ลปรร. สิทธิประโยชน์ทางทันตกรรมในผู้สูงอายุ '52 (2) กิจกรรมผู้สูงอายุที่สารภี

หมอกุ้ง ... ทพญ.อัญชลี อารียา จาก รพ.สารภี เชียงใหม่ มาเล่าก่อนว่า เธอได้ทำกิจกรรมอะไรบ้าง ที่เกี่ยวกับการส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ

โครงการการส่งเสริมสุขภาพช่องปากในกลุ่มผู้สูงอายุที่อำเภอสารภี เริ่มเมื่อปี 2549 ทำที่ 2 อำเภอนำร่อง ... โดยเฉพาะที่ตำบลท่ากว้าง ตำบลนี้เป็นตำบลที่เล็กที่สุด แต่กลับมีความเข้มแข็ง มีกิจกรรมการส่งเสริมสุขภาพอย่างต่อเนื่อง โดยบูรณาการแบบองค์รวม มีการส่งเสริมสุขภาพกาย สุขภาพจิต การนำวัฒนธรรมท้องถิ่น และส่งเสริมภูมิปัญญาพื้นบ้านเข้าด้วยกัน ภายใต้การนำของประธานชมรมผู้สูงอายุ คือ พ่อดี บุญมา ... พ่อดีจบการศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 เปี่ยมไปด้วยภูมิปัญญาท้องถิ่น และเห็นคุณค่าการรวมกันของผู้สูงอายุ เพื่อที่จะพัฒนาผู้สูงอายุให้ดีขึ้น

นอกจากความเข้มแข็งของชมรมผู้สูงอายุแล้ว ที่สถานีอนามัยยังมีพี่ๆ ที่เป็นคนพื้นที่ และทำงานส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุมาอย่างต่อเนื่อง และ อบต. ตำบลท่ากว้าง ให้ความสำคัญของผู้สูงอายุ และสนับสนุนกิจกรรมทุกปี

และพ่อดีก็มีลูกสาวเป็นทันตาภิบาลอยู่ที่ รพ.สารภี ด้วย

กิจกรรมที่สารภีเริ่มจาก

การชี้แจงกับแกนนำผู้สูงอายุในชุมชน มี 2 ตำบล ... แกนนำก็บอกว่า อยากได้ความรู้ในเรื่องส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ
เราก็อบรมให้ความรู้แกนนำก่อน โดยจัดการอบรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์ ในการดูแลสุขภาพช่องปากแบบองค์รวมให้กับแกนนำผู้สูงอายุ โดยให้ความรู้วิธีการ จากประสบการณ์ของแต่ละคน ในการดูแลสุขภาพช่องปาก และสุขภาพร่างกาย ให้เกิดองค์ความรู้ และสามารถพัฒนาการดูแลตนเองได้
มีการถ่ายทอดความรู้ การปฏิบัติสู่ลูกหลานต่อไป
หลังการอบรม เราเข้าไปติดตามผลที่ชมรมผู้สูงอายุ พบว่า แกนนำได้นำเรื่องราวที่ผ่านการอบรมไปบอกต่อ ให้กับสมาชิก ผู้สูงอายุส่วนใหญ่เกิดความตื่นตัว สนใจการดูแลทันตสุขภาพมากขึ้น มีรองประธานชมรมที่ไปใส่ฟันเทียมจากหมอชาวบ้าน ก็มาขอรับบริการใส่ฟันเทียมใหม่ หลังจากใส่แล้วท่านพอใจมาก ก็พาญาติ และบ้านใกล้เรือนเคียง มาทำฟันที่ รพ.มากขึ้น

ปี 2550

มีการพัฒนาภาคีเครือข่ายมากขึ้น ชวนเพื่อนๆ มาทำงานร่วมกันกับกลุ่มผู้สูงอายุ เกิดเครือข่ายกิจกรรมเพื่อนช่วยเพื่อน จากที่เขาก็เคยเยี่ยมบ้านในชมรม ทำให้เขาได้เห็นผู้ด้อยโอกาส ก็คิดกันว่า อยากจะมีกิจกรรมมากขึ้น
มีผู้สูงอายุที่อยู่บ้าน ติดเตียง ไม่สามารถมาร่วมกิจกรรมได้ หัวหน้า สอ. ไปประสาน อบต. ของบประมาณสนับสนุน ขอพาหนะไปเยี่ยมบ้าน บางทีก็จะใช้รถของตัวเอง หรือขี่จักรยานไป ผู้สูงอายุเสียสละ นำของไปเยี่ยมผู้สูงอายุที่บ้านเองด้วย
การเยี่ยมบ้านแต่ละครั้ง จะมีเจ้าหน้าที่ สอ. หรือ นายก อบต. ไปร่วมด้วย
แกนนำไปสอนเรื่องการทำความสะอาดช่องปาก กับการทำความสะอาดร่างกาย มีการวัดความดันโดย ผส. ที่เคยเป็น อสม. และมีการจดบันทึกโดยคุณแม่ที่เป็นพยาบาลเกษียณ
มีการให้คำแนะนำเรื่องการดูแลฟันเทียม การทำความสะอาดฟันเทียมที่ถูกต้อง
อบต. จะมีการสำรวจพื้นฐานเรื่องเบี้ยยังชีพ ที่อยู่อาศัย
หลังจากการเยี่ยมบ้าน มีการรับประทานอาหารกลางวันร่วมกัน ทำให้เกิดความสัมพันธ์อันดีระหว่างภาคีเครือข่าย
ผู้สูงอายุก็จะมีทัศนคติที่ดีต่อเรื่องสุขภาพช่องปาก ไม่กลัวการมาทำฟัน มีพฤติกรรมการดูแลสุขภาพช่องปากดีขึ้น และอยากให้ทันตบุคลากรไปทำฟันให้ที่ สอ. ด้วย เพราะว่าไม่มีทันตาภิบาลประจำ ต้องไปตำบลใกล้เคียง

ปี 2551

ดำเนินโครงการชุดสิทธิประโยชน์ทางทันตกรรม มีการพัฒนารูปแบบการส่งเสริมสุขภาพแบบองค์รวม ให้ข้อมูลแก่ผู้สูงอายุ 3 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ดูแลตนเองได้ดีดำเนินการส่งเสริมป้องกัน กลุ่มเสี่ยงที่ควรเฝ้าระวังดำเนินการป้องกันและรักษา กลุ่มที่เป็นโรคในช่องปากดำเนินกิจกรรมรักษา ฟื้นฟู
แนวคิดการจัดกิจกรรม มุ่งเน้นภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง โดยเพิ่มความเข้มแข็งให้กับชมรมผู้สูงอายุที่ดูแลตนเองได้ พูดคุย กระตุ้นให้ผู้สูงอายุเกิดความตระหนักเรื่องสุขภาพช่องปาก เพื่อดูแลกัน
มีการจัด Walk rally ให้ความรู้ผู้สูงอายุ มีการ ลปรร. โดยเชิญแกนนำผู้สูงอายุตำบลใกล้เคียง มาร่วมกิจกรรมด้วย รวมทั้ง นายก อบต. มาร่วมชี้แจงสิทธิพื้นฐานของผู้สูงอายุในชุมชน และงบประมาณสำหรับผู้สูงอายุ
การอบรม แบ่งเป็น 4 ฐาน มีฐานสุขภาพจิตผู้สูงวัย โภชนาการที่เหมาะสม การบริหารกล้ามเนื้อใบหน้า ช่องปากและลิ้น การย้อมสีฟัน ฝึกทักษะการแปรงฟัน การทำความสะอาดฟันเทียมที่ถูกต้อง และมีการประกวดผู้สูงอายุฟันดี
มีการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุใช้สมุนไพรพื้นบ้าน ขัดทำความสะอาดฟัน กระตุ้นการหลั่งของน้ำลาย แทนการเคี้ยวหมากฝรั่ง
แนวคิด เรื่องการตรวจสุขภาพช่องปาก เพื่อการฝึกทักษะ
แกนนำมีส่วนร่วมในการช่วยทำแบบประเมินผู้สูงอายุ เรื่องสุขภาพช่องปากด้วย (F1) โดยการอบรมแกนนำก่อน ... ทำให้เขาเกิดความตระหนักในบทบาทของตัวเองมากขึ้น ได้ฝึกทักษะ และช่วยลดปัญหาด้านการสื่อสารกับผู้สูงอายุกันเอง
ผลการดำเนินงานพบว่า ผู้สูงอายุในชมรมฯ มีความรู้ความเข้าใจในเรื่องการส่งเสริมสุขภาพช่องปาก ยินดีให้ขูดหินน้ำลาย หรือทาฟลูออไรด์วานิช มากกว่า จากคลินิกทันตกรรม หรือคลินิกโรคเรื้อรัง ... ทัศนคติที่ดีของผู้สูงอายุจะมีผลต่อการส่งเสริมสุขภาพช่องปากด้วย

ความพึงพอใจของผู้รับบริการ จากการสัมภาษณ์ทั้งคลินิก อบต. แกนนำผู้สูงอายุ ... ทุกคนตอบเป็นเสียงเดียวกันว่า กิจกรรมในที่ผ่านมา ทำให้ผู้สูงอายุเข้าถึงบริการ ได้รับการดูแลรักษาต่อเนื่อง เป็นองค์รวมมากขึ้น และผู้สูงอายุมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

