จะต้องมีบุคคลต้นแบบอยู่ในหัวใจ มีความรักเคารพ ศรัทธาในตัวครู มีความตั้งใจจริงที่จะรับการถ่ายทอดจึงจะมีความเจริญก้าวหน้าและประสบความสำเร็จยาวนาน

หมอทำขวัญนาค ตอนที่ 8  

ตอนถ่ายทอดความรู้สู่เยาวชน 

นายชำเลือง มณีวงษ์ 

ผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม  

(เพลงพื้นบ้าน พานพุ่มพนมมาลารางวัลราชมงคลสรรเสริญ ปี 2547) 

 

          วันที่ผมได้เรียนรู้พิธีกรรมนี้  ตอนนั้นผมกำลังเรียนอยู่ชั้นประถมศึกษาตอนปลาย (ก่อนที่จะไปเรียนต่อ ชั้น ม.ศ. 1 ที่กรุงเทพฯ) พ่อคุณวัน มีชนะ, พ่อคุณถม  มีชนะ, พ่อคุณหร่าย ไม่รู้โรย (ผมเรียกคุณตา ว่า พ่อคุณ) ท่านว่าบทกลอนเป็นทำนองเพลงทำขวัญนาคให้ได้ยินทุกวัน ตอนที่ยังเด็กกว่านี้ก็ไม่ได้คิดอะไร ได้ยินได้ฟังแล้วก็ผ่านหูไป พอโตขึ้นมาหน่อย ผมเริ่มฟังแล้วก็คิดตาม มีหลายตอนที่ผมประทับใจ แอบเปิดตำราทำขวัญนาคของพ่อคุณขึ้นมาอ่าน ลองว่าบ้างแต่ก็ทำไม่ได้ 

          จนมาถึงปี พ.ศ. 2513 ผมกลับมาสอบบรรจุเข้ารับราชการครูที่บ้านเกิด จังหวัดสุพรรณบุรี ในปีนี้พ่อคุณวันกับพ่อคุณถม มีชนะ ท่านก็เอ่ยปากอยากให้ผมรับมรดกนี้ต่อจากท่าน ผมตอบรับและเริ่มฝึกหัดทำขวัญนาคกับพ่อคุณวัน มีชนะก่อน แล้วก็ไปฝึกซ้อมเพลงไทยเดิมที่บ้านพ่อคุณถม มีชนะ (ท่านมีวงดนตรีไทยด้วย) จากวันนั้นมาจนถึงวันนี้ ผมทำหน้าที่เป็นโหรา ประกอบพิธีทำขวัญนาคมานาน 40 ปี ควบคู่ไปกับการแสดงเพลงพื้นบ้านที่เริ่มฝึกหัดเอาจริงเอาจังในเวลาไล่เลี่ยกัน

          เวลาที่ผ่านไปยาวนานกับการรับใช้สังคม ด้วยผลงานมีผลตอบแทนที่เหมาะสม แต่ชีวิตของมนุษย์ไม่มีเวลายาวนานนัก ถึงจุดหนึ่งคนเราก็ต้องดับ ลาลับโลกไป วันนี้ผมเป็นตัวแทนพ่อคุณวัน มีชนะ และพ่อคุณถม มีชนะ แต่ในวันข้างหน้า ใครจะมาแทนที่ เป็นตัวแทนผมทำหน้าที่ด้านวัฒนธรรมประเพณีที่ดีงามนี้ต่อไป

          พิธีทำขวัญนาคมิใช่ว่าใครก็ได้ที่จะมารับเป็นตัวแทน  สืบทอดต่อจากคน ๆ หนึ่งได้อย่างง่ายดาย มีบางท่านให้ความสนใจ อยากที่จะฝึกหัด แต่ท่านบอกกับผมว่า “เสียงไม่ดี ร้องไม่เป็น ใจรัก อยากที่จะฝึกหัดและนำเอาไปเผยแพร่ยังบุคคลอื่นต่อไป”  ในความตั้งใจผมเห็นด้วยว่ามีแล้ว แต่ในคุณสมบัติของเพลงนั่งร้องที่จะต้องกล่อมจิตใจคนฟัง (ผู้ที่จะบวช, พ่อ, แม่) ให้เขาสนใจและติดตามเนื้อหาสาระที่นำเอามาเสนอด้วยเวลาอย่างน้อย 2 ชั่วโมงขึ้นไป (หรือตัดทอนลงไปบ่างก็ต้องมี 1 ชั่วโมงครึ่ง) จึงจะได้เนื้อหาใจความ ดังนั้นคุณสมบัติของผู้ที่มาทำหน้าที่เป็นโหรา ในการประกอบพิธีทำขวัญนาค อย่างน้อย ๆ จะต้องมีองค์ประกอบ ดังนี้

1.     เป็นคนที่มีน้ำเสียงไพเราะน่าฟัง มีหางเสียง หลบเสียง บังคับเสียงได้

2.     มีความสนใจในพิธีกรรมนี้ เคยเฝ้าดู สังเกตการณ์อย่างใกล้ชิดมานาน

3.     เป็นผู้ที่มีบุคลิกดี น่ายกย่องนับถือและศรัทธา (ต้องสวมชุดขาว)

4.     มีความสามารถสร้างอารมณ์ ความรู้สึกทั้งร้อง พูด การแสดง ลูกเล่นโดดเด่น

5.     มีความสามารถในการร้องเพลงไทย แบบไทยเดิม เพลงแหล่ และทำนองเสนาะ (ทำนองธรรมวัตร) ออกเสียงได้ชัดเจน แจ่มใส

          จะเห็นได้ว่า ในแขนงงานแต่ละอย่างจะต้องสรรหาบุคคลที่เหมาะสมลงมาสวมให้ตรงทาง เหมาะกับแขนงงาน เมื่อเวลาที่ผมทำหน้าที่เป็นครูสอนนักเรียน นอกจากสอนให้นักเรียน ได้เรียนรู้ศิลปะด้านจิตรกรรม วาดภาพแล้ว ผมยังสอนและสอดแทรกภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ผมมีความชำนาญเข้าไปด้วย เด็ก ๆ ที่เรียนในรายวิชาต่าง ๆ จึงมีโอกาสได้พัฒนาตนเองสู่เส้นทางของมืออาชีพ ในหลาย ๆ ด้าน ได้แก่

1.     การแสดงเพลงอีแซว เพลงฉ่อย ลำตัด และเพลงอื่น ๆ

2.     ทอล์กโชว์ ละครย่อย ร้องเพลงลูกทุ่ง ด้นกลอนสด

3.     เพ้นท์สดบนผลิตภัณฑ์เหลือใช้ ขวด แผ่นเสียง กล่อง กระเป๋า ฯลฯ

4.     งานวาดภาพด้วยโปรแกรมคอมพิวเตอร์ Adobe Photoshop

5.     พิธีทำขวัญนาค ในงานอุปสมบท ทุกสถานที่ที่มีผู้เชิญไปทำพิธี

          ผมสรรหาและพยายามที่จะถ่ายทอดความรู้ด้านพิธีทำขวัญนาคไปยังลูกศิษย์หลายคน แต่บางคนก็รับไม่ได้ เด็ก ๆ ที่เสียงดีมีมากแต่คนที่จะเอาดี สนใจจริง ๆ มีน้อย บางคนลองมาฝึกหัดได้ 2-3 วันก็เลิกราไป บางคนฝึกหัดจนสามารถร้องเป็น ทำพิธีได้ แต่ก็ต้องหยุดไปอย่างน่าเสียดาย มีลูกศิษย์หลายคนที่ผมสอนวิธีการในการทำขวัญนาคให้ ได้แก่

1.     นางสาวรุ่งรัตน์  แจ่มแจ้ง จบการศึกษาชั้น ปวช.3 ไปแล้วตั้งแต่ปี 2546

2.     นางสาวรัตนา  ผัดแสน จบการศึกษาชั้น ม.6 ปี 2551 ไปศึกษาต่อพยาบาล

3.     นางสาวหทัยกาญจน์ เมืองมูล จบการศึกษาชั้น ม.6 ปี 2551 ไปศึกษาต่อวิชาการบริหารจัดการ

4.     นายธีระพงษ์  พูลเกิด กำลังเรียนอยู่ชั้น ม.5/4  พ่อเพลงดีเด่น รางวัลเยาวชนผู้ทำประโยชน์แก่สังคม วันเด็กแห่งชาติ ปี 2552 เจ้าของรางวัลชนะเลิศ รายการชิงช้าสวรรค์ “ช่วงเสียงดีมีค่าเทอม” 1 สิงหาคม 2552

5.     นางสาวภาธิณี นาคกลิ่นกุล กำลังเรียนอยู่ชั้น ม.5/1  แม่เพลงดีเด่น รางวัลเยาวชนผู้ทำประโยชน์แก่สังคม วันเด็กแห่งชาติ ปี 2552

6.     เด็กชายนนทวัฒน์ บุญเกิด กำลังเรียนอยู่ชั้น ม.2/5 เป็นเด็กที่ความสามารถ มีความมุมานะพยายามสูง

          ถ้าพูดถึงเด็ก ๆ ที่มาฝึกหัดร้องและประกอบพิธีทำขวัญนาคทั้งหมด เกือบ 10 คน แต่ที่ออกงานได้อย่างสมบูรณ์แบบ มีทั้งคุณสมบัติเฉพาะและลีลาในการแสดงออกที่งดงามก็มีเพียง 4 คน เท่านั้น ทั้งนี้อาจเป็นเพราะบทร้องในพิธีทำขวัญนาคมีมาก หลายสิบหน้า และมีบทร้องเพลงประกอบอื่น ๆ ที่เพิ่มเติมมาจากทำนองเดิม คือ ธรรมวัตร อีกหลายทำนอง ในจำนวน 6 คนที่เอาจริงเอาจังกับการฝึกหัดทำขวัญนาค

          น.ส.รุ่งรัตน์ แจ่มแจ้ง เป็นเด็กที่มีความสามารถในเรื่องของพลังเสียงดีมาก ร้องเพลงเสียงสูงได้สูงจริง ๆ และเมื่อร้องเสียงต่ำก็ยังคงควบคุมเสียงได้ไม่มีขาดหายไป เสียดายที่แกเป็นคนขี้อาย ไม่ค่อยกล้าที่จะแสดงออกทางด้านนี้ ว่าเพลงได้มาก ผมสอนทำนองเพลงโดยร้องนำให้ รุ่งรัตน์รับได้ ร้องเป็น แต่ไม่มีโอกาสนำเสนอผลงาน

         

                                                            

         

          น.ส.รัตนา ผัดแสน เด็กคนนี้ฝึกขึ้น มีความพยายามสูงมาก สิ่งใดไม่เป็น ผมบอกว่าเหมาะสม สมควรฝึกหัดเอาไว้ แกจะไม่ปฏิเสธ เริ่มต้นด้วยความพยายาม อย่างเช่น เมื่อวันที่ต้องฝึกหัดร้องลิเก ทำนองราชนิเกลิง เพื่อไปแสดงและแข่งขัน ยุ้ย-รัตนาก็สามารถทำได้ รางวัลรองชนะเลิศ อันดับที่ 1 ระดับประเทศ เป็นแชมป์รายการคุณพระช่วยคนแรก เมื่อปี 2547 ได้รับรางวัลแม่เพลงดีเด่น ส่วนในเรื่องของการร้องทำขวัญนาค ยุ้ย เป็นคนที่มีกระแสเสียงใส เฉียบคมน่าฟัง ร้องเสียงสูง-ต่ำ เก็บได้หมดไม่มีขาดหาย ร้องแหล่ได้ ร้องทำนองเพลงไทยได้หลายทำนองเพลง

          น.ส.หทัยกาญจน์ เมืองมูล เด็กคนนี้ มีคุณแม่เป็นนักร้องลูกทุ่งชื่อดังในยุคก่อน คุณแม่เขามีผลงานบันทึกเทปออกวางจำหน่าย พอมาถึงรุ่นลูกเขาเดินทางเดียวกับคุณแม่ ในเรื่องของเสียงมีความไพเราะน่าฟัง อิม-หทัยกาญจน์ มีความสามารถขับเสภาได้ไพเราะมาก ร้องแหล่แบบด้นสด ๆ ได้อย่างฉับพลัน เคยได้รับรางวัลแชมป์รายการคุณพระช่วย 8 ครั้ง ปี 2547-2549 (มีแพ้เพราะเทคติก 1 ครั้ง) ในเรื่องของการร้องทำขวัญนาค อิม เรียนรู้ได้เร็ว มีความกล้ามาก (มากเกินไปด้วยบางครั้ง) ลีลาการร้องดี มีเอื้อนเอ่ยตลอดการร้อง คนฟังถูกใจทุกงาน มีลูกเล่นลูกล้อน่าสงสาร

         

          นายธีระพงษ์ พูลเกิด เด็กคนนี้เดินเข้ามาหาผม ปี 2548 ทั้งที่ไม่มีความสามารถโดดเด่นติดตัวมาเลย (ไม่เป็นอะไรเลย) ท็อป-ธีระพงษ์ เป็นเด็กที่มึความสุขุมนุ่มนวล เรียบร้อย ฝึกหัดเพลงพื้นบ้านก่อน จนมาถึงปี 2550 ผมจึงหัดให้เขาร้องทำขวัญนาคโดยร้องทำนองธรรมวัตร ร้องแหล่ ร้องรานิเกลิง ร้องเพลงไทย ถึงวันนี้นับได้ว่า ท็อปเรียนรู้ในเรื่องทำขวัญนาคเอาไว้ได้มาก เขามีรางวัลรับรองความสามารถหลายรายการ เป็นเจ้าของเหรียญทองประกวดร้องเพลงลูกทุ่ง ระดับจังหวัด ระดับภาคกลาง 3 ปี ติดต่อกัน (6 เหรียญทอง) รางวัลเหรียญทองร้องนำประกวดวงดนตรีลูกทุ่ง และรางวัลชนะเลิศ เสียงดีมีค่าเทอม จากรายการชิงช้าสวรรค์ ออกอากาศเมื่อวันที่ 1 สิงหาคม 2552 ท็อป ร้องลิเกดีมาก ร้องทำนองเพลงแหล่ได้ดี ทำนองเพลงไทยก็น่าฟัง

          น.ส.ภาธิณี นาคกลิ่นกุล เป็นลูกศิษย์อีกคนที่ผมถ่ายทอดความรู้เรื่องของการทำขวัญนาคให้นอกเวลาเรียน สอนคู่มากับ ท็อป-ธีระพงษ์ ภาธิณีมีชื่อเล่นว่า “แป้ง” มีชีวิตที่น่าสงสาร แต่แป้งเป็นคนที่มีใจสู้ เข้ามาอยู่ในวงเพลงปี 2548 ผมแนะนำให้ฝึกหัดอะไรในทางภูมิปัญญาแป้งไม่เคยท้อถอย มีความอดทนสูงและตั้งใจจริง เสียงดี ควบคุมเสียงร้องได้ทั้งสูงและต่ำ กำหนดลมหายใจเข้าออกได้ยาว ๆ เสียงไม่ขาด ว่าบททำขวัญนาคทำนองเสนาะ (ธรรมวัตร) ได้น่าฟังมาก เพลงแหล่ไปได้สวย และทำนองลิเกก็ประทับใจ แต่ที่แป้งทำได้ดีที่สุดคือ ร้องเพลงฉ่อย ทำนองเกริ่นเบิกโรงแบบสมัยเก่า น่าฟังมาก แป้งเป็นเจ้าของรางวัลแม่เพลงดีเด่นระดับจังหวัด รางวัลเหรียญทอง ระดับภาคกลาง ประกวดละครโรงเล็ก

          เด็กชายนนทวัฒน์ บุญเกิด กำลังเรียนอยู่ชั้น ม.2/5 เขาติดตามผลงานของผมมาตั้งแต่เรียนอยู่ชั้นประถม คุณแม่เขาพามาฝากอยู่วงเพลง ผมต้องมาปรับวิธีการร้องที่แกได้รับมาแบบไม่ตรงทาง 1 ปี กว่าที่จะลงรอย (เสียเวลา) มาถึงวันนี้ น้องพล-นนทวัฒน์ เริ่มฉายแสงในทางภูมิปัญญาโดดเด่นออกมาอย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นการร้อง พูดล้อพูดเล่นมีอารมณ์ขัน ผมให้บทร้องทำนองธรรมวัตรไป 1 หน้ากระดาษสมุด ผมร้องนำให้ฟัง พักเดียวพลเขาก็ฝึกร้องและร้องได้ ดูแววแล้วว่าสามารถที่จะฝึกหัดให้ร้องทำขวัญนาคได้ดีอีกคน

          ผมถอดบรรยากาศในการถ่ายทอดความรู้วิธีทำขวัญนาคของผมไปยังนักเรียนที่ผมสอนจำนวน 6 คนในจำนวน 10 คน และยังมีประชาชนภายนอกอีกหลายคนที่มาเรียนรู้พิธีการทำขวัญนาคกับผม แต่คุณสมบัติไม่โดดเด่นทางด้านเสียงร้อง และลูกเล่นที่จะสามารถสร้างแรงจูงใจผู้ฟังได้ (บางรายก็เงียบหายไป) การฝึกหัดงานด้านนี้ความสนใจจริงแบบลุ่มหลง ทุ่มเทใจให้ มีความสำคัญมาก บางคนเสียงไม่ดีมาก แต่ลีลาลูกเล่นเร้าใจ สร้างอารมณ์ให้ผู้ฟังคล้อยตามได้ จึงได้รับเชิญไปทำพิธีในงานของท่านและสืบต่อมายาวนานจนถึงวันนี้

          ดังนั้นในการที่จะรับทราบ เรียนรู้ ฝึกปฏิบัติความสามารถด้านการร้อง การแสดง โดยเฉพาะที่เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น “ทำขวัญนาค” จะต้องมีครู จะต้องมีบุคคลต้นแบบอยู่ในหัวใจ มีความรักเคารพ ศรัทธาในตัวครู มีความตั้งใจจริงที่จะรับการถ่ายทอดจึงจะมีความเจริญก้าวหน้าและประสบความสำเร็จยาวนาน

         

          ติดตามชมบันทึกการแสดงสด พิธีทำขวัญนาค ของครูและลูกศิษย์ คือ น้องท็อป-ธีระพงษ์, น้องแป้ง-ภาธิณี ได้ทางสถานีโทรทัศน์ดาวเทียม IPM ช่องโชว์ และช่องโชว์ 1 ในเร็ว ๆ นี้ (ความยาว 2-2 ชั่วโมงครึ่ง)

 

ชำเลือง  มณีวงษ์  เข็มเครื่องหมายเชิดชูเกียรติ รางวัลผู้สร้างสรรค์คุณประโยชน์

                          ต่อประชาชนโดยส่วนรวมอย่างดียิ่งของจังหวัดสุพรรณบุรี ปี 2552