ฉาย  เป็นเครื่องมือสำหรับการนวดข้าวของชาวนา  ทำจากไม้ไผ่ที่จะต้องเลือกสรรจำเพาะลำไผ่ที่ไม่มีรูกลวงในปล้อง ขนาดพอมือ สูงประมาณเสมอหน้าผาก และต้องมีกิ่งที่แข็งแรงพอที่จะทำเป็นตะขอ เหลาปล้องและผิวให้กลมนุ่มมือ 

หากลำไผ่คดมากแต่ความยาวและความแข็งแรงใช้ได้ ก็จะตัดตบแต่งแล้วใช้ไม้ดัดทิ้งไว้ก่อน ๒-๓ วัน จากนั้น ก็จะนำมารมไฟให้อ่อนและดัดให้ตรง เมื่อตรงแล้วก็ดัดและตบแต่งส่วนที่เป็นกิ่งให้เป็นตะขอ ลักษณะเหมือนขอสับช้าง แต่ขนาดสั้นและเล็กกว่า จากนั้นก็นำไปตากให้แห้งสนิท

ฉายเป็นอุปกรณ์แยกฟางข้าวออกจากเมล็ดข้าวเปลือกในขั้นตอนการนวดข้าว การนวดข้าวนั้น ชาวนาจะนำเอามัดข้าวมาตั้งกองเรียงกัน ๒ ชั้น เมื่อตั้งมัดข้าวแล้วก็จะใช้มีดสับให้ตอกมัดข้าวขาดแล้วดึงตอกออก ส่วนที่ตั้งอยู่จึงมีแต่รวงข้าวอย่างเดียว จากนั้นก็ใช้ฟางข้าววางปิดไว้ชั้นหนึ่งสำหรับให้ควายเหยียบหรือใช้รถบดลงไปโดยไม่ทำให้เมล็ดข้าวแตกกระเทาะเสียหาย

 การนวดข้าว  เป็นการแยกรวงข้าวออกเป็นเมล็ดข้าวและฟางข้าว ทุกครั้งที่ควายเหยียบหรือรถบดลงไปบนกองรวงข้าวซึ่งมีฟางปิดทับไว้นั้น เมล็ดข้าวซึ่งมีน้ำหนักมากก็จะหล่นไปกองอยู่ด้านล่างของฟางและฟางก็จะลอยอยู่ด้านบน  พอนวดให้เมล็ดข้าวหลุดออกจากรวงข้าวและเหลือเป็นฟางอยู่บนผิวหน้าแล้ว ชาวนาก็จะใช้ฉายนี้กรีดแยกเอาฟางออก ทุกครั้งที่กรีดลงไปฟางก็จะติดขึ้นมากับตะขอฉายและเมล็ดข้าวก็จะหล่นกลับลงไปกองรวมกัน ส่วนฟางนั้นก็ใช้ฉายค่อยสางให้ข้าวหลุดให้หมดแล้วตะล่อมให้ไปกองรวมกัน

เมื่อแยกฟางออกมาได้เป็นกองๆแล้ว ชาวนาก็จะใช้ฉายเพียงอันเดียวเช่นกัน แทงด้านตะขอเข้าไปม้วนก้อนฟางข้าว แล้วก็นำไปสุมกองรวมกันเป็นกองฟาง

เมื่อสางแยกฟางออกจากเมล็ดข้าวหมดแล้ว ก็จะกองมัดข้าวลงไปอีก แล้วก็นวดอีกหลายรอบโดยทุกรอบก็ใช้ฉายแยกฟางออกจากข้าว กระทั่งหมดทั้งลอมข้าวก็จะฝัดข้าวเปลือกด้วยสีฝัดข้าว แล้วขนข้าวเปลือกเก็บไว้ในฉางข้าวต่อไป

การใช้ฉายกรีดลงไปบนกองเมล็ดข้าวเพื่อแยกฟางออกจากข้าวนั้น เป็นลีลาที่งดงามที่ต่อเนื่องเหมือนการร่ายรำ อีกทั้งให้เสียงกรีดขอไม้ไผ่กับเมล็ดข้าวที่แสนจะไพเราะ  การกรีดฉายเป็นความชำนาญ หากกรีดไม่เป็นฉายจะครูดลานให้แตกเสียหายและไม่มีเสียงกรีดที่ไพเราะออกมา

ก่อนถึงหน้าเกี่ยวข้าวของทุกๆปี ครอบครัวหนึ่งๆก็มักจะทำฉายให้เป็นฉายประจำตัวที่พอแก่สมาชิกทุกคนในบ้าน ขณะเดียวกัน เมื่อจะไปเอาแรงหรือเดินไปหากันตามบ้านในหน้านวดข้าว ชาวบ้านก็มักเดินเอาฉายพาดไหล่ติดตัวไปด้วย หากกำลังนวดข้าวกัน ก็เดินขึ้นไปสางฟางข้าวช่วยกันพร้อมกับคุยกันไปด้วย

 ฉาย  ซึ่งทำด้วยไม้ไผ่นั้น  จัดว่ามีความแข็งแรงและทนทานต่อการใช้สางฟางข้าวบนข้าวเปลือกมากกว่าใช้เหล็กทำ เพราะเปลือกข้าวเปลือกและละอองฝุ่นจากข้าวเปลือกนั้นแข็ง ทำให้มีด เคียว ตะขอ อุปกรณ์และเครื่องมือต่างๆที่ทำด้วยเหล็ก ถูกกร่อนจนทื่อและเสียหายหมดสภาพการใช้งานเร็วกว่าอุปกรณ์ที่ทำด้วยไม้และไม้ไผ่.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ภาพ ข้อมูล และบรรยาย : วิรัตน์ คำศรีจันทร์
ภาควิชาศึกษาศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์
มหาวิทยาลัยมหิดล