ปี 2552

ต่อยอดโครงการต่างๆ มีโครงการผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นจากปี 2548 ที่มีแค่ฟันเทียมพระราชทาน
โครงการชุดสิทธิประโยชน์ ปรับเป้าเป็น 80 ราย ทำให้เพิ่มคุณภาพมากขึ้น งานคล่องตัวมากขึ้น และเจ้าหน้าที่มีทักษะการทำงานที่ดีขึ้น คล่องขึ้น
เข้าร่วมงานวิจัยฟลูออไรด์วาร์นิช
มีโครงการ พ่ออุ๊ยแม่อุ๊ยผ่อเขี้ยวหลาน ในศูนย์สามวัย เกิดจากแนวคิดของท่านนายก อบต. ซึ่งบอกไว้ว่า อยากให้ผู้สูงอายุที่มีความเข้มแข็งในชุมชน มาช่วยเกี่ยวกับเรื่องสุขภาพอนามัย และเรื่องทั่วๆ ไป ของลูกหลานในศูนย์เด็กเล็กด้วย

ความสำเร็จของชมรมผู้สูงอายุตำบลท่ากว้าง ก็คือ ความเข้มแข็งของแกนนำผู้สูงอายุ ซึ่งมีความเสียสละ สามัคคี เห็นคุณค่าของการส่งเสริมสุขภาพในรูปแบบการมีส่วนร่วม ถึงแม้ว่าจะมีการปรับเปลี่ยนตัวเจ้าหน้าที่อนามัยที่รับผิดชอบโครงการ มีการเปลี่ยนหัวหน้าสถานีอนามัย แต่กิจกรรมในชมรมผู้สูงอายุก็ยังขับเคลื่อนต่อไป และได้รับการสนับสนุนจากภาคีเครือข่ายทุกภาคส่วน

สิ่งที่ได้เรียนรู้จากการทำงาน

เคยคิดว่า วัยสูงอายุเป็นวัยแห่งการสูญเสีย เช่น สูญเสียรายได้ สุขภาพ คนที่รัก และความไว้ใจ เพราะฉะนั้น การส่งเสริมสุขภาพ ผส. ในความคิดเห็นตอนนั้นจะเป็นไปได้ยาก ... แต่เมื่อสัมผัสกับสังคมผู้สูงอายุอย่างใกล้ชิดแล้ว ก็พบว่า ถ้าผู้สูงอายุมีความเข้าใจในภาวะการเปลี่ยนแปลงเนื่องจากกระบวนความชรา การเตรียมตัวที่ดีจะช่วยให้เขาทำให้วัยแห่งการสูญเสีย เป็นวัยแห่งโอกาส
... โอกาสในการทำในสิ่งที่ตัวเองปรารถนาจะทำ
... โอกาสที่จะได้เข้าร่วมกิจกรรมทางชมรมฯ
... โอกาสพัฒนาส่งเสริมสุขภาพกาย และจิต ใกล้ชิดศาสนามากขึ้น
ดังนั้น ทัศนคติที่ดีต่อวัยสูงอายุ เป็นปัจจัยสำคัญในการทำงานด้านการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุให้ประสบความสำเร็จ
การพัฒนาความสัมพันธ์ที่ดี เป็นจุดเริ่มที่ดีของความต้องการเข้ามารับบริการ
การทำกิจกรรมกับผู้สูงอายุจะพบความหลากหลายค่อนข้างมาก ทั้งระดับการศึกษา อาชีพ ประสบการณ์ในช่วงชีวิตที่ยาวนาน ทำให้เกิดความแตกต่างระหว่างบุคคลอย่างมาก
... มีคุณตาอายุ 96 ปี มีฟันเหลือ 16 ซี่ เดินเหินได้ แข็งแรง สายตาดี หูดีมาก ไม่อยากใส่ฟันเทียม
... ก็คือ ผส. เขาก็มีประสบการณ์ความชราเหมือนกัน แต่จะมีความแตกต่างกันมาก
ดังนั้น เวลาจะส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุต้องยืดหยุ่น และให้ความหลากหลาย เราไม่สามารถใช้รูปแบบใดเพียงรูปแบบเดียวในการทำงาน ควรจะผสมผสานใช้หลายๆ อย่าง เพื่อให้ ผส. เกิดความกระตือรือร้น และมีความมั่นใจในตนเองมากขึ้น

ความปรารถนาของผู้สูงอายุ ... ลองถามคุณแม่ว่า ถ้ามีพรวิเศษ 3 ประการ อยากได้อะไร คุณแม่ตอบมา ซึ่งตรงกับเรื่องของ Active aging ก็คือ อยากมีสุขภาพที่ดี อยากมีลูกหลาน เพื่อนฝูง สังคมรักใคร่ และอยากมีบ้าน มีหลักประกันที่ดีในสังคมในการดำรงชีวิต ... ทำให้มองว่า บทบาทหน้าที่ของเรา เขาบอกว่า ช่องปากเป็นประตูสู่สุขภาพ ก็เปรียบเสมือนการวางรากฐานของเสาหลัก หรือ HEALTH เราก็ทำงานเรื่อง HEALTH อย่างเดียว เสาก็จะไม่สมบูรณ์ เราก็ควรทำให้ครบ ... จึงไม่แปลกใจที่ว่า กิจกรรมเพื่อนช่วยเพื่อน ถึงได้เป็นที่นิยมในหลายชุมชน เพราะว่าเป็นการตอบสนองความปรารถนาของผู้สูงอายุได้ดี