• ที่บ้านผมเป็นร้านชำ    ขายทุกอย่างที่มีคนต้องการ    ยกเว้นเหล้าและบุหรี่    แม่ผมเป็นลูกจีน ที่มีอาชีพขายของ     เมื่อมีโอกาสแม่ก็จะเปิดร้านชำขายของ ทำขนมขาย ทำก๋วยเตี๋ยวผัด ขนมกล้วย ฯลฯ ขาย    โดยมีผมและน้องเป็นพนักงานเอาไปเดินขาย    มีอยู่ช่วงหนึ่งแม่จัดการให้ผมหาบของชำไปเดินขายในตลาด    เป็นการฝึกวิชาค้าขาย    ผมโดนบังคับก็หาบไปแบบไม่เต็มใจ    ชาวบ้านก็พูดกันว่าแม่ง้อ (แม่ผมชื่อเพ็กง้อ ภายหลังตัดเหลือง้อเฉยๆ) ใช้ลูกหาบของขายโดยไม่จำเป็น    ชาวบ้านเขามองว่าเราฐานะดี ไม่น่าจะต้องใช้ลูกให้ทำงานแบบนั้น    ผมมาเข้าใจภายหลังว่าแม่คงจะเตรียมให้ผมได้ฝึกวิชาค้าขาย จะได้มีความรู้ติดตัวไว้ทำมาหากินเมื่อโต    ตอนนั้นพ่อแม่คงจะไม่ได้คิดเลยว่าจะส่งลูกเรียนต่อระดับมหาวิทยาลัย
• ช่วงหนึ่งแม่เปิดเพิงขายของชำหน้าบ้าน    โดยมีผมช่วยเป็นพนักงานขาย    ตอนนั้นผมยังอายุไม่ถึง 10 ขวบ    ต่อมาเปิดร้านถาวรเลย และยังอยู่จนเดี๋ยวนี้โดยน้องชายดำเนินการต่อ แต่เวลานี้สินค้าที่ขายไม่จุกจิกอย่างเมื่อผมยังเด็กๆ
• ผมจำได้ติดตาเรื่องขายกะปิ    เราตวงขายด้วยถ้วยตะไล มีไม้พายเล็กๆ ตักและปาดให้หน้าราบเสมอ    ถ้าเราปาดไม่ดี หน้ากะปิยังโป่งอยู่ เราก็ได้กำไรน้อย    ถ้าปาดให้เว้าเข้าไป เราก็ได้กำไรมาก    มีชาวบ้านบางคนที่ระมัดระวัง จะคอยจ้องว่าเราจะปาดแบบเอาเปรียบหรือไม่    บางคนไม่จ้องเปล่า ปากก็คอยว่าไปด้วย ว่าอย่าปาดออกมากนัก จะหมดอยู่แล้ว     ขายของไปนานๆ ผมก็รู้นิสัยใจคอคนแถวนั้นหมด
• บางคนไม่ซื้อทั้งถ้วย แต่ซื้อเพียงครึ่งถ้วย    เราก็ต้องตวงแล้วใช้ไม้พายตัดแบ่งครึ่ง    ลูกค้าจู้จี้บางคนก็ต้องคอยดูและขอเลือกว่าจะเอาซีกไหน
• แม่บอกว่าผมเป็นคนไม่มีไหวพริบ    ค้าขายไม่เก่ง แม่มักจะพูดถึงลูกคนจีนคนหนึ่งซึ่งอยู่ที่ปากน้ำ    ว่าเป็นคนพูดจาคล่องแคล่ว ค้าขายเก่ง     แม่บ่นว่าผมไม่ได้ครึ่งหนึ่งของคนนั้น    ทั้งๆ ที่ตอนนั้นผมเรียนหนังสือสอบได้ที่หนึ่งทุกครั้ง ไม่เคยได้ที่สองเป็นเวลาสามปี แม่ก็ไม่เคยชมว่าเก่ง    ความเก่งของแม่ (ในตอนนั้น) มีอย่างเดียว คือค้าขายเก่ง     ตอนนั้นแม่คงจะหดหู่ใจมากว่าลูกชายคนโตเป็นคนไม่เอาถ่านในเรื่องค้าขาย
• แม่คิดถูกต้องที่สุด    ผมเป็นคนไม่มีความถนัดด้านค้าขาย    คือเป็นคนไม่โอภาปราศรัย    เอาใจคนไม่เก่ง
• แม่จะกองพริกขี้หนูไว้เป็นกองๆ กองละสลึง เลือกกองได้ แต่เลือกเม็ดพริกเป็นเม็ดๆ ไม่ได้     แต่ก็จะมีลูกค้าจู้จี้บางคนแอบหยิบจากกองอื่นไปเติมในกองที่ตนจะซื้อ
• แม่สอนเสมอ ว่าอย่าเอาเปรียบลูกค้า    ต้องซื่อสัตย์ต่อลูกค้า   แต่ก็ต้องระมัดระวังลูกค้าตัวร้ายบางคน    พอคนนั้นเข้ามาในร้านเราก็จะต้องคอยจับตา
• งานขายของเป็นงานที่จุกจิกและต้องขยัน อดทน    เข้าใจว่าคงได้กำไรดี แม่จึงชอบทำ    ผมไม่มีหัวทางด้านนี้     ไม่เคยคิดเรื่องกำไรเลย

วิจารณ์ พานิช
๒๓ พค. ๔๙