ผมได้เรียนรู้กับพ่อเฒ่าลีซูมากมาย อีกทั้งยังสนุกสนานในการบุกตะลุยป่าลึก ในการเก็บสมุนไพรในครั้งนั้น ...ที่สำคัญที่สุด นักวิจัยชาวบ้านลีซูที่เป็นคนรุ่นใหม่ได้ร่วมเรียนรู้ภูมิปัญญากับผู้อาวุโสชาวลีซูในครั้งนี้ด้วย

ในบันทึกก่อนหน้านี้ ผมได้เขียนบันทึก เกี่ยวกับงานศึกษา วิจัย ประเด็น “ภูมิปัญญาท้องถิ่น กับการดูแลสุขภาพตนเองของหญิงหลังคลอดชาวลีซู” ที่แม่ฮ่องสอน และเนื้อหาส่วนใหญ่ก็จะไปเน้นตรงองค์ความรู้พื้นถิ่นในการดูสุขภาพตนเองของหญิงหลังคลอดและการดูแลสุขภาพชาวลีซูทั่วไป โดยมีตัวแสดงใน Thesis เล่านั้น คือ “หญิงหลังคลอด” ที่เป็นตัวแทนแสดงให้เห็นภาพรวมบริบทของชาวลีซู...

การเก็บข้อมูลกับหญิงหลังคลอดแบบเข้มข้นและสนใจเป็นพิเศษ ผมแทบจะเข้ากระโจมอบสมุนไพรหลังคลอดพร้อมหญิงลีซูเลยทีเดียว

หลังจากที่ทำงานชิ้นนี้แล้วเสร็จแล้ว ได้ทุนสนับสนุนการศึกษา วิจัยต่อ จาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) และ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

ผมจึงได้มีโอกาสอีกครั้งที่จะนำข้อมูลที่เก็บได้ในงานชิ้นแรก มาแปรเป็นกระบวนการพัฒนาชุมชนแบบมีส่วนร่วม โดยอยู่ในรูปแบบของ งานวิจัยเชิงปฏิบัติการ อันเป็นแนวทางการจัดการองค์ความรู้ดีๆเหล่านั้น

หลายคราที่ประทับใจ ก็คือ ภาพของสามีหญิงตั้งครรภ์ ไปเก็บสมุนไพรในป่าใกล้หมู่บ้าน หากไม่มีก็ต้องเดินทางเข้าป่าลึก เพื่อเก็บพืชสมุนไพรให้ครบถ้วน ๑๗ ตัวยา ทั้งหมดนำมาเป็นส่วนประกอบของสมุนไพร อบตัวหลังคลอดของภรรยานั่นเอง องค์ความรู้แบบนี้ ผมได้สนทนากับ ผู้เฒ่าชาวลีซู (โชโหม่โชตี) ก็ทราบว่ามีสมุนไพรลีซูมากมาย นอกจาก สมุนไพรหลังคลอด ...

 

ได้ไปเก็บข้อมูลในป่าพร้อม หมอยาลีซู (แนซึซือซู)ผู้อาวุโส ๓-๔ คน และนักวิจัยชาวบ้าน กลุ่มหนึ่ง บรรยากาศวันนั้นสนุกสนานมาก ผู้เฒ่าชี้ให้ดูสมุนไพรโน่นนี่ตลอดเวลา พร้อมบอกสรรพคุณในการรักษา ยิ่งเดินทางเข้าป่าลึก ก็จะพบเจอสมุนไพรที่หายากเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ

สิ่งที่น่าสนใจ คือการเอื้ออาทรต่อธรรมชาติ การเก็บสมุนไพร พ่อเฒ่าบอกว่า ก่อนจะเก็บสมุนไพรต้องมีพิธี “แนจึเดี๊ยะ” เป็นพิธีการขอยากับเทพ หากละเมิด หรือไม่เคารพเจ้าป่าก็จะเกิดอาเพศและเป็นการ ผิดผีได้ หลังจากนั้นจึงเก็บ ในการเก็บสมุนไพรจะไม่ดึง ถอนพืชสมุนไพรออกมาทั้งต้น แต่นำมาเพียงส่วนหนึ่งส่วนใดที่ต้องการเท่านั้น ปล่อยให้พืชสมุนไพรนั้นเติบโตต่อในป่าเหมือนเดิม

สิ่งที่วิเคราะห์ได้ จากกระบวนการเก็บยาสมุนไพร ครั้งนี้เป็นภาพของการ พึ่งพาอาศัยป่า ของคนอยู่กับป่า ความเอื้ออาทรซึ่งกันและกัน ใช้ประโยชน์แต่ไม่ทำลาย พิธีแนจึเดี๊ยะเป็นการเคารพป่า แสดงความกตัญญูต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ที่ให้ยาสมุนไพรรักษาผู้ป่วย อันเป็นสิ่งยึดเหนี่ยวของคนลีซู ส่วนใหญ่หมอยาจะใช้สมุนไพรรักษา เยียวยาผู้ป่วยเป็นครั้งๆไปตามอาการที่เกิด หากมีผู้ป่วยรายใหม่ที่จะต้องรักษา แนซึซือซู ก็จะเดินทางเข้าป่าลึก มาเก็บอีก ปล่อยให้สมุนไพรนั้นได้เจริญเติบโตในป่าใหญ่ เพื่อที่ว่าจะเก็บใช้ได้นานๆ

ผมได้เรียนรู้กับพ่อเฒ่าลีซูมากมาย อีกทั้งยังสนุกสนานในการบุกตะลุยป่าลึก ในการเก็บสมุนไพรในครั้งนั้น

 

...ที่สำคัญที่สุด นักวิจัยชาวบ้านลีซูที่เป็นคนรุ่นใหม่ได้ร่วมเรียนรู้ภูมิปัญญากับผู้อาวุโสชาวลีซูในครั้งนี้ด้วย