคนทั่วไปด้วย จึงจำเป็นมากครับที่จะต้องมีประสบการณ์ด้านในด้วยตนเอง เพื่อรู้จักในสิ่งที่เข้าใจได้แต่สื่อด้วยการอ้างอิงเกณฑ์ภายนอกอย่างเดียวไม่ได้ เหมือนกับเรากินอาหารอร่อย หากคนอื่นก็ได้กิน(มีประสบการณ์ตรงด้วยตนเอง หรือการศึกษากล่อมเกลาตนเองให้เป็นเครื่องมือประเมินสิ่งต่างๆได้ด้วย) และบอกว่าอร่อย สอดคล้องกับประสบการณ์ของเรา เราก็รู้จักและเข้าใจแบบรวมๆว่า ได้กำลังร่วมกันพูดถึงองค์ประกอบใดของอาหารนั้นๆ โดยก็ไม่แน่ใจเหมือนกันว่าแต่ละคนใช้ส่วนไหนของลิ้นสัมผัส อร่อยถูกปากที่ส่วนประกอบชนิดใดของอาหาร เหมือนและแตกต่างกันโดยรวมอย่างไร
• ที่มหิดลเลยมีเรื่องหนึ่งที่ให้ความสนใจกัน คือ การพัฒนากระบวนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาออกจากด้านใน คือ 'จิตตปัญญาศึกษา' ในส่วนผมเองนั้น ก็ให้ความสนใจกับการจัดการระบบสังคม หน่วยองค์กรจัดการชุมชนปฏิบัติที่สะท้อนเชื่อมโยงกับเรื่องจำเป็นต่างๆทั้งของเราเองและของสังคมที่อยู่อาศัย  เครื่องมือสร้างความรู้ วิธีริเริ่มและทำกิจกรรม การสะสมกรณีตัวอย่างที่แตกต่างหลากหลาย กับเรื่องที่จะเป็นพื้นฐานการทำงานในแนวนี้อีกหลายอย่าง เช่น การทำและถอดบทเรียนไปเรื่อยๆแบบสร้างความรู้คู่ไปกับการพัฒนาวิถีปฏิบัติที่ผสมผสานไปกับการทำงานให้กับสังคมและการดำเนินชีวิต
• แต่การที่จะสร้างคนทำงาน ให้มีเครื่องมือกำกับใจออกจากใจตนเองอย่างนี้ได้ หรือ 'มีประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ' ก็คงต้องอาศัยเวลาทำความเข้าใจและต้องผ่านบทเรียนภาคปฏิบัติไปอีกเยอะครับ อันที่จริงมีอยู่สังคมไทยอยู่มากครับ แต่เราทิ้งรอยเท้าตนเองไปไกล จะลงเรื่องแนวนี้อย่าสงเป็นตัวของตัวเองโดยมีทุนทางสังคมวัฒนธรรมอยู่ด้วยนั้น ต้องมีบางส่วนที่ช่วยกันหาวิธีเดินกลับบ้านให้ได้น่ะครับ หลายอย่างที่เป็นสังคมและสภาพแวดล้อมเพื่อกล่อมเกลาวโลกด้านในของสังคม ก็ต้องสร้าง ต้องพัฒนา ต้องลงทุนให้มากขึ้น ซึ่งพอมาถึงตรงนี้ ก็ต้องเลื้อยไปหาเรื่องการต้องสร้างดุลยภาพกับกระแสส่วนใหญ่ของสังคมอีกว่า ต้องเพิ่มโลกทางจิตใจให้มีสัดส่วนมากขึ้น ไม่อย่างนั้น คนก็จะไม่มีพื้นฐาน 'ใจเขาใจเรา' ให้สื่อถึงความ 'เห็นใจ' กัน จะให้พยายามเห็นและเข้าถึงสิ่งที่อยู่ด้านในด้วยเกณฑ์ด้านนอกอย่างตายตัว จากตัวอย่างที่ยกมาประกอบด้วยนี่ ก็สงสัยจะเอาไม่อยู่ละครับ
• ผมเคยพยายามสอนวิชา 'ปัจจัยทางสังคมวัฒนธรรมกับสุขภาพ' ให้กับกลุ่มแพทย์และคนทำงานสุขภาพที่จะออกไปเป็นผู้บริหารงานสาธารณสุขที่มุ่งชุมชนด้วย แบบลงลึกถึงการวิเคราะห์บริบททางสังคมวัฒนธรรม ก็หืดขึ้นคอครับ ต้องยอมไปก่อน จะเรียกร้อง จะผลักดัน ว่าสำคัญมากสำหรับคนที่จะออกไปเป็นผู้ันำการพัฒนาสุขภาพ รวมทั้งใช้เรื่องสุขภาพเป็นประเด็นนำการเปลี่ยนแปลงเรื่องอื่น ก็เหมือนกับเรียกร้องให้ความสำคัญกับตนเองและเรื่องของตัวกูของกู งั้นของพูดตอนนี้อีกครับ เพราะเป็นการพูดไม่ได้เป็นความดีแก่ตนเองแล้วว่า เรื่องสุขภาพทางจิตวิญญาณนี้ เป็นกระบวนทัศน์และความหมายใหม่ของสุขภาพที่ถูกสร้างขึ้นร่วมกับบริบททางสังคมและวัฒนธรรมด้วย ดังนั้น แพทย์และคนสุขภาพยุคใหม่ ต้องเรียนรู้ศาสตร์ที่เป็นสหวิทยาการ และเรื่องที่มีศาสตร์ทางสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ เพิ่มให้มากๆอีกครับ ไม่อย่างนั้น ก็จะสร้างประสบการณ์ชุดหนึ่งที่ข้างไหน ที่สร้างขึ้นมาจากภูมิปัญญาด้านอื่นของชีวิต ได้ไม่สอดคล้องกับประสบการณ์ของคนที่อยู่ในสังคม ก็จะไม่สามารถเข้าถึง 'ชีวิตและจิตวิญญาณ' ในลักษณะที่ใช้ทำงานและปฏิบัติต่อกันได้ในชีวิตจริง อย่างนั้นหรือเปล่านะครับ
• ตอนนี้ ตัวหนังสือของ เล๊กเล็กนะครับ กว่าจะพิมพ์พรรณามาได้ถึงนี้นี่ ตาแทบถลนเลยละครับ เข้าใจว่าคงผิดพลาดแหลกราญมากยิ่งกว่าเดิมอีกนะครับ เพราะมองไม่ค่อยออกเลย ต่องคลำและพิมพ์ด้วย'จิตวิญญาณ'นะครับเนี่ย

