ปัญหาและวิธีการแก้ไข
การจัดกิจกรรม
เพลงอีแซวในโรงเรียน
ตอนที่ 9 วิธีแก้ปัญหาในการนำเสนอและการเผยแพร่ผลงานเพลงอีแซว
โดย นายชำเลือง มณีวงษ์
ต้นแบบกิจกรรมนันทนาการเพลงอีแซว ประเทศไทย รุ่นที่ 1
ในการนำเสนอผลงาน วงเพลงอีแซวสายเลือดสุพรรณฯ โรงเรียนบรรหารแจ่มใสวิทยา 1 ที่ผ่านมาประมาณ 700 งาน หรือประมาณ 1000 รอบของการแสดง บนเวทีการแสดงที่ผ่านมาจะความแตกต่างกันในวิธีการนำเสนอ 2 ประเด็นหลัก ๆ คือ
1. การนำเสนอผลงานการแสดงเพลงพื้นบ้านและเพลงอีแซว ณ สถานที่ทั่ว ๆ ไป
2. การเผยแพร่ผลงานที่มีผลกระทบในการสร้างชื่อเสียงให้กับวงและสถานศึกษา
ซึ่งทั้ง 2 ประเด็นมีรูปแบบที่ต่างกันในเรื่องของเวลาทำการแสดง หากเป็นการนำเสนอผลงานทั่ว ๆ ไป จะมีเวลาทำการแสดงตั้งแต่ 45 นาที ไปจนถึง 4 ชั่วโมง ส่วนการเผยแพร่ผลงานประเภทการประกวดแข่งขันจะมีเวลาจำกัด 7-20 นาที หรืออย่างมากก็ไม่เกิน 25 นาที ผมจะขอนำเอาประสบการณ์ที่ผ่านมาในทั้งสองกรณีมาขยายความในรายละเอียด เพื่อเป็นการเรียนรู้จากประสบการณ์ในบทความนี้ ครับ
กรณีที่ 1 วิธีการแก้ปัญหาการนำเสนอผลงานการแสดงเพลงพื้นบ้านและเพลงอีแซว ณ สถานที่ทั่ว ๆ ไป
เวทีการแสดงเพลงอีแซวและเพลงพื้นบ้านอื่น ๆ ของวงเพลงอีแซวสายเลือดสุพรรณฯ ในช่วงระยะเวลาต้น ๆ จะทำการแสดงอยู่ภายในจังหวัดสุพรรณบุรีเสียเป็นส่วนมาก และผู้ที่ติดต่อ เชิญไปแสดงก็จะมาจากบุคคลที่รู้จักมักคุ่นกัน พอท่านมีงานทำบุญครบรอบอายุ 80 ปีคุณพ่อ หรือคุณแม่ มีงานทำบุญครบ 50 วัน 100 วันผู้ที่ล่วงลับไป ต้องการที่จะหาเพลงอีแซวไปให้คุณพ่อ คุณแม่ และคนรุ่นเก่า ๆ ได้ชมการแสดง พวกเราก็พลอยมีโอกาสได้ไปนำเสนอผลงาน นอกจากนั้นก็เป็นงานวันเกิด มีการจัดเลี้ยงในวงญาติไม่มากนัก เจ้าภาพติดต่อให้ไปทำการแสดงให้คนในหมู่บ้านได้ชม รวมทั้งงานทำบุญขึ้นบ้านใหม่ ต่อมาก็ขยายวงไปสู่งานวัด งานประจำปี งานทอดกฐิน งานปิดทองฝังลูกนิมิต ฯลฯ งานดังกล่าวนี้ จะทำการแสดงในที่โล่ง ผู้ชมมีอิสระในการตัดสินเข้ามานั่ง ยืนชมการแสดงตามความสนใจ หากนักแสดงเล่นดีก็จะมีท่านผู้ชมมาให้กำลังใจมากและติดตามชมการแสดงยาวนาน และถ้าการแสดงไม่ถูกใจท่านผู้ชมก็อาจจะมาให้กำลังใจน้อยหรือแทบจะไม่มีเลยก็ได้ การแสดงในสถานที่เปิด เป็นเครื่องแสดงคุณภาพของทีมงาน ยิ่งเป็นสถานที่ในต่างถิ่นต่างแดนด้วยแล้วยิ่งเป็นเครื่องยืนยันในความสามารถ ในคุณภาพของนักแสดงได้เป็นอย่างดี ศิลปะการแสดงจึงไม่สามารถที่จะแสดงคุณภาพด้วยการทดสอบหรือให้คะแนน แต่จะต้องติดตามจากร่องรอยในเวลาที่ผ่านมามองภาพรวม ๆ ในช่วงระยะเวลาหนึ่งจึงจะสรุปได้ว่า มีคุณภาพอย่างไรหรืออยู่ในระดับใด ทีมนักแสดงที่มีงานแสดง มีคนดู อยู่มานาน คือ ตัวบ่งชี้ความมีมาตรฐานในระดับดี-ดีมาก (สูง-สูงมาก) แต่การที่จะเป็นมืออาชีพได้จะต้องพัฒนาไปให้ถึงงานที่เข้ามาด้วยว่ามีมากพอที่จะมีรายได้ยังชีพหรือช่วยเหลือครอบครัวในวิถีชีวิตปัจจุบันได้อย่างเพียงพอและชัดเจน ปัญหาในการแสดงเพลงอีแซวบนเวทีตามสถานที่ทั่ว ๆ ไป มีปัญหาที่จะต้องนำเอามาคิดและแก้ไขเกือบจะทุกงาน เท่าที่ผมบันทึกเอาไว้ในบางครั้งและเป็นสิ่งที่มีคุณค่าต่อวงเพลงก็คือ
1. วิธีแก้ปัญหาเรื่องของสถานที่แสดง เรื่องของสถานที่บางงานไปเจอสถานที่ตั้งเวทีการแสดงที่มีต้นไม้ขนาดใหญ่บังหน้าเวทีถึง 2 ต้น เรียกว่า ไม่มีมุมมองที่โล่งตาเลย แถมตรงหน้าเวทีกลายเป็นที่จอดรถไปเสียอีก เรียกว่าไม่มีที่ ที่จะให้ผู้ชมยืนดูเลยแม้แต่น้อย วิธีแก้ไข โดยหันหน้านักแสดงไปในทิศทางที่มีคนเดินและหันตู้ลำโพงตามไปด้วยเพื่อส่งเสียงให้ผู้ชมได้ยินก็พอที่จะเรียกคนได้บ้าง แต่ก็ได้ไม่มากเพราะเราอยู่ในที่อับลับสายตามาก
2. วิธีแก้ปัญหาเรื่องของเวที ไม่มีเวทีให้ ผู้ติดต่อเตรียมพื้นที่เป็นลานโล่งไม่กว้างขวางนักจัดเอาไว้เป็นสถานที่แสดง พวกเราต้องใช้เสียงสด ๆ ไม่มีเครื่องขยายเสียง ร้องตะโกนกันออกไป เครื่องดนตรีก็ใช้ฉิ่งและกรับเท่านั้น ส่วนในบางสถานที่มีเวทีให้แต่เวทีเล็กและแคบจนเกินไปไม่เหมาะสมกับจำนวนนักแสดง 15-17 คน วิธีแก้ไขคือ ขอเสื่อขนาดยาวปูรองพื้นที่ยืนแสดง เพื่อบ่งบอกถึงขอบเขตเวที ส่วนสถานที่แคบ ๆ เวทีขนาดเล็ก ก็จะแบ่งผู้แสดงขึ้นไปทำหน้าที่บนเวทีเพียง 3-4 คน ที่เหลือนอกจากนั้นรออยู่นอกเวทีหรือแสดงร่วมไปด้วยแต่ว่าให้อยู่นอกเวที อยู่ข้างล่างบ้าง
3. วิธีแกไขปัญหาเรื่องกระแสไฟฟ้า ใช้ไฟสำรอง (เครื่องปั่นไฟ) ให้กำลังไฟฟ้าต่ำแค่ 110-115 โวลต์ วิธีแก้ไขปัญหาคือ จะต้องหาหม้อเพิ่มไฟมาเพิ่มกระแสไฟฟ้ามากขึ้น ให้ได้กระแสอย่างน้อย 150 โวลต์ คงจะไม่ถึง 220 โวลต์แน่ แต่ก็ยังดีที่เพิ่มกระแสฟ้าได้มากขึ้น เครื่องขยายเสียงที่เราเตรียมไปเป็นเครื่องที่ใช้กับไฟ 220 โวลต์ ทำให้เสียงดังที่ชัดเจน วิธีที่จะขอใช้ไฟฟ้าจากสายเมนใหญ่ปกติถ้าขอได้ปัญหาที่เกิดขึ้นก็จะหมดไป แต่บังเอิญคณะกรรมการเกรงว่าจะทำให้กระแสไฟฟ้าไม่พอก็เลยไม่อนุญาตเสียอีก อีกวิธีหนึ่งก็คือ ลดการใช้กระแสไฟฟ้า ได้แก่ ลดไฟส่องสว่างที่ไม่จำเป็นให้เหลือเพียงไฟฟ่องตัวผู้แสดงบนเวทีเท่านั้น มีอยู่ครั้งหนึ่งที่ผมนำวงเพลงไปแสดงแล้วเกิดปัญหาเรื่องของกระแสไฟฟ้า พอดีผมนำเอาเครื่องขยายเสียงที่ใช้กระแสไฟตรงติดไปด้วย ใช้ไฟจากแบตเตอร์รี่ได้ แต่เป็นเครื่องเสียงที่ให้ความดังเพียง 50 วัตต์ ก็ถือว่าใช้ได้เสียงคมชัดเจนดีด้วยถึงแม้ว่าจะไม่ดังมากแต่ก็ให้เสียงที่ไพเราะน่าฟังครับ
4. วิธีแก้ไขปัญหาในเรื่องของเวลาทำการแสดงก่อนหลัง คณะกรรมการผู้ที่จัดงานจะมีคิวการแสดงแจ้งให้ทางเราได้รับทราบว่า ณ เวทีการแสดงแห่งนี้ ทีมงานวงเพลงอีแซวสายเลือดสุพรรณฯ จะขึ้นเวทีในเวลาเท่าไร มีอยู่งานหนึ่ง เขาจัดการแสดงศิลปวัฒนธรรมเอาไว้หลายจังหวัดของเราเป็นเจ้าของถิ่น โดยส่วนใหญ่การแสดงมักอยากได้คิวต้น ๆ ที่ยังมีท่านผู้ชมหรือยังมีคนมาก จะได้แสดงให้ท่านผู้ชมได้ชมกันมาก ๆ แต่ก็มิได้เป็นเช่นนี้เสมอไป เพราะบางเวทีผมดูว่าเขามีเจตนาให้เราแสดงตอนที่ไม่มีคนดูเหลืออยู่เลย เพราะว่ามันไม่ใช่เวลาของการแสดงหรือมีมหรสพ มันเป็นช่วงเวลานอนเสียมากกว่า วิธีแก้ไขก็คือ จะต้องให้นักแสดงที่เสียงดี ๆ นำเอาบทเพลงที่ไพเราะที่สุดออกมาเล่น เมื่อท่านผู้ฟังได้ยินเสียงก็อยากที่ออกมาดูตัวผู้ร้อง และเล่นเพลงให้สนุก ๆ เร้าความสนใจก็พอที่จะเรียกคนดูได้เพียงแต่ว่าเวลาที่ทำการแสดงไม่เหมาะสมเท่านั้น ผมเคยเจอแบบนี้มาหลายงานก็ค่อย ไ คิดแก้ไขกันไป แต่ถ้าทีมงานเราไม่มีเสน่ห์หรือเอกลักษณ์ที่โดดเด่นจริง ๆ ก็ทำไม่ได้เหมือนกัน
5. วิธีแก้ไขปัญหาในการสร้างปฏิสัมพันธ์กับท่านผู้ชม วงเพลงอีแซว สายเลือดสุพรรณฯคำนึงกันมากในเรื่องนี้เพราะว่า การตัดขาดระหว่างผู้แสดงกับท่านผู้ชมย่อมจะทำให้ขาดตัวเชื่อมต่อ โดยมากวิธีการแก้ไขจะใช้ผู้ร้องนำเป็นผู้เชื่อมต่อระหว่างผู้ชมกับผู้แสดง เช่น เอ่ยคำร้องถึงท่านผู้ชม แสดงทาทางด้วยความเคารพต่อท่าน ลงไปแสดงที่พื้นล่างไปถึงกลุ่มท่านผู้ชม ถ้าเป็นคนรู้จักก็ขออนุญาตเอ่ยถึงชื่อของท่าน บางครั้งก็สนทนากับท่านผู้ชม ขอเสียงปรบมือ ขอกำลังใจเรียกว่าจะต้องมีการประสาสัมพันธ์กันตลอดเวลาที่ทำการแสดง
กรณีที่ 2 การเผยแพร่ผลงานที่มีผลกระทบในการสร้างชื่อเสียงให้กับวงและสถานศึกษา
การเผยแพร่ผลงานบนเวทีการประกวด/แข่งขัน มีปัญหา มีผลกระทบต่อทีมงาน นักแสดงมากกว่าในประเด็นที่กล่าวมา ทั้งนี้เพราะบนเวทีการประกวด/แข่งขันเรามีคู่แข่ง มีคู่ต่อสู้ที่จะต้องเอาชนะซึ่งกันและกัน แต่การเอาแพ้เอาชนะจะต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขของกฎเกณฑ์ กติกาที่คณะกรรมการได้ตั้งเอาไว้ คณะที่แสดงได้ดี อาจจะไม่ได้รับรางวัลก็ได้ เพราะได้แต่แสดงดี ส่วนกฎเกณฑ์ในข้ออื่น ๆ มิได้ทำได้ดีไปจนครบทุกข้อ แต่ในบางทีมการแสดงอาจจะอยู่ในเกณฑ์ แต่สามารถที่จะเก็บคะแนนในข้ออื่น ๆ ได้จนครบ ทำให้ได้รับรางวัลชนะเลิศ ผมพาเด็ก ๆ ไปประกวด/แข่งขันมามากกว่า 250 ครั้ง แต่เราได้รับรางวัลมา 219 รางวัล รางวัลที่วงเพลงอีแซว สายเลือดสุพรรณฯ ได้รับมามีทั้งรางวัลชนะเลิศ รางวัลรองชนะเลิศ รางวัลชมเชย รางวัลยอดเยี่ยม รางวัลดีเด่น รางวัลต้นแบบ รางวัลเหรียญทอง เหรียญเงิน เหรียญทองแดง แต่ผลกระทบทั้งหมด จะออกมาเป็น 2 ทางคือ
1. การแก้ไขปัญหาในผลกระทบในทางบวก เมื่อทีมของเราได้รับรางวัลมาก็เป็นที่ชื่นชมของผู้ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ ตัวเด็กเอง ครูผู้ฝึกสอน ท่านผู้ปกครอง ผู้บริหารโรงเรียน ครูในโรงเรียน เพื่อนนักเรียนภาคภูมิใจในผลงานที่ได้รับ แต่ก็ไม่วายที่จะมีผลกระทบทางจิตใจ ในเมื่อมีทีมที่ผิดหวัง พยายามมองประเด็นส่วนตัว ไม่มองภาพรวมของกติกาให้ครบทุก ๆ ข้อ มีความเห็นไปในทิศทางตรงกันข้าม ใช้ความคิดของตนเองตัดสินทีมงานของตนเองก็มี ในบางเวทีมีผู้ที่ผิดหวังทำหนังสือประท้วงการจัดการประกวด จนทำให้หลายครั้งที่ผมไม่ได้ส่งเด็ก ๆ ไปร่วมแข่งขัน ผมเคยกล่าวเอาไว้ในบทความของผมว่า “การประกวดแข่งขันมิใช้ตัวบ่งชี้ที่ดีที่สุดที่จะบอกว่า ทีมการแสดงของเราดีที่สุดตลอดไป แต่รางวัลจากการประกวดแข่งขันเป็นตัวชี้บอกได้ว่า ณ สถานการณ์นั้นทีมของเรามีความสมบูรณ์มากที่สุด” การแสดงจะเป็นอย่างไร ติดตามไปดูบนเวทีการแสดงที่เล่นเต็มเวลาดีกว่า จะเห็นได้อย่างชัดเจน กรณีนี้จะต้องอาศัยความอดทนมาก ๆ ด้วยรางวัลที่ทีมงานได้รับมาจากเวทีการประกวดแข่งขันจำนวนมาก จึงทำให้มีความเข้มแข็งพอที่จะไม่ย้อนความรู้สึกกลับไปเลยแม้แต่ครั้งเดียว
2. การแก้ไขปัญหาผลกระทบในทางลบ เมื่อการประกวด/แข่งขันจบลง ทีมของเราได้รับรางวัลรองลงมาหรือในบางครั้งเราไม่ได้รับรางวัลอะไรกลับมาเลย ก็นำมาซึ่งความเสียใจ เกิดความซึมเศร้า หมดกำลังใจ หมดแรง พูดบ่นโทษตนเองและเพื่อน ๆ กันมาตลอดทาง ความจริงเป็นธรรมชาติหรือเป็นสัจธรรมของการแข่งขันอยู่แล้ว ผมจึงใช้โอกาสนี้ นำเอามาสร้างประโยชน์แก่นักแสดงเสียเลย โดยให้คำแนะนำกับเด็ก ๆ นักแสดงว่า การแข่งขันมีทางเลือกเพียง 2 ทาง คือชนะกับแพ้ หรือได้กับเสีย ไม่ว่าจะได้รับรางวัลหรือไม่ได้รับรางวัล แต่สิ่งที่อยู่เหนือกว่ารางวัลที่ได้รับและความผิดหวังคือ "ความเป็นมนุษย์ มนุษย์ที่มีความคิดรู้ผิดชอบชั่วดี รู้ตัวของตัวเองว่า เป็นใครกำลังทำหน้าที่อะไร มีบทบาทแค่ไหน" ถึงแม้ว่าจะมีหลายเวที ที่ทีมงานของเราพลาดหวังจากรางวัล แต่เมื่อสมัครใจที่จะเป็นนักสู้จะต้องมีความเข้มแข็งอดทน ยอมรับสภาพที่เราได้รับหรือเป็นอยู่ได้โดยไม่หวั่นไหว
ติดตามตอนที่ 10 เปิดใจครูผู้สืบสานเพลงพื้นบ้าน-เพลงอีแซว
