เป็นที่ทราบกันดีว่า ประชาสังคมเป็นพลังที่สำคัญในการพัฒนาชุมชนทุกระดับ ในปัจจุบัน

แต่ จากประสบการณ์การทำงานกับชุมชนกว่า ๒๐ ปี ทำให้ได้พบความแตกต่างของประชาสังคมหลายรูปแบบ ที่มีตั้งแต่

  1. การอ้างอิง “ประชาสังคม” แบบไม่มีของจริงหรือแค่ “กลุ่มรายชื่อ”หรือ “ภาพกิจกรรม” ปลอมๆ
  2. มีกลุ่มคนแต่ไม่มีกระบวนการ “ประชาสังคม”
  3. มีกลุ่ม “ประชาสังคม” แต่ไม่มีแกนนำที่มีพลัง
  4. มีกลุ่ม “ประชาสังคม” แต่ขาดทิศทางในการทำงาน
  5. มีผู้นำหรือแกนนำที่มีพลังแต่ประชาสังคมพัฒนาตามไม่ทัน
  6. ผู้นำและประชาสังคมพัฒนาไปพร้อมๆกัน

จาก ๖ ระดับที่พบ ทำให้อย่างน้อย ๕ ระดับ ไม่ค่อยมีพลังในการทำงาน อย่างมากก็เพียงอ้างอิงว่ามี “ประชาสังคม” เท่านั้น แต่ไม่สามารถเป็นที่พึ่งพาได้

และยังต้องการรับการสนับสนุนจากภายนอก ให้มีการพัฒนาการ ไปอยู่ในระดับที่สามารถทำงานพัฒนาได้จริง

ที่อาจต้องอาศัยวิทยากรกระบวนการ และโครงการนำร่องเพื่อพัฒนาประชา สังคมเสียก่อน จึงจะสามารถพัฒนาได้พอที่จะเป็นที่ พึ่งพิงของงานพัฒนาได้

ดังนั้นในการอ้างอิง ควรมีการพิจารณาระดับการพัฒนา และผลการทำงานของประชาสังคม เพื่อจะได้ไม่ผิดหวังในกระบวนการทำงาน และสามารถทำงานไปตามแผนที่วางไว้ได้