[ขจิต ฝอยทอง]

• อ่านบันทึกอาจารย์แล้วผมนึกถึงท่านอาจารย์หมอสกล หมอเต็มศักดิ์
• อีกท่านคือ พระไพศาล ครับ
• การดูแลผู้ป่วยแบบองค์รวม...

[Wasawat Deemarn]

โห ... ท่านพี่อาจารย์ วิรัตน์ คำศรีจันทร์ ;)...

เอา "บันทึก" มาเขียนลง "ความคิดเห็น" ได้ไงครับ 555

มันเป็น "จิตวิญญาณ" จริง ๆ ;)...

[ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. วิรัตน์ คำศรีจันทร์]

• อาจารย์ Wasawat Deemarn ให้ข้อสังเกตตรงกับที่กำลังนึกอยู่พอดีครับ ว่าจะเข้ามาขออนุญาตอาจารย์หมอปัทมา นำเอาไปทำเป็นบันทึกรวบรวมไว้ของตนเองด้วย เพราะเรื่องนี้ มักคุยสืบทอดไว้ก็แต่ในหมู่คนที่เคยทำงานในห้วงนั้นด้วยกัน อีกทั้งคุยถึงแบบรำลึกถึงอดีตกันเฉยๆ กำลังความเพียรไม่เคยพอที่จะทำให้อยากบันทึกถ่ายทอดไว้สักที
• มาต่อยอดอีกแง่มุมหนึ่งในประเด็นของอาจารย์หมอปัทมาไว้ ก็กะว่าสุมรวมกันไว้ในหัวข้อนี้ ก็คงเพิ่มให้เป็นแนวใช้ความคิดของคนที่ต้องทำงานและเจอกับสถานการณ์อย่างนี้ ที่ต้องดูแลกันทางจิตวิญญาณ  ซึ่งเมื่อต้องเจอกับตรงหน้าตรงเองแล้ว จะรู้ว่าเป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนลึกซึ้งและเดิมพันสูงมาก หากมีโอกาสสะสมตัวอย่างปฏิบัติต่างๆไว้เยอะๆไปเรื่อยๆ เมื่อถึงเวลาต้องใช้แล้วก็จะรู้ว่าเป็นสิ่งที่มีคุณค่ามาก
• แต่ก็เป็นด้านที่เชื่อมโยงกับเรื่องสุขภาพที่เริ่มหลังจากการเจ็บป่วยแล้ว เรื่องจิตวิญญาณที่มีบทบาทต่อชีวิต ต่อสังคมวัฒนธรรม ก่อนเรื่องความเจ็บไข้ได้ป่วย และนอกเหนือมิติสุขภาพนี่ก็เยอะนะครับ

[นาย ธนากรณ์ ใจสมานมิตร]

สวัสดี อาจารย์ ป. ครับ

จิตวิญญาณ "รากเหง้าแห่งตัวตนบนพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ ที่ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยสิ่งใดๆ" สิ่งที่ผมเชื่ออย่างหนึ่งในเรื่องจิตวิญญาณของมนุษย์ก็คือ "ความใฝ่ดี" ที่มีอยู่ในตัวมนุษย์ทุกคนครับ แต่ไม่ใช่ทุกคนที่จะดึงสิ่งนี้ออกมาเป็นพลังในการสร้างการกระทำ จนเป็นพฤติกรรมให้กับตนเองได้ เนื่องจากเป็นส่วนที่ลึกที่สุด และมักถูกปิดกั้นด้วยความโหยหาทางจิตใจ ด้วยสิ่งที่เป็นกิเลส ตัณหาต่างๆ เพราะเหตุนี้จึงเป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลาในการสร้างการรับรู้ สร้างความเข้าใจ และจะสัมฤทธิ์ผลได้นั้นต้องเกิดจาการลงมือปฏิบัติจริงเท่านั้น ครับผม

ขอบคุณที่เปิดโอกาสให้แลกเปลี่ยนเรียนรู้ครับผม

[ป.]

ขอบคุณคะคุณ Sr. ทำให้เห็นความหมายของคำว่า "Transcendent" ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

การเข้าใจธรรมะ (คือธรรมชาติ) เมื่อเข้าใจ จึงสามารถรับทุกสิ่งที่เกิดในความสงบ..

คนที่มีการฝึกฝนจิตใจมายาวนาน เมื่อเผชิญวิกฤติของชีวิต สงบได้ด้วยตนเอง คือ 5% ที่ Dena หมายถึง  

 

[ป.]

สวัสดีคะคุณครูปอ 
การดูแลผู้ป่วยหนัก เป็นงานที่ใช้กำลังกาย กำลังใจ มหาศาล
แต่ก็มีรางวัล คือ การเห็น "บทสรุป" ความหมายที่แท้จริงของชีวิตคะ

ข้อสังเกต..ไม่เห็นใครบอก Unfinished business task คือ ต้องซื้อหุ้นตัวนั้นตัวนี้..
มีแต่ อยากเห็นหน้าคนนั้นคนนี้.. 

[ป.]

  ขอบคุณน้องมะปรางเปรี้ยว แนะนำหนังสือที่น่าสนใจมากคะ คือ

  ซึ่งแปลจาก

ต้องไปเสาะหามาอ่านบ้างแล้ว
หนังสือเล่มนี้เขียนก่อนท่านผู้เขียน Elizabeth Kubler-Ross เสียชีวิตไม่นาน
ท่านเป็นบุคคลที่ศึกษาวิจัย 5 ปฎิกริยาต่อความโศกเศร้าจากการสูญเสีย (grief)
: denial, anger, bargaining, depression, and acceptance ซึ่งใช้กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบันนี้คะ

 

[ธนิตย์ สุวรรณเจริญ]

• ดีจังเลยครับ..นักศึกษาแพทย์ คุณหมอ เรียนรู้ที่จะดูแลผู้ป่วยไปจนถึงระดับจิตวิญญาณเลย ปกติแค่เห็นพัฒนาการในการรักษาคนไข้และการจัดการตามโรงพยาบาลของผู้ที่มีหน้าที่ต่างๆ ตัวเองก็รู็สึกชื่นชมมากๆอยู่แล้วครับ..
• ขอบคุณความรู้ครับ

[ป.]

ดูแลใจด้วยการ "หยุดคิด หรือ คิดเพียงเรื่องเดียว" 

ขอบคุณคะอาจารย์

ทำให้นึกถึง โรคจากอาหาร
ในอดีต มนุษย์เป็นโรคขาดอาหาร
ปัจจุบัน มนุษย์เป็นโรคอ้วน เพราะอาหารมีเหลือเฟือ ต้องเลือกรับประทาน

ในอดีต มนุษย์ทุกข์เพราะขาดข้อมูล
ปัจจบุัน มนุษย์ทุกข์เพราะข้อมูล มีให้คิดมากเกินไป 

 

[ป.]

ยังผิวเผิน และยังต้อง learn อีกนานจริงๆคะ

ขอเพียงให้ตั้งต้น และไม่หลงทิศ ก็พอ  :-)

[ป.]

ภาพและคำบรรยายของอาจารย์ช่วยจุดประกายบางอย่างขึ้นมาเลยคะ

เท่าที่แปลความจากภาพ
"soul" (=mind/psyche) เป็นจุดศูนย์กลาง คือ "จิต" ส่วนประกอบของบุคคลที่ไม่ใช่วัตถุ คนแต่ละคน เกิดมามีจิตที่แตกต่างกัน...และยิ่งเมื่อเติบโต มีประสบการณ์ ทางกาย (physical) ทางความคิด (mental) ทางอารมณ์ (emotion) และสังคม สิ่งแวดล้อม? (system) จึงพัฒนา (evolve) เกิดเป็น "spirit" ความหมายชีวิต.

ทำให้คิดว่า ส่วนประกอบของ นามธรรม นั้นซับซ้อนเกินกว่าจะประเมินแบบผิวเผิน..
หากนักศึกษา สับสนแต่แรก จะเกิดทัศนคติไม่ดี แล้วไม่อยากประเมินอีกเลย..

เราน่าจะให้เขามีวิธี ประเมิน "ภาพรวม" ก่อนจะลงรายละเอียด สิ่งใดเกินความสามารถก็ปรึกษา ส่งต่อให้ผู้เชี่ยวชาญได้ 

เปรียบเหมือนการตรวจระบบประสาท.. เราดูภาพรวม คนไข้เดินได้ ให้ประวัติปะติดปะต่อดีไหม..ถ้าผิดปกติ ค่อยตรวจแยกย่อยไปทีละส่วน

การประเมินจิตใจ เช่นกัน น่าจะมีวิธีดูภาพรวม เช่น เขามีสติ รับรู้ Reality ได้อย่างสงบไหม..ถ้าผิดปกติ ค่อยประเมินลงลึกไปทีละส่วน

[เขียนเมื่อ 4 พ.ย. 2554 10:06 น. 4 พ.ย. 2554]

I am definitely wading in muddy water here. But what life is without blindly going forth --risking all we have ;-p

1) There are, perhaps, 2 extreme views of transcendent (...ไม่รู้ว่าตรงกับศัพท์คำใดดี ข้าพเจ้า[Dr Patma] ขอแปลว่า "ค้นพบสันติสุข" ไปพลางๆ...) one is by "proper understanding" (or knowing?) [การเข้าใจธรรมะ (คือธรรมชาติ) เมื่อเข้าใจ จึงสามารถรับทุกสิ่งที่เกิดในความสงบ..คนที่มีการฝึกฝนจิตใจ"มายาวนาน"(? have transcended?) เมื่อเผชิญวิกฤติของชีวิต สงบได้ด้วยตนเอง คือ 5% ที่ Dena หมายถึง...]; another is "complete ignorance" (or innocence?). Either lets people be "happy". To them, one may be preferred, but the resultant happiness is the same ;-)

2) "...เปรียบเหมือนการตรวจระบบประสาท.. เราดูภาพรวม คนไข้เดินได้ ให้ประวัติปะติดปะต่อดีไหม..ถ้าผิดปกติ ค่อยตรวจแยกย่อยไปทีละส่วน

การประเมินจิตใจ เช่นกัน น่าจะมีวิธีดูภาพรวม เช่น เขามีสติ รับรู้ Reality ได้อย่างสงบไหม..ถ้าผิดปกติ ค่อยประเมินลงลึกไปทีละส่วน..."

We can say "at any one time" that some lotus flowers are blooming in the sun, some are about to bloom, some will soon bloom and some will not progress further (but will die and never see the light). In "dhamma" ways, we will be looking to identify the last category and to find way to let them reach out to bloom in the sunlight. [Other categories can progress to "finality" in natura -- why waste resources to achieve the inevitable? But we know, people ask doctors for medicine to cure colds that would run the full course and go away in 7-10 days.] Corrective services (and justice systems) should have some data to help in developing a 'measure' of spiritual 'desperation'.

3) Reading Dr วิรัตน์ คำศรีจันทร์ comment, I had on 2 occasions held hands with dying persons. I was 12 and I held my mother and asked her not to let go. Then 5 years ago, I held a lady friend to keep her company when she was passing away. I still don't know if I helped spiritually both times. Personally, I was shaken with mixed emotions including fear and anger (of things beyond my wish/control). Another time, I held a goat while it was slaughtered. There was no joy but haunting questions about existence of the gods that let Man take animal lives (to celebrate a birthday).