วันที่ ๑๔ ธ.ค. ๕๒ ผมนั่งฟังการอภิปรายของกรรมการ กกอ. และผู้ทรงคุณวุฒิที่เชิญมาร่วม แล้วสรุปกับตัวเองว่า แนวคิดยุทธศาสตร์การกำกับดูแลระบบอุดมศึกษาที่พูดกัน มี ๒ แนวหรือ ๒ ขั้วอย่างชัดเจน คือขั้วอำนาจนำ กับขั้วปัญญานำ
ที่จริงต้องใช้ทั้ง ๒ อย่าง แต่จะมีจุดสมดุลอยู่ตรงไหน ซึ่งอคติของผมคือต้องเอียงไปทางปัญญานำ ซึ่งในทางปฏิบัติอย่างหนึ่งคือการร่วมกันกำหนดวิสัยทัศน์ของระบบอุดมศึกษา ร่วมกันกำหนดผลลัพธ์ที่ต้องการ แล้วใช้ Best Practice เป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนระบบ โดยตระหนักว่า ใน Best Practice มีปัญญาปฏิบัติแฝงอยู่ ฝ่ายจัดการระบบกำกับดูแลดำเนินการขยายผลของปัญญาปฏิบัตินั้น และให้ incentives เพื่อให้มีการปฏิบัติหรือต่อยอดตามแนวทางนั้น ของสถาบันอื่นๆ
มองในมุมหนึ่ง นี่คือการกำกับดูแลโดยใช้เครื่องมือ KM และ Appreciative Inquiry
สภาพการทำงานของ สกอ. ในปัจจุบัน เน้นอำนาจนำ มีการออกกฎระเบียบให้มหาวิทยาลัยปฏิบัติตาม มหาวิทยาลัยหลายแห่งก็จะหาช่องทางเล็ดลอด มีการพูดถึงการปฏิบัติที่ไม่เหมาะสมต่างๆ มากมาย โดยที่ สกอ. ก็ไม่มีปัญญาไปตรวจจับ
ในสภาพของการกำกับโดยใช้ปัญญานำ ก็จะต้องมีการสร้างความรู้เกี่ยวกับระบบอุดมศึกษาส่วนต่างๆ แล้วบอกให้สังคมรับรู้ มีการรวบรวมข้อมูลและวิเคราะห์สังเคราะห์ออกมาเป็นสารสนเทศ ให้ผู้สนใจเข้ามาค้นได้ง่าย ก็จะมีการสร้างความรู้ความเข้าใจเรื่องมหาวิทยาลัยที่ดี และที่ไม่ดี ที่ตรงและไม่ตรงความต้องการเข้าเรียน คนในสังคมก็จะตัดสินใจอย่างรู้เท่าทัน มหาวิทยาลัยก็ต้องปรับตัว
นอกจากนั้น ยิ่งนับวัน มหาวิทยาลัยก็จะมีงานวิจัย และงานเป็นที่ปรึกษาวิชาการมากขึ้นเรื่อยๆ ข้อมูลที่เปิดเผยความเข้มแข็งของมหาวิทยาลัยในด้านต่างๆ ก็จะทำให้ผู้ต้องการใช้บริการมีข้อมูลประกอบการเลือกใช้ มหาวิทยาลัยก็ต้องขวนขวายสร้างความเข้มแข็งและผลงานเพื่อสร้างชื่อเสียง
ระบบกำกับดูแลโดยใช้ปัญญานำ ทำโดยเปิดเผยข้อมูลให้เกิดความโปร่งใส และรู้เท่าทัน ความไม่ถูกต้องต่างๆ จะอยู่ไม่ได้
ยุทธศาสตร์ปัญญานำ อยู่บนฐานคิดว่ามหาวิทยาลัยมีปัญญา มีความริเริ่มสร้างสรรค์สูง แต่ถ้า สกอ. ใช้วิธีออกกฎระเบียบและไล่ตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎ มหาวิทยาลัยหลายแห่งก็จะใช้ปัญญาในการเลี่ยงกฎ อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน
แต่ถ้า สกอ. เน้นทำงานกำกับดูแลโดยกระบวนการสร้างวิสัยทัศน์ร่วม เป้าหมายร่วม แล้วเสาะหา Best Pracitce ตามเป้าหมายที่ร่วมกันกำหนด มหาวิทยาลัยก็จะใช้ปัญญาในการสร้างผลงานหรือ Best Practice
วิจารณ์ พานิช
๑๕ ธ.ค. ๕๒
