ในการทำงานกับชุมชนโดยเฉพาะอย่างยิ่งงานส่งเสริมและพัฒนาการเกษตร จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องทำการวิเคราะห์พื้นที่และชุมชนก่อน เนื่องจากพื้นที่และชุมชนแต่ละที่นั้นมีความแตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นความแตกต่างด้านกายภาพ-ชีวภาพ ด้านเศรษฐกิจ-สังคม ด้านการผลิตทางการเกษตร ด้านผลตอบแทนและแรงงาน และด้านเป้าหมายของเกษตรกร การวิเคราะห์พื้นที่และชุมชนจะทำให้เข้าใจปัญหาและความต้องการของเกษตรกร และสามารถค้นหาทางเลือกในการแก้ไขปัญหาได้อย่างเหมาะสม การดำเนินโครงการหรือกิจกรรมแบบ Top-down อาจไม่ได้ผลกับบุคคลเป้าหมายอย่างเต็มที่เนื่องจากอาจไม่ได้เกิดจากความต้องการของบุคคลเป้าหมายอย่างแท้จริง การใช้กระบวนการมีส่วนร่วมจึงมีความสำคัญและจำเป็น เนื่องจากเป็นการเพิ่มความเข้มแข็งให้ชุมชน ทำให้เกษตรกรมีความกล้าหาญ สามารถเรียนรู้และปฏิบัติได้ด้วยตนเอง

    หลักการพัฒนาให้ประสบความสำเร็จ

  •  
    • รักชาวบ้านและใกล้ชิดกับชาวบ้าน
    • เริ่มที่สิ่งใกล้ตัวก่อน
    • ทำกิจกรรมอย่างง่าย ๆ ไปหายาก
    • ทำกิจกรรมให้ต่อเนื่อง
    • การเรียนรู้ร่วมกัน ไม่ใช่ใครสอนใคร
    • สร้างบรรยากาศในการรับฟังปัญหา เป็นพวกเดียวกัน
    • สร้างสิ่งจูงใจ ผลงานนี้เป็นของชาวบ้านไม่ใช่ของเรา

โดยขั้นตอนของการพัฒนาแบบมีส่วนร่วม ประกอบด้วย

  •  
    • เตรียมทีมงานที่มีหลากหลายวิชา
    • ค้นคว้าและใช้ประโยชน์จากข้อมูลมือสอง
    • เลือกพื้นที่และกลุ่มคนเป้าหมาย
    • สร้างความพร้อมเพื่อเข้าสู่กระบวนการมีส่วนร่วมให้เกษตรกร
    • วิเคราะห์ระบบเกษตรกรรม/ความต้องการและโอกาสของเกษตรกร
    • การคืนข้อมูลและตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลร่วมกับเกษตรกร
    • กำหนดทางเลือก/จัดลำดับทางเลือก/ตัดสินใจเลือก/เขียนโครงการ
    • ดำเนินการร่วมกัน
    • ประเมินและติดตามผลร่วมกัน
    • แบ่งปันผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นอย่างเป็นธรรมร่วมกัน
    • ขยายผลไปสู่เกษตรกรอื่น/หมู่บ้านอื่น ๆ

          โดยเทคนิคต่าง ๆ ที่ใช้สำหรับการรวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูล หรือตัดสินใจในการทำงานกับชุมชน มีหลายเทคนิค ได้แก่ การวิเคราะห์จุดแข็งจุดอ่อน SWOT แผนผังแสดงความสัมพันธ์ของสถาบัน การใช้ตารางหรือแผนภูมิสารสนเทศ การวิเคราะห์โดยใช้ตาราง matrix การวิเคราะห์ issue การวางแผน (action plan) การจัดลำดับ กระบวนการ AIC ซึ่งขึ้นอยู่กับผู้ปฏิบัติงานจะเลือกใช้ให้เหมาะสมกับแต่ละพื้นที่ อาจปรับประยุกต์วิธีการให้สอดคล้องกับสภาพของชุมชน โดยมุ่งให้ประโยชน์กับชุมชนมากที่สุด

ไม่เปลี่ยนแปลง-ไม่พัฒนา จมใต้คลื่นไม่ตายก็ไม่โต

การเปลี่ยนแปลง-การพัฒนาไม่มีจุดจบ

          สุดท้ายอาจารย์ยังฝากถึงคนที่ต้องทำงานกับชุมชนว่าให้ออกพื้นที่เยอะ ๆ จะได้เห็นถึงบริบทของชุมชนและมีความเข้าใจต่อชุมชน เข้าใจเกษตรกร

ข้อมูลจากการบรรยายของ รศ.ดร.ชัชรี  นฤทุม วันที่ 19 สิงหาคม 